Kezinde Elbasy – Ult kóshbasshysy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyn ýniversitet ujymy eldik tolǵaýy retinde qabyldaǵan edi. Maqalanyń ekinshi bóliminde qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵidalardy qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge, bizdiń zaman synaǵyna laiyqty tótep berýimizge qajetti naqty jobalardy júzege asyrýymyzdy da talap etetini alǵa tartylyp, taiaý jyldary atqarylýy tiis mindetter belgilendi. Osy oraida Elbasy eń birinshi qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaý qajettigine toqtaldy.
Tuńǵysh Prezidenttiń qazaq álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly Jarlyǵy táýelsiz elimizdegi eń basty oqiǵalardyń birine ainalyp otyr. Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń oqytýshy-professorlary men stýdentteri latyn álipbiine kóshý – Qazaq eliniń rýhani jańǵyrýyndaǵy jańa qadam ekenin tereń túsinistikpen qabyldap, barynsha qoldaýda. Buǵan Jarlyqqa qol qoiylǵan kúnnen bastap, aýditoriialarda ótken basqosýlardaǵy júrekjardy oi-pikirler men tebirenisti lebizder aiqyn dálel.
Jarlyqta naqty kórsetilgendei, latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiiniń bekitilýi, qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia qurý, 2025 jylǵa deiin latyn grafikasyna kezeń-kezeńmen kóshýdi qamtamasyz etý, osy Jarlyqty iske asyrý jóninde ózge de, sonyń ishinde uiymdastyrýshylyq jáne zańnamalyq sipattaǵy, sharalar qabyldaý maqsatyndaǵy Qaýly barshamyzdy jigerlendirip, qýanyshqa bóleýde.
Prezident maqalasynda qazaq álipbiiniń tereńnen tamyr tartatynyna nazar aýdarady. Iá, VI-VII ǵasyrlarda (erte orta ǵasyr kezeńi) Eýraziia qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enisei jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnikalyq jazýy paida bolyp, qoldanyldy. Bul adamzat tarihyndaǵy eń kóne álipbilerdiń biri edi. Al, V-XV ǵasyrlarda túrik tili Eýraziia qurlyǵynyń asa aýqymdy bóliginde ultaralyq qatynas tili boldy. Aitalyq, Altyn Ordanyń búkil resmi qujattary men halyqaralyq hat-habarlary negizinen ortaǵasyrlyq túrki tilinde jazyldy. Halqymyz islam dinin qabyldaǵan soń rýnikalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbii tarala bastaldy. Sonymen, H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deiin, 900 jyl boiy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbii qoldanyldy. 1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý komiteti men KSRO Halyq Komissarlary Keńesiniń Prezidiýmy latyndandyrylǵan jańa álipbi – «Birtutas túrki alfavitin» engizý týraly qaýly qabyldady. Latyn álipbiiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deiin qoldanylyp, keiin kirillitsaǵa aýystyryldy. 1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbiden orys grafikasy negizindegi jańa álipbige kóshirý týraly» zań qabyldandy. Osylaisha, qazaq tiliniń álipbiin ózgertý tarihy negizinen naqty saiasi sebeptermen aiqyndalyp keldi.
Latyndandyrylǵan qazaq álipbiiniń tarihi astary tereń oilarǵa jeteleidi. Keńestik biliktiń alǵashqy jyldarynan bastap qazaqtyń kózi ashyq, kókiregi oiaý ziialylaryn ult múddesi, til, dil taǵdyry tolǵandyrdy. Á.Bókeihanov, A.Baitursynov syndy azamattarymyz Alash týyn jelbiretti.
Túrki halyqtaryna ortaq latynshalanǵan álipbidiń kemel keleshegine riiasyz senip, onyń ornyǵýyna eleýsiz úles qosqan ultymyzdyń jaryq juldyzdarynyń biri Názir Tórequlovtyń tulǵasy airyqsha erekshelenedi.
N.Tórequlovty 20-jyldary Túrkistandaǵy ulttyq tilder taǵdyry qatty tolǵantqan. Ol turǵylyqty etnostardyń tilderine memlekettik mártebe berilgenine, is-qaǵazdarynyń jergilikti halyq tiline kóshirilgenine, ulttyq mektepter men kitap ónimderiniń, buqaralyq aqparat quraldarynyń qatary óskenine shynaiy qýandy. Jańa túrki álipbii jónindegi komissiianyń tóraǵasy retinde arab jazýynan latynshaǵa kóshýdiń qajettigin negizdedi. Bul másele boiynsha óz kózqarastaryn dáleldep Chobanzade, Agamali-ogly sekildi qairatkerlermen qyzý aitysty. Latynshaǵa kóshirýdiń barlyq túrki etnostaryna, ulttyq sezimine, jazba mádenietine qatystylyǵyn anyq bilip, daiyndyq kezeńiniń basty mindeti bir jaǵynan úgit-nasihatqa meilinshe zeiin qoiý, jergilikti uiymdardy nyǵaitý, ekinshi jaǵynan jańa túrki álipbiine kóshýdi ǵylymi negizdeýdi qamtamasyz etý dep sanady.
Názir Tórequlov 1926 jyldyń naýryzynda Bakýde ótken I Búkilodaqtyq túrkitanýshylar sezinde bul sezdiń búkil túrki dúniesi úshin erekshe progresti revoliýtsiialyq fakt bolǵanyn qadap aitty, muny myna maǵynada túsiný kerek: bul sezde eski arab saýatynyń kúni ótkeni, aramyzdan birjolata ketkeni ashyp aityldy.
