ەكٸ مىڭ جىلدان بەرٸ قولدانىستا بولماعان «گلادياتورلار قالاسىنداعى» وراسان زور كيبيرا سۋبۇرقاعى قايتادان ٸسكە قوسىلدى.
تٷركيياداعى انادولىنىڭ باتىس بٶلٸگٸندەگٸ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸمەن ەيگٸلٸ بۋردۋر قالاسىنان جاعىمدى جاڭالىق جەتتٸ. توعىز ايعا سوزىلعان قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنان كەيٸن بۋردۋردىڭ گٶلحيسار اۋدانىندا ورنالاسقان ەجەلگٸ كيبيرا قالاسىنداعى ٷلكەن سۋبۇرقاقتان تۇششى جەنە ٸشۋگە جارامدى بۇلاق سۋى قايتادان اعىپ جاتىر. 2016 جىلى تابىلىپ, سول جىلى يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن كٶنە قالا كيبيردەگٸ مونۋمەنتالدى سۋبۇرقاقتىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸنە تٷركييا مەدەنيەت جەنە تۋريزم مينيسترلٸگٸ مەن بۋردۋر پروۆينتسيياسى قولداۋ كٶرسەتتٸ.
كيبيرانىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار كەرەمەت سۋبۇرقاعى ريم يمپەريياسى تۇسىندا سالىنعان. ەجەلگٸ كيبيرانىڭ ٷشٸنشٸ تەرراساسىندا ورنالاسقان ەكٸ باسسەينٸ بار كٶنە قۇرىلىم بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ 23 جىلى, قالا كٷشتٸ جەر سٸلكٸنٸسٸنەن كەيٸن قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, 700 جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن كەزدە سالىنعان. بيٸكتٸگٸ 7,5 مەتر جەنە ديامەترٸ 15 مەتر بولاتىن الىپ سۋبۇرقاقتىڭ كونۋستىق شاتىرى دا باعانالارمەن بەكٸتٸلگەن. كيبيرانىڭ العاشقى سۋبۇرقاعى رەتٸندە بۇل ٷلكەن قۇرىلىم ەجەلگٸ قالانىڭ سۋ قاجەتتٸلٸگٸن قالاي قامتاماسىز ەتكەنٸن دەلەلدەيدٸ. سونداي-اق, سول زامانعى سەۋلەتتٸك ٶنەردٸڭ تاماشا ٷلگٸسٸ سانالادى.
كيبيرا, «گلادياتورلار قالاسى»
گٶلحيسار اۋدانىنىڭ باتىس بەتكەيٸندە ورنالاسقان كيبيرا سالىستىرمالى تٷردە ادامدا كٶپ شوعىرلانعان اۋدانىندا ورنالاسقان. ريم ٶركەنيەتٸنٸڭ ەڭ ماڭىزدى قالالارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە كيبيردە تابىلعان بارلىق سەۋلەت قالدىقتارى ريم يمپەريياسى كەزەڭٸنە جاتادى. كيبيراعا كٸرەبەرٸستە ونىڭ ستاديونى ورنالاسقان. ەجەلگٸ انادولىداعى ەڭ كەرەمەت ستاديونداردىڭ بٸرٸ سانالاتىن كيبيرانىڭ ستاديونى 10 مىڭعا جۋىق ادامدى قابىلداعان جەنە ەپيكالىق گلادياتورلار جارىستارىن ٶتكٸزگەن. سوندىقتان كيبيرانى «گلادياتورلار قالاسى» اتاپ كەتكەن.
كيبيراداعى باسقا كٶرنەكتٸ قۇرىلىمدار – وركەستر بٶلٸمٸندەگٸ مەدۋزا موزايكاسى بار ودەون جەنە ساۋدا كٶشەسٸنٸڭ اينالاسىندا سالىنعان اگورا. سونىمەن قاتار, ريم مونشالارى مەن ەجەلگٸ قالانىڭ ەجەلگٸ تەاترى نازار اۋدارادى. ەجەلگٸ دەرەكتەرگە قاراعاندا, كيبيرانىڭ ٶنەركەسٸبٸنە ەگٸنشٸلٸك, مال شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, تەمٸر جەنە قىش بۇيىمدار كٸرەدٸ. قالادا كوسموپوليتتٸك قۇرىلىم قالىپتاسقان, تٶرت تٷرلٸ تٸلدە سٶيلەگەن. كيبيرانىڭ قۋاتتى ەكونوميكاسى مەن ەسكەرٸ بولعان..
سۋبۇرقاعى بار ەكٸنشٸ كٶنە قالا
قازبا كوميسسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, دوتسەنت شٷكرٷ وزۋدوگرۋ ارحەولوگتار, رەستاۆراتورلار جەنە سەۋلەتشٸلەر توبىمەن بٸرگە اۋقىمدى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى. مونۋمەنتالدى سۋبۇرقاقتى قازۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ كەزٸندە ەكٸ باسسەينٸ جەنە 192 ارحيتەكتۋرالىق بلوكتارى بار. ونىڭ 168-شٸ تٷپنۇسقا – سۋبۇرقاقتىڭ ٷش نەگٸزگٸ بلوكتان تۇراتىنى انىقتالدى. قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە سۋبۇرقاقتىڭ ورتاسىندا ونى قورشاپ تۇرعان التى باعاناسى بار دٶڭگەلەك مۇنارا بولعانىن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە سۋ شىققان جەرگە ارىستاندار مەن پانتەرالاردىڭ التى مٷسٸنٸ قويىلدى. بۇل مٷسٸندەردٸڭ تەك ەكەۋٸ قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلدى, ال بٷگٸندە ەكٸ تٷپنۇسقا مٷسٸن بۋردۋر مۇراجايىنا قويىلعان.
بۋردۋردا ەكٸ مونۋمەنتالدى كٶنە سۋبۇرقاق ورنالاسقان. ەڭ العاش اشىلعان 1800 جىلدىق انتونينا سۋبۇرقاعى اگلاسۋن-بۋردۋر ايماعىنداعى ساگالاسسوس كٶنە قالاسىندا تۇر. قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيٸن كيبيرا ەجەلگٸ سۋبۇرقاقتىڭ جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ەكٸنشٸ ورنىنا اينالدى.
سوڭعى جىلدارى بەلسەندٸ قازبا, زەرتتەۋ جەنە قۇتقارۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تٷركييادا كٶپتەگەن تاريحي جەدٸگەرلەر تابىلىپ, مۇراجايلارعا جەتكٸزٸلدٸ. 2022 جىلى 713 ارحەولوگييالىق قازبا نەتيجەسٸندە 10 500-گە جۋىق ارتەفاكت تابىلدى.
