دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر سەزٸ – دٸنارالىق سۇحباتتىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸ

دٸنارالىق جەنە ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى دامىتۋ قازٸرگٸ قازاقستاندىق قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قانا قويماي, مەملەكەتتٸك ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. بٸزدٸڭ قوعامنىڭ دامۋى – ەلٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن ازاماتىنىڭ كٶزقاراستارى مەن نانىمدارىنا تٶزٸمدٸلٸك جەنە قۇرمەتپەن قاراۋعا نەگٸزدەلگەن. وسىلايشا قازاقستان حوشكٶرۋشٸلٸك پەن دٸنارالىق تاتۋلىقتىڭ ٶزٸندٸك قايتالانباس ٷلگٸسٸن قابىلداعان. ن.ە. نازارباەۆ: «بٸزدٸڭ ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق تاتۋلىق مودەلٸمٸز – قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ كونفەسسييالاردىڭ ەرەكەتتەستٸگٸنٸڭ جالپى دٷنيەجٷزٸلٸك ٷدەرٸسٸنە قوسقان ٷلەسٸ. بٸزدٸ حالىقارالىق ارەنادا تاپ وسىلاي قابىلداعانىن تٸلەيمٸز» دەگەن. 

ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ اتاپ ٶتكەندەي: «قازاقستان – دٷنيە جٷزٸندەگٸ مۇسىلماندار, پراۆوسلاۆيەلٸكتەر, كاتوليكتەر, پروتەستانتتار, بۋدديستەر, ياھۋديلەر تاتۋ تۇرىپ جاتقان جالعىز ورىن. بەرٸ بٸرگە جينالىپ, ٶزدەرٸنٸڭ بارلىق پروبلەمالارى تۋرالى ايتا الاتىن جالعىز جەر» [1]. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن رۋحاني كەلٸسٸم يدەولوگيياسىن ازاماتتار ساناسىنا ەنگٸزۋ جۋىق ونجىلدىقتىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بولىپ تابىلاتىندىعىن ۇدايى اتاپ ٶتەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ايماقتاعى جەنە ەلەمدەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىققا باعىتتالعان بٸرقاتار باستاما ۇسىندى. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ سەزٸ قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى باستاماسى بولدى. بۇل – دٸندەر جەنە ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى شيەلەنٸستەردٸ ساباسىنا تٷسٸرۋگە سەبەپشٸ بولاتىن دۋالى اۋىز دٸن باسشىلارىن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸرەگەي فورۋم. قوعامداعى دٸننٸڭ بارعان سايىن ٶسە تٷسكەن رٶلٸن تولىقتاي ۇعىنعان پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر فورۋمىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس قالاسى – استانادا ٶتكٸزۋ يدەياسىن ۇسىندى. قازاقستان ەلباسىنىڭ نيەتٸ بويىنشا, ورتاق مەسەلەلەر نەگٸزٸندە قۇرىلعان دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى ديالوگ ٶزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگٸن كەڭٸنەن اشىپ, قازٸرگٸ زاماننىڭ زورلىق, فاناتيزم, ەكسترەميزم جەنە لاڭكەستٸك تەرٸزدٸ جاعىمسىز كٶرٸنٸستەرٸن ەڭسەرۋگە تٷرتكٸ بولادى. 

2003, 2006, 2009, 2012, 2015 جەنە 2018 جىلدارى استانادا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ سەزدەرٸ تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا عانا ەمەس, ەلەمدەگٸ اسا ٸرٸ حالىقارالىق ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸ بولدى. فورۋمداردىڭ سەتتٸ ٶتۋٸ قازاقستانعا ٷلكەن ساياسي ديۆيدەندتەر ەكەلدٸ, قازٸرگٸ زاماننىڭ اسا ٶزەكتٸ پروبلەمالارىنا بارابار جاۋاپ بەرەتٸن كەمەلدەنگەن مەملەكەت رەتٸندە حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنٸڭ ارتۋىنا سەبەپشٸ بولدى. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ سەزٸ قازاقستاننىڭ دٸنارالىق سۇحبات ٷدەرٸسٸنە قوسقان قوماقتى ٷلەسٸ بولدى جەنە تٶزٸمدٸلٸك, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن نىعايتۋدا ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا ايرىقشا ورىن الدى.

دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سەزٸ 2003 جىلدىڭ 23 قىركٷيەگٸندە بولىپ ٶتتٸ. بۇل ۇلاعاتتى جيىندى ٶتكٸزۋ يدەياسىن ۇسىنعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولسا, بۇل يدەيانى ەلەمدٸك يسلام ليگاسى, ەلەمدٸك ەۆرەي كونگرەسٸ, ۆاتيكان, ورىس پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸ جەنە تاعى باسقا تولىپ جاتقان دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن توپتار, بۇۇ, ەقىۇ, يۋنەسكو, يۋنيسەف سيياقتى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار قۇپتاپ, قاتىسۋعا كەلٸسٸم بەردٸ. سٶيتٸپ, اتالعان سەزگە ازييا, افريكا, تاياۋ جەنە ورتا شىعىس, امەريكا, كانادا, ەۋروپا ەلدەرٸنەن 18 دەلەگاتسييا كەلدٸ. 

