"ەلiمiزدiڭ رۋحاني ٶمiرiندەگi ەلەۋلi كەزەڭگە قادام باستىق..."

تۇڭعىش پرەزيدەنتتiڭ قازاق ەلiپبيiن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشiرۋ تۋرالى جارلىعى تەۋەلسiز ەلiمiزدەگi ەڭ باستى وقيعالاردىڭ بiرiنە اينالىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى مەن ستۋدەنتتەرi لاتىن ەلiپبيiنە كٶشۋ – قازاق ەلiنiڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنداعى جاڭا قادام ەكەنiن تەرەڭ تٷسiنiستiكپەن قابىلداپ, بارىنشا قولداۋدا. بۇعان جارلىققا قول قويىلعان كٷننەن باستاپ, اۋديتورييالاردا ٶتكەن باسقوسۋلارداعى جٷرەكجاردى وي-پiكiرلەر مەن تەبiرەنiستi لەبiزدەر ايقىن دەلەل.

جارلىقتا ناقتى كٶرسەتiلگەندەي, لاتىن گرافيكاسىنا نەگiزدەلگەن قازاق ەلiپبيiنiڭ بەكiتiلۋi, قازاق ەلiپبيiن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشiرۋ جٶنiندەگi ۇلتتىق كوميسسييا قۇرۋ, 2025 جىلعا دەيiن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كٶشۋدi قامتاماسىز ەتۋ, وسى جارلىقتى iسكە اسىرۋ جٶنiندە ٶزگە دە, سونىڭ iشiندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە زاڭنامالىق سيپاتتاعى, شارالار قابىلداۋ ماقساتىنداعى قاۋلى بارشامىزدى جiگەرلەندiرiپ, قۋانىشقا بٶلەۋدە.

پرەزيدەنت ماقالاسىندا قازاق ەلiپبيiنiڭ تەرەڭنەن تامىر تارتاتىنىنا نازار اۋدارادى. يە, VI-VII عاسىرلاردا (ەرتە ورتا عاسىر كەزەڭi) ەۋرازييا قۇرلىعىندا عىلىمعا «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كٶنە تٷركiلەردiڭ رۋنيكالىق جازۋى پايدا بولىپ, قولدانىلدى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كٶنە ەلiپبيلەردiڭ بiرi ەدi. ال, V-XV عاسىرلاردا تٷرiك تiلi ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ اسا اۋقىمدى بٶلiگiندە ۇلتارالىق قاتىناس تiلi بولدى. ايتالىق, التىن وردانىڭ بٷكiل رەسمي قۇجاتتارى مەن حالىقارالىق حات-حابارلارى نەگiزiنەن ورتاعاسىرلىق تٷركi تiلiندە جازىلدى. حالقىمىز يسلام دiنiن قابىلداعان سوڭ رۋنيكالىق جازۋلار بiرتiندەپ ىسىرىلىپ, اراب تiلi مەن اراب ەلiپبيi تارالا باستالدى. سونىمەن, ح عاسىردان حح عاسىرعا دەيiن, 900 جىل بويى قازاقستان اۋماعىندا اراب ەلiپبيi قولدانىلدى. 1929 جىلعى 7 تامىزدا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتi مەن كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسiنiڭ پرەزيديۋمى لاتىنداندىرىلعان جاڭا ەلiپبي – «بiرتۇتاس تٷركi الفاۆيتiن» ەنگiزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. لاتىن ەلiپبيiنiڭ نەگiزiندە جاسالعان جازۋ ٷلگiسi 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيiن قولدانىلىپ, كەيiن كيريلليتساعا اۋىستىرىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان ەلiپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگiزiندەگi جاڭا ەلiپبيگە كٶشiرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا, قازاق تiلiنiڭ ەلiپبيiن ٶزگەرتۋ تاريحى نەگiزiنەن ناقتى ساياسي سەبەپتەرمەن ايقىندالىپ كەلدi.

لاتىنداندىرىلعان قازاق ەلiپبيiنiڭ تاريحي استارى تەرەڭ ويلارعا جەتەلەيدi. كەڭەستiك بيلiكتiڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قازاقتىڭ كٶزi اشىق, كٶكiرەگi وياۋ زييالىلارىن ۇلت مٷددەسi, تiل, دiل تاعدىرى تولعاندىردى. ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ سىندى ازاماتتارىمىز الاش تۋىن جەلبiرەتتi.

تٷركi حالىقتارىنا ورتاق لاتىنشالانعان ەلiپبيدiڭ كەمەل كەلەشەگiنە ريياسىز سەنiپ, ونىڭ ورنىعۋىنا ەلەۋسiز ٷلەس قوسقان ۇلتىمىزدىڭ جارىق جۇلدىزدارىنىڭ بiرi نەزiر تٶرەقۇلوۆتىڭ تۇلعاسى ايرىقشا ەرەكشەلەنەدi.