Sondai-aq osy, sezde reformalanǵan jańa arab álipbii men latyn álipbiiniń báske túskeni alǵa tartyldy. Barlyq túrki respýblikalary men oblystarynda latynsha jazýdyń bir grafikasy, bir álipbii, bir júiesi bolmady. Tatar Respýblikasynda álipbidiń iaki grafikanyń bir júiesin, Qazaq Respýblikasynda ekinshi, Túrkimen Respýblikasynda úshinshi júiesin engizýge umtylys jasalyp jatty.
Keńestik Shyǵys halyqtarynyń jazýyn jańartý máselelerimen ainalysqan N.Tórequlov 1928 jyldyń qańtaryndaǵy «Jańa mindetter» degen maqalasynda bylai dep erekshe atap kórsetedi: «...Munymen qatar Keńestik Shyǵystyń qalyń buqarasy men aldyńǵy qatarly jurtshylyǵynyń jańa túrki álipbiin engizý isine kózqarasy sekildi mańyzdy máseleni de attap ketýge bolmaidy.
...KSRO túrki-tatarlary arasyndaǵy sharýashylyq jáne mádeni bailanystar (áńgime territoriiasy shektes, bazary ortaq bolǵandyqtan bir-birimen bailanysty halyqtar týraly bolyp otyr; mysaly, tatarlar men bashqurttar, ózbekter, qazaqtar jáne qyrǵyzdar, t.b.) bizden óte ikemdi, olardyń óz dialekti (tili) negizinde qala otyryp, «birtutas túrki tiliniń» kómeginsiz-aq bir-birimen aralasa alatyn jazý júiesin jasaýdy talap etip otyr»…
Bir alfavitten ekinshige, odan úshinshige kóshirý qoǵamnyń aqparattyq qamtamasyz etilýi tómen kúide turǵan shaǵynda júrgizildi. Bul qoǵamda sáikessizdikter týyndatyp, endi ǵana saýattanyp kele jatqan halyqty daǵdarysqa ushyratty. Arab grafikasy qoldanystan shyqqannan keiin jergilikti turǵyndardyń basym kópshiligi jańa latyn grafikasymen jazylǵandardyń bárin de shynaiy shyndyq turǵysynda baǵalaýǵa tiis boldy, olardyń jańa basylymdardy burynǵy arabsha jazylǵan dúnielermen salystyryp qarastyrýǵa qabiletteri jetpedi.
Halqymyzdyń latyn álipbiinen kirillitsaǵa kóshkennen beri jetpis jeti jyl bolypty. Bir adamnyń ǵumyry derliktei osy ýaqyt aralyǵyn oi eleginen ótkizer bolsaq, halqy jappai saýatty elge ainaldyq.
Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyn ábden ekshep, oi eleginen ótkizip, myń oilanyp, júz tolǵanyp baryp qolyna qalam ustaǵany anyq. Bul eńbekti eldik tolǵaýy desek te bolady. Sebebi, qazaq tiliniń latyn álipbiine kóshýi Qazaq eliniń rýhani jańǵyrýy aiasynda júzege asyrylǵaly otyrǵan keń aýqymdy jobalardyń biri ekendigi aidan anyq. Qoǵamdaǵy qyzý talqylaýlar bul problemanyń qanshalyqty mańyzdy ekenin dáleldep otyr.
Biz qazaq álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý máselesine úlken daiyndyqpen kelip otyrmyz. Tuńǵysh Prezidentimizdiń 2012 jyly latyn álipbiine kóshý týraly ideiany ortaǵa salǵany esimizde. Sodan bergi bes jylǵa jýyq ýaqyt daiyndyqpen ótip keledi desek qatelespeimiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap latyn álipbiine ótken Ázirbaijan, Ózbekstan men Túrkimenstan elderiniń tájiribesi elimiz úshin úlken sabaq. Baýyrlas elderdiń júrip ótken jolyndaǵy kemshilikteri men jibergen qatelikterin qaitalamaý álipbi reformasyn sátti júrgizýge yqpal eteri anyq.
Bilim ordasynyń stýdentterine latyn álipbiine kóshý qiyndyq týdyrmaidy. Olai deitinimiz, bizdiń stýdentterimizge barlyq mamandyqtar boiynsha daiyndyq toptary men birinshi kýrstan bastap-aq aǵylshyn tili men túrik tili tereńdetilip oqytylady.
Biz barsha túrki dúniesi álem elderiniń basym kópshiligi qoldanyp otyrǵan jazýǵa kóshse, birinshiden, ózara aqparat almasýdyń jeńildeitinine, ekinshiden, jahandyq órkenietke dańǵyl jol salynatynyna kámil senemiz.
Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda alǵa qoiylyp otyrǵan ultymyzdyń rýhani jańǵyrýyna baǵyttalǵan taiaý jyldardaǵy mindetter birtutas ult bolýǵa, mádeni jáne sana ashyqtyǵyna umtylýǵa, qanymyzǵa sińgen, tamyrymyzda búlkildegen izgi qasietterdi qaita túletýge bastaidy. Halqymyz kirillitsa atalǵan álipbidiń yqpalynan, anyǵyraq aitqanda, onyń tolyqqandy iesi sanalatyn jurttyń saiasi-aqparattyq yqpalynan arylatyn kezeńge de jetti. Endi, mine, elimizdiń rýhani ómirindegi eleýli kezeńge de qadam bastyq.
Ýálihan Ábdibekov,
Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń prezidenti,
professor.