بٸرٸنشٸ سەزدٸڭ باستى باسىمدىلىقتارى بولىپ مىنالار بەلگٸلەندٸ: ادام تٸرشٸلٸگٸنٸڭ مىزعىماس قاعيداتتارى رەتٸندە بەيبٸتشٸلٸكتٸ, كەلٸسٸم مەن تٶزٸمدٸلٸكتٸ قابىلداۋ; دٸندەر, كونفەسسييالار, ۇلتتار مەن ەتنوستار اراسىنداعى ٶزارا سىيلاستىق پەن تٶزٸمدٸلٸككە قول جەتكٸزۋ; ادامداردىڭ دٸني سەزٸمٸن كيكٸلجٸڭدەر مەن ەسكەري ٸس-ەرەكەتتەردٸ ۋشىقتىرۋ ٷشٸن پايدالانۋ تالپىنىستارىنا قارسى تۇرۋ. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سەزٸنٸڭ قورىتىندىلارى بويىنشا «دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سەزٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى» قابىلداندى.

سەزگە قاتىسۋشىلار:

«...ەر ادامنىڭ ٶز دٸنٸن ەركٸن تاڭداۋىنا, تانىتۋىنا جەنە ۇستانۋىنا دەگەن ٶز قۇقىعىن مويىنداي وتىرىپ, 

دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى حالىقتار مەن ۇلتتار اراسىنداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ورنىقتىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ دەپ ساناي وتىرىپ,

بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, باسقا دا مٷددەلٸ حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق ٷكٸمەتتەردٸڭ, قوعامدىق جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى ٷنقاتىسۋدى ٶرٸستەتۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەرٸنە قولداۋ بٸلدٸرە وتىرىپ, 

دٸننٸڭ بٷكٸل ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ماڭىزىن قۋاتتاي وتىرىپ,

دٸندٸ دۇرىس تٷسٸنبەۋشٸلٸكتٸ جەنە دٸندەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى مەنمەنشٸل, بٷلدٸرۋشٸ جەنە زورلىقشىل ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋدٸڭ قۇرالى رەتٸندە دۇرىس پايدالانباۋشىلىقتى ايىپتاي وتىرىپ,

ادام ٶمٸرٸنٸڭ قاسيەتپەن سىيلانۋىنا جەنە ەر ادامنىڭ ارتىقشىلىعىنا دەگەن قۇرمەت دەرەجەسٸنٸڭ كەمٸپ بارا جاتقاندىعىن,

كەدەيلٸك, اشتىق, ساۋاتسىزدىق, اۋرۋلار, يمانسىزدىق, سونداي-اق تازا سۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا قول جەتكٸزۋدٸڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ تۋعىزاتىن جاھاندىق تۇراقتىلىققا تٶنگەن ەلەۋلٸ سىناقتاردى,

داۋلاردى شەشۋدٸڭ نەگٸزگٸ قۇرالدارى رەتٸندە قاناۋدى, قاتىگەزدٸك پەن زورلىقتى  پايدالانۋدى, 

دٷنيە قۇرساۋىندا قالعان, قازٸرگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاقتار ٷشٸن قاتەرلٸ سالدارى بار ەكولوگييالىق داعدارىستى تٷيسٸنە وتىرىپ» [2, 137-ب.], بىلاي دەپ مەلٸمدەمە جارييالادى:

«تٶزٸمدٸلٸك, اقيقات, ەدٸلدٸك جەنە سٷيٸسپەنشٸلٸك سەكٸلدٸ قۇندىلىقتاردى ٶرٸستەتۋ كەز كەلگەن دٸني ۋاعىزدىڭ ماقساتى بولۋى تيٸس,

ەكسترەميزمنٸڭ, لاڭكەستٸكتٸڭ جەنە دٸن جولىندا دەلٸنەتٸن زورلىقتىڭباسقا فورمالارىنىڭ دٸننٸڭ شىنايى تٷسٸنٸگٸمەن ەشقانداي ورتاقتىعى جوق, ولار ادام ٶمٸرٸ ٷشٸن قاتەر بولىپ تابىلادى جەنە, تيٸسٸنشە, قابىلدانباۋى تيٸس,

دٸني نانىمدار مەن ۇستانۋشىلىقتىڭ سان الۋاندىعى ٶزارا كٷدٸكتەنۋشٸلٸككە, كەمسٸتۋشٸلٸك پەن قورلاۋشىلىققا ەمەس, ەر دٸن مەن مەدەنيەتتٸڭ بٸرەگەيلٸگٸن كٶرسەتەتٸن ٶزارا قابىلداۋشىلىق پەن ٷيلەسٸمدٸلٸككە جەتكٸزۋٸ تيٸس,

