Eki myń jyldan beri qoldanysta bolmaǵan «gladiatorlar qalasyndaǵy» orasan zor Kibira sýburqaǵy qaitadan iske qosyldy.
Túrkiiadaǵy Anadolynyń batys bóligindegi arheologiialyq eskertkishterimen áigili Býrdýr qalasynan jaǵymdy jańalyq jetti. Toǵyz aiǵa sozylǵan qalpyna keltirý jumystarynan keiin Býrdýrdyń Gólhisar aýdanynda ornalasqan ejelgi Kibira qalasyndaǵy úlken sýburqaqtan tushy jáne ishýge jaramdy bulaq sýy qaitadan aǵyp jatyr. 2016 jyly tabylyp, sol jyly IýNESKO-nyń Dúniejúzilik muralar tizimine engizilgen kóne qala Kibirdegi monýmentaldy sýburqaqtyń qalpyna keltirilýine Túrkiia Mádeniet jáne týrizm ministrligi men Býrdýr provintsiiasy qoldaý kórsetti.
Kibiranyń 2000 jyldyq tarihy bar keremet sýburqaǵy Rim imperiiasy tusynda salynǵan. Ejelgi Kibiranyń úshinshi terrasasynda ornalasqan eki basseini bar kóne qurylym bizdiń dáýirimizdiń 23 jyly, qala kúshti jer silkinisinen keiin qalpyna keltirilip, 700 jylǵa jýyq qyzmet etken kezde salynǵan. Biiktigi 7,5 metr jáne diametri 15 metr bolatyn alyp sýburqaqtyń konýstyq shatyry da baǵanalarmen bekitilgen. Kibiranyń alǵashqy sýburqaǵy retinde bul úlken qurylym ejelgi qalanyń sý qajettiligin qalai qamtamasyz etkenin dáleldeidi. Sondai-aq, sol zamanǵy sáýlettik ónerdiń tamasha úlgisi sanalady.
Kibira, «gladiatorlar qalasy»
Gólhisar aýdanynyń batys betkeiinde ornalasqan Kibira salystyrmaly túrde adamda kóp shoǵyrlanǵan aýdanynda ornalasqan. Rim órkenietiniń eń mańyzdy qalalarynyń biri retinde Kibirde tabylǵan barlyq sáýlet qaldyqtary Rim imperiiasy kezeńine jatady. Kibiraǵa kireberiste onyń stadiony ornalasqan. Ejelgi Anadolydaǵy eń keremet stadiondardyń biri sanalatyn Kibiranyń stadiony 10 myńǵa jýyq adamdy qabyldaǵan jáne epikalyq gladiatorlar jarystaryn ótkizgen. Sondyqtan Kibirany «Gladiatorlar qalasy» atap ketken.
Kibiradaǵy basqa kórnekti qurylymdar – orkestr bólimindegi Medýza mozaikasy bar odeon jáne saýda kóshesiniń ainalasynda salynǵan agora. Sonymen qatar, Rim monshalary men ejelgi qalanyń ejelgi teatry nazar aýdarady. Ejelgi derekterge qaraǵanda, Kibiranyń ónerkásibine eginshilik, mal sharýashylyǵy, meditsina, temir jáne qysh buiymdar kiredi. Qalada kosmopolittik qurylym qalyptasqan, tórt túrli tilde sóilegen. Kibiranyń qýatty ekonomikasy men áskeri bolǵan..
Sýburqaǵy bar ekinshi kóne qala
Qazba komissiiasynyń jetekshisi, dotsent Shúkrú Ozýdogrý arheologtar, restavratorlar jáne sáýletshiler tobymen birge aýqymdy qalpyna keltirý jumystaryna qatysty. Monýmentaldy sýburqaqty qazý jáne qalpyna keltirý kezinde eki basseini jáne 192 arhitektýralyq bloktary bar. Onyń 168-shi túpnusqa – sýburqaqtyń úsh negizgi bloktan turatyny anyqtaldy. Qazba jumystarynyń nátijesinde sýburqaqtyń ortasynda ony qorshap turǵan alty baǵanasy bar dóńgelek munara bolǵanyn kórsetedi. Sonymen birge sý shyqqan jerge arystandar men panteralardyń alty músini qoiyldy. Bul músinderdiń tek ekeýi qazba jumystary kezinde tabyldy, al búginde eki túpnusqa músin Býrdýr murajaiyna qoiylǵan.
Býrdýrda eki monýmentaldy kóne sýburqaq ornalasqan. Eń alǵash ashylǵan 1800 jyldyq Antonina sýburqaǵy Aglasýn-Býrdýr aimaǵyndaǵy Sagalassos kóne qalasynda tur. Qalpyna keltirý jumystary aiaqtalǵannan keiin Kibira ejelgi sýburqaqtyń jumys istep turǵan ekinshi ornyna ainaldy.
Sońǵy jyldary belsendi qazba, zertteý jáne qutqarý jumystary júrgizilip jatqan Túrkiiada kóptegen tarihi jádigerler tabylyp, murajailarǵa jetkizildi. 2022 jyly 713 arheologiialyq qazba nátijesinde 10 500-ge jýyq artefakt tabyldy.