ن.تٶرەقۇلوۆتى 20-جىلدارى تٷركiستانداعى ۇلتتىق تiلدەر تاعدىرى قاتتى تولعانتقان. ول تۇرعىلىقتى ەتنوستاردىڭ تiلدەرiنە مەملەكەتتiك مەرتەبە بەرiلگەنiنە, iس-قاعازدارىنىڭ جەرگiلiكتi حالىق تiلiنە كٶشiرiلگەنiنە, ۇلتتىق مەكتەپتەر مەن كiتاپ ٶنiمدەرiنiڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاتارى ٶسكەنiنە شىنايى قۋاندى. جاڭا تٷركi ەلiپبيi جٶنiندەگi كوميسسييانىڭ تٶراعاسى رەتiندە اراب جازۋىنان لاتىنشاعا كٶشۋدiڭ قاجەتتiگiن نەگiزدەدi. بۇل مەسەلە بويىنشا ٶز كٶزقاراستارىن دەلەلدەپ چوبانزادە, اگامالي-وگلى سەكiلدi قايراتكەرلەرمەن قىزۋ ايتىستى. لاتىنشاعا كٶشiرۋدiڭ بارلىق تٷركi ەتنوستارىنا, ۇلتتىق سەزiمiنە, جازبا مەدەنيەتiنە قاتىستىلىعىن انىق بiلiپ, دايىندىق كەزەڭiنiڭ باستى مiندەتi بiر جاعىنان ٷگiت-ناسيحاتقا مەيلiنشە زەيiن قويۋ, جەرگiلiكتi ۇيىمداردى نىعايتۋ, ەكiنشi جاعىنان جاڭا تٷركi ەلiپبيiنە كٶشۋدi عىلىمي نەگiزدەۋدi قامتاماسىز ەتۋ دەپ سانادى.

نەزiر تٶرەقۇلوۆ 1926 جىلدىڭ ناۋرىزىندا باكۋدە ٶتكەن I بٷكiلوداقتىق تٷركiتانۋشىلار سەزiندە بۇل سەزدiڭ بٷكiل تٷركi دٷنيەسi ٷشiن ەرەكشە پروگرەستi رەۆوليۋتسييالىق فاكت بولعانىن قاداپ ايتتى, مۇنى مىنا ماعىنادا تٷسiنۋ كەرەك: بۇل سەزدە ەسكi اراب ساۋاتىنىڭ كٷنi ٶتكەنi, ارامىزدان بiرجولاتا كەتكەنi اشىپ ايتىلدى.

سونداي-اق وسى, سەزدە رەفورمالانعان جاڭا اراب ەلiپبيi مەن لاتىن ەلiپبيiنiڭ بەسكە تٷسكەنi العا تارتىلدى. بارلىق تٷركi رەسپۋبليكالارى مەن وبلىستارىندا لاتىنشا جازۋدىڭ بiر گرافيكاسى, بiر ەلiپبيi, بiر جٷيەسi بولمادى. تاتار رەسپۋبليكاسىندا ەلiپبيدiڭ ياكي گرافيكانىڭ بiر جٷيەسiن, قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەكiنشi, تٷركiمەن رەسپۋبليكاسىندا ٷشiنشi جٷيەسiن ەنگiزۋگە ۇمتىلىس جاسالىپ جاتتى.

كەڭەستiك شىعىس حالىقتارىنىڭ جازۋىن جاڭارتۋ مەسەلەلەرiمەن اينالىسقان ن.تٶرەقۇلوۆ 1928 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى «جاڭا مiندەتتەر» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدi: «...مۇنىمەن قاتار كەڭەستiك شىعىستىڭ قالىڭ بۇقاراسى مەن الدىڭعى قاتارلى جۇرتشىلىعىنىڭ جاڭا تٷركi ەلiپبيiن ەنگiزۋ iسiنە كٶزقاراسى سەكiلدi ماڭىزدى مەسەلەنi دە اتتاپ كەتۋگە بولمايدى.

...كسرو تٷركi-تاتارلارى اراسىنداعى شارۋاشىلىق جەنە مەدەني بايلانىستار (ەڭگiمە تەرريتوريياسى شەكتەس, بازارى ورتاق بولعاندىقتان بiر-بiرiمەن بايلانىستى حالىقتار تۋرالى بولىپ وتىر; مىسالى, تاتارلار مەن باشقۇرتتار, ٶزبەكتەر, قازاقتار جەنە قىرعىزدار, ت.ب.) بiزدەن ٶتە يكەمدi, ولاردىڭ ٶز ديالەكتi (تiلi) نەگiزiندە قالا وتىرىپ, «بiرتۇتاس تٷركi تiلiنiڭ» كٶمەگiنسiز-اق بiر-بiرiمەن ارالاسا الاتىن جازۋ جٷيەسiن جاساۋدى تالاپ ەتiپ وتىر»…