دٸن تٶزٸمدٸلٸك پەن ٶزارا قابىلداۋشىلىقتى بارلىق حالىقتاردىڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ەلەۋلٸ قۇرالى رەتٸندە مويىنداي وتىرىپ, ىنتىماقتاستىققا كٶبٸرەك ۇمتىلۋى تيٸس,

اعارتۋشىلىق باعدارلامالار مەن ەلەۋمەتتٸك قاتىناس قۇرالدارى دٸن مەن مەدەنيەتتەرگە دەگەن وڭ كٶزقاراستى ٶرٸستەتۋ جٶنٸندەگٸ ماڭىزدى اسپاپتار بولۋى تيٸس,

دٸنارالىق ٷنقاتىسۋ قوعامدىق دامۋ مەن بارلىق حالىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ, تٷرلٸ مەدەنيەتتەر مەن دٸندەر اراسىنداعى تٶزٸمدٸلٸكتٸ, ٶزارا تٷسٸنۋشٸلٸك پەن ٷيلەسٸمدٸ ىنتالاندىرۋدىڭ شەشۋشٸ بٸر ەدٸسٸ بولىپ تابىلادى, سونداي-اق جانجالدار مەن زورلىقتى ەڭسەرۋگە جەردەمدەسەدٸ,

بارلىق ادامدار قاۋىمداستىعى جەككٶرۋشٸلٸكتٸ, ٶشپەندٸلٸكتٸ, تٶزبەۋشٸلٸك پەن دەرٸپتەۋشٸلٸكتٸ ەڭسەرۋگە ىنتالاندىرۋى تيٸس. بٸز جاڭا مىڭجىلدىقتابەيبٸتشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ٷنقاتىسۋ مەدەنيەتٸن ٶرٸستەتۋ ٸسٸندە ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋگە تيٸسپٸز. بٸز دٸني ايىرماشىلىقتاردى جەككٶرۋشٸلٸك پەن دٷدارازدىقتىڭ قۇرالى رەتٸندە پايدالانۋعا جول بەرمەۋ جەنە ادامزاتتى دٸندەر مەن مەدەنيەتتەردٸڭ جاھاندىق جانجالىنان قورعاۋ ٷشٸن بارلىق كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمىلدىرۋعا ەزٸرمٸز, 

بٸز ادامزات ٷشٸن بەيبٸتشٸلٸك پەن پروگرەستٸقامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ جەنە بولاشاقتاعى ٷيلەسٸمدٸ دٷنيەنٸڭ نەگٸزٸ رەتٸندە قوعامداردا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸرلەسكەن ٸس-قيمىل كٷتەمٸز,

بٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جەنە جوعارى مەرتەبەلٸ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا وسى سەزگە باستاماشى بولىپ ٶتكٸزگەنٸ ٷشٸن العىس ايتامىز,

بٸزدٸڭ مٸندەتتەمەلەرٸمٸز شاپاعاتتى بولسىن جەنە بارلىق حالىقتارعا ەدٸلدٸك, بەيبٸتشٸلٸك جەنە ٶركەندەۋ سىي بولسىن» [2, 137-138 بب.]. سونداي-اق سەزگە قاتىسۋشىلار جەر شارىندا بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ورنىقتىرۋ ٸسٸندەگٸ دٸننٸڭ رٶلٸ تۋرالى سۇحباتتاسۋدىڭ جەمٸستٸ سيپاتىن نازارعا الا وتىرىپ جەنە بٷكٸل ەلەم دٸندەرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى سىندارلى ٷنقاتىسۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ورتاق تٷسٸنٸكتٸ بٸلدٸرە وتىرىپ, سەزدٸڭ اتاۋىن جەنە تۇراقتى حاتشىلىقتى بەكٸتٸپ, سەزدٸ كەم دەگەندە ەر ٷش جىلسايىن ٶتكٸزٸپ تۇرۋ جەنە كەلەسٸ جيىندى استانادا ٶتكٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. 

دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ باسشىلارىن بٸر ٷستەلدٸڭ باسىنا جيناۋ ايعاعىنىڭ ٶزٸ ٷلكەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ باعا جەتپەس پرەتسەدەنت بولدى دەۋگە بولادى. تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, ٶتكەن زامانداردا دٸني ايىرماشىلىقتارعا بايلانىستى قىرعىن سوعىستاردىڭ بولعانىن تەرٸسكە شىعارۋعا بولمايدى. ايقىش سوعىستارى سونىڭ بٸر دەلەلٸ. دەگەنمەن, سۇحبات پەن كەلٸسٸمگە كەلۋدٸڭ دە ٷلگٸلەرٸ بولدى. حريستيان دٸنٸنٸڭ ەلەