بٷگٸن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن 2020 جىلعى 12 تامىزعا بەلگٸلەۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. اتالعان قاۋلىعا سەيكەس, قر ٷكٸمەتٸ, نۇر-سۇلتان, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنىڭ, وبلىستاردىڭ ەكٸمدەرٸ سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن ۇيىمداستىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جەنە قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداۋى تيٸس.
سونىمەن ەلٸمٸزدە سەنات دەپۋتاتتارى جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگٸزٸندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ جولىمەن سايلانادى. سايلانعان سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ جارتىسى ەربٸر ٷش جىل سايىن قايتا سايلانىپ وتىرادى. بۇل ورايدا ولاردىڭ كەزەكتٸ سايلاۋى بۇلاردىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالعانعا دەيٸنگٸ ەكٸ ايدان كەشٸكتٸرٸلمەي ٶتكٸزٸلەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىندا تۇراتىن جەنە ونىڭ اۋماعىندا سوڭعى ون جىلدا تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ادام پارلامەنت دەپۋتاتى, ال جاسى وتىزعا تولعان, جوعارى بٸلٸمٸ جەنە كەمٸندە بەس جىل جۇمىس ستاجى بار, تيٸستٸ وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ نە رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ اۋماعىندا كەمٸندە ٷش جىل تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ادام سەنات دەپۋتاتى بولا الادى.
سەناتتى ەربٸر وبلىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنان تيٸستٸ وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جەنە رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ بارلىق ٶكٸلدٸ ورگاندارى دەپۋتاتتارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا ەكٸ ادامنان سايلاناتىن دەپۋتاتتار قۇرايدى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ تەڭ جارتىسى ەر ٷش جىل سايىن قايتا سايلانادى. سەناتتىڭ ون بەس دەپۋتاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ تاعايىندايدى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ 1998 جىلعى قازانعا دەيٸن 4 جىل, ال 1998 جىلعى قازاننان باستاپ 6 جىل بولدى.
جاناما سايلاۋ
قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا تاڭداۋشىلار - مەسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتى بولىپ تابىلاتىن رەسپۋبليكا ازاماتتارى قاتىسادى. تاڭداۋشىلار سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا تەڭ نەگiزدەردە قاتىسادى ەرi ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ سەنات دەپۋتاتىن سايلاعان كەزدە بiر داۋىسى بولادى.
پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا تاڭداۋشىلار تiزiمدەرiن تيiستi اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارى تيiستi وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسى) مەسليحاتى حاتشىسىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا جاسايدى.
سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا تاڭداۋشىلار تiزiمدەرi تانىسۋ ٷشiن سايلاۋدان كەمiندە جەتi كٷن بۇرىن جەرگiلiكتi بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالاۋ جولىمەن ۇسىنىلادى, سونداي-اق وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جەنە استانا مەسليحاتتارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا ورنالاستىرىلادى.
كانديدات ۇسىنۋ
سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ۇسىنۋ سايلاۋ تاعايىندالعاننان كەيiن كەلەسi كٷنi باستالىپ, سايلاۋ ٶتكiزiلەتiن كٷنگە بiر اي قالعاندا جەرگٸلٸكتٸ ۋاقىتپەن ساعات ون سەگٸزدە اياقتالادى. كانديداتتار ۇسىنۋ وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا), قالالىق, اۋداندىق مەسليحاتتار سەسسييالارىندا جٷرگiزiلەدi. ساياسي پارتييالار, ٶزگە دە قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر ٶزدەرiنiڭ مەسليحاتتارداعى ٶكiلدەرٸ ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتۋرالار ۇسىنادى. بۇل رەتتە بiرنەشە مەسليحاتتان بٸر كانديدات ۇسىنىلۋى مٷمكiن. ٶزiن-ٶزi ۇسىنۋ تەرتiبiمەن دە جٷرگiزiلەدi.
سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولىپ تيiستi وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ نەمەسە رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ اۋماعىندا تۇراتىن ازامات ۇسىنىلا الادى. سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ەتiپ ۇسىنۋ جٶنiندەگi شەشiم تيiستi مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كٶپشiلiك داۋىسىمەن قابىلدانادى جەنە بۇل شەشiم ۇسىنىلعان كانديداتقا جەتكiزiلەدi; كانديداتتىڭ داۋىسقا تٷسۋگە كەلiسiمi تۋرالى ٶتٸنiشiمەن بiرگە تيiستi وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ سايلاۋ كوميسسيياسىنا جiبەرiلەدi.
ال سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ ٶزiن-ٶزi ۇسىنۋى ازاماتتاردىڭ تيiستi اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيياسىنا وسى ەكiمشiلiك اۋماقتىق بٶلiنiس بويىنشا ٶزiنiڭ سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولىپ داۋىسقا تٷسۋ نيەتi جايىندا ٶتiنiش بەرۋ ارقىلى جٷرگiزiلەدi. وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ) سايلاۋ كوميسسيياسى ٷش كٷن iشiندە كانديداتتىڭ كونستيتۋتسييا مەن وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭ قوياتىن تالاپتارعا سەيكەستiگiن انىقتايدى جەنە ونىڭ ۇسىنىلۋى تۋرالى قۇجاتتار نەگiزiندە وعان تاڭداۋشىلاردىڭ قولدارىن جيناۋ ٷشiن قول قويۋ پاراقتارىن بەرەدi.
كانديداتتاردى تiركەۋ مەرزiمi اياقتالعان كٷنi سەناتتىڭ دەپۋتاتتىعىنا ەكiدەن كەم كانديدات تiركەلگەن جاعدايدا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى تيiستi اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا كانديداتتاردى ۇسىنۋ مەرزiمiن جيىرما كٷننەن اسپايتىن مەرزiمگە ۇزارتادى.
كانديدات سەنٸم بٸلدٸرگەن ادام
سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتىڭ ەربiر اۋداندا, قالادا, قالاداعى اۋداندا بٸر-بٸردەن سەنٸم بiلدiرiلگەن ادامدارى بولۋىنا قۇقىعى بار. كانديدات, ساياسي پارتييا سەنiم بiلدiرiلگەن ادامدار رەتiندە ۇسىنعان ادامدار تيiستi سايلاۋ كوميسسيياسىنا ٶزiنiڭ سەنiم بiلدiرiلگەن ادام بولۋعا كەلiسكەنi تۋرالى ٶز ٶتٸنٸشٸن تابىس ەتەدi.
سايلاۋ كوميسسيياسى سەنiم بiلدiرiلگەن ادامداردى تiركەگەننەن كەيiن ولارعا تيiستi كۋەلiك بەرەدi. سەنiم بٸلدiرiلگەن ادام قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولۋعا تيiس, ول سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ كەزiندە مەسليحات دەپۋتاتى, قانداي دا بiر سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ مٷشەسi, ساياسي مەملەكەتتiك قىزمەتشi لاۋازىمىنداعى ادام بولماۋعا تيiس.
سەنٸم بٸلدٸرٸلگەن ادامدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي پارتييالارى, ٶزگە دە قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرٸ, كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدارى بايقاۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن يەلەنەدٸ, مٸندەتتەرٸنە يە بولادى جەنە كانديداتتىڭ, پارتييالىق تٸزٸمٸن ۇسىنعان ساياسي پارتييانىڭ ٶزدەرٸنە جازباشا نىساندا بەرگەن ٶكٸلەتتٸگٸ شەگٸندە ەرەكەت ەتەدٸ.
سەنٸم بٸلدiرiلگەن ادامدار سايلاۋ ناۋقانى اياقتالعاننان كەيiن ٶز ۇيعارىمىمەن, كانديداتتىڭ جەنە پارتييالىق تٸزiمiن ۇسىنعان ساياسي پارتييانىڭ شەشiمiمەن, سونداي-اق كانديداتتى, پارتييالىق تiزٸمدi تٸركەۋدiڭ كٷشi جويىلعان, وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭ بۇزىلعان جاعدايلاردا ٶز مەرتەبەسiنەن ايىرىلادى.