بiر الفاۆيتتەن ەكiنشiگە, ودان ٷشiنشiگە كٶشiرۋ قوعامنىڭ اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتiلۋi تٶمەن كٷيدە تۇرعان شاعىندا جٷرگiزiلدi. بۇل قوعامدا سەيكەسسiزدiكتەر تۋىنداتىپ, ەندi عانا ساۋاتتانىپ كەلە جاتقان حالىقتى داعدارىسقا ۇشىراتتى. اراب گرافيكاسى قولدانىستان شىققاننان كەيiن جەرگiلiكتi تۇرعىنداردىڭ باسىم كٶپشiلiگi جاڭا لاتىن گرافيكاسىمەن جازىلعانداردىڭ بەرiن دە شىنايى شىندىق تۇرعىسىندا باعالاۋعا تيiس بولدى, ولاردىڭ جاڭا باسىلىمداردى بۇرىنعى ارابشا جازىلعان دٷنيەلەرمەن سالىستىرىپ قاراستىرۋعا قابiلەتتەرi جەتپەدi.

حالقىمىزدىڭ لاتىن ەلiپبيiنەن كيريلليتساعا كٶشكەننەن بەرi جەتپiس جەتi جىل بولىپتى. بiر ادامنىڭ عۇمىرى دەرلiكتەي وسى ۋاقىت ارالىعىن وي ەلەگiنەن ٶتكiزەر بولساق, حالقى جاپپاي ساۋاتتى ەلگە اينالدىق.

ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن ەبدەن ەكشەپ, وي ەلەگiنەن ٶتكiزiپ, مىڭ ويلانىپ, جٷز تولعانىپ بارىپ قولىنا قالام ۇستاعانى انىق. بۇل ەڭبەكتi ەلدiك تولعاۋى دەسەك تە بولادى. سەبەبi, قازاق تiلiنiڭ لاتىن ەلiپبيiنە كٶشۋi قازاق ەلiنiڭ رۋحاني جاڭعىرۋى اياسىندا جٷزەگە اسىرىلعالى وتىرعان كەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ بiرi ەكەندiگi ايدان انىق. قوعامداعى قىزۋ تالقىلاۋلار بۇل پروبلەمانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنiن دەلەلدەپ وتىر.

بiز قازاق ەلiپبيiن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشiرۋ مەسەلەسiنە ٷلكەن دايىندىقپەن كەلiپ وتىرمىز. تۇڭعىش پرەزيدەنتiمiزدiڭ 2012 جىلى لاتىن ەلiپبيiنە كٶشۋ تۋرالى يدەيانى ورتاعا سالعانى ەسiمiزدە. سودان بەرگi بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت دايىندىقپەن ٶتiپ كەلەدi دەسەك قاتەلەسپەيمiز. تەۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ لاتىن ەلiپبيiنە ٶتكەن ەزiربايجان, ٶزبەكستان مەن تٷركiمەنستان ەلدەرiنiڭ تەجiريبەسi ەلiمiز ٷشiن ٷلكەن ساباق. باۋىرلاس ەلدەردiڭ جٷرiپ ٶتكەن جولىنداعى كەمشiلiكتەرi مەن جiبەرگەن قاتەلiكتەرiن قايتالاماۋ ەلiپبي رەفورماسىن سەتتi جٷرگiزۋگە ىقپال ەتەرi انىق.

بiلiم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرiنە لاتىن ەلiپبيiنە كٶشۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. ولاي دەيتiنiمiز, بiزدiڭ ستۋدەنتتەرiمiزگە بارلىق ماماندىقتار بويىنشا دايىندىق توپتارى مەن بiرiنشi كۋرستان باستاپ-اق اعىلشىن تiلi مەن تٷرiك تiلi تەرەڭدەتiلiپ وقىتىلادى.

بiز بارشا تٷركi دٷنيەسi ەلەم ەلدەرiنiڭ باسىم كٶپشiلiگi قولدانىپ وتىرعان جازۋعا كٶشسە, بiرiنشiدەن, ٶزارا اقپارات الماسۋدىڭ جەڭiلدەيتiنiنە, ەكiنشiدەن, جاھاندىق ٶركەنيەتكە داڭعىل جول سالىناتىنىنا كەمiل سەنەمiز.

ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا العا قويىلىپ وتىرعان ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا باعىتتالعان تاياۋ جىلدارداعى مiندەتتەر بiرتۇتاس ۇلت بولۋعا, مەدەني جەنە سانا اشىقتىعىنا ۇمتىلۋعا, قانىمىزعا سiڭگەن, تامىرىمىزدا بٷلكiلدەگەن iزگi قاسيەتتەردi قايتا تٷلەتۋگە باستايدى. حالقىمىز كيريلليتسا اتالعان ەلiپبيدiڭ ىقپالىنان, انىعىراق ايتقاندا, ونىڭ تولىققاندى يەسi سانالاتىن جۇرتتىڭ ساياسي-اقپاراتتىق ىقپالىنان ارىلاتىن كەزەڭگە دە جەتتi. ەندi, مiنە, ەلiمiزدiڭ رۋحاني ٶمiرiندەگi ەلەۋلi كەزەڭگە دە قادام باستىق.

ۋەليحان ەبدiبەكوۆ,

قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پرەزيدەنتi,

پروفەسسور.