سەناتور سايلاۋ
سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا داۋىس بەرۋ بiر كٷننiڭ iشiندە ٶتكiزiلەدi. بۇل رەتتە داۋىس بەرۋ ۋاقىتىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيياسى انىقتايدى. سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جٶنiندە داۋىس بەرەتiن كٷنi تيiستi اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارى داۋىس بەرۋ باستالعانعا دەيiن بiر ساعات بۇرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتەردi اشا باستاۋعا تيiس.
پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزiندە داۋىستاردى ساناۋ داۋىس بەرۋ اياقتالعاننان كەيiن كiدiرiسسiز باستالادى. داۋىستاردى ساناۋ ەربiر كانديدات, ەربiر ساياسي پارتييا بويىنشا جەكە-جەكە جٷرگiزiلەدi.
داۋىس بەرۋگە ارنالعان جەشiكتەردi تٶراعا داۋىس بەرۋدiڭ اياقتالعانى تۋرالى حابارلاعاننان كەيiن تيiستi سايلاۋ كوميسسيياسى اشۋعا تيiس. داۋىس بەرۋ اياقتالعانعا دەيiن جەشiكتەردi اشۋعا تىيىم سالىنادى.
سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تاڭداۋشىلاردىڭ بiرلەسكەن وتىرىسىندا جٷرگiزiلەدi. ەگەر بiرلەسكەن وتىرىسقا تيiسiنشە وبلىستىڭ بارلىق مەسليحاتتارىنان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ نەمەسە رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ مەسليحاتىنان ٶكiل بولاتىن سايلانعان دەپۋتاتتار سانىنىڭ ەلۋ پروتسەنتتەن استامى قاتىسسا, ول زاڭدى بولادى.
ەگەر سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جٶنiندەگi وتىرىستا بولعان تاڭداۋشىلاردىڭ ەلۋ پروتسەنتiنەن استامى داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, ول ٶتكiزiلگەن بولىپ ەسەپتەلەدi. تاڭداۋشىلاردىڭ بiرلەسكەن وتىرىسىنا تيiسiنشە وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسى) سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى مەن مٷشەلەرi قاتىسادى.
بiرلەسكەن وتىرىس ٶتكiزiلەتiن جەردە تيiسiنشە وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ) سايلاۋ كوميسسيياسى سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جٶنiندەگi داۋىس بەرۋ پۋنكتiن ۇيىمداستىرادى.
بiرلەسكەن وتىرىس تيiسiنشە وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن رەسپۋبليكا استاناسى) سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جٶنiندەگi داۋىس بەرۋ نەتيجەلەرiن جارييالاعاننان كەيiن جابىلادى.
سەنات دەپۋتاتتارىن تiركەۋ
ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى تيiسiنشە وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەنە استانانىڭ) سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ حاتتامالارى نەگiزiندە سەناتتىڭ سايلانعان دەپۋتاتتارىن تiركەيدi.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى تيiسiنشە وبلىستىق, قالالىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن رەسپۋبليكا استاناسى) سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ ۇسىنىسى نەمەسە تاڭداۋشىلاردىڭ ارىزدارى بويىنشا, ەگەر سايلاۋ بارىسىندا نەمەسە داۋىستاردى ساناۋ نە داۋىس بەرۋ نەتيجەلەرiن انىقتاۋ كەزiندە وسى كونستيتۋتسييالىق زاڭدى بۇزۋ ورىن العان بولسا, سەنات دەپۋتاتى سايلاۋىن جارامسىز دەپ تابۋى جەنە سەنات دەپۋتاتىن تiركەۋدەن باس تارتۋى مٷمكiن.
بۇل رەتتە سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ وسى شەشiمiنە قابىلدانعان كٷنiنەن باستاپ ون كٷن iشiندە جوعارعى سوتقا شاعىم جاساي الادى, ول ون كٷن مەرزiمدە تٷپكٸلٸكتٸ شەشiم قابىلدايدى.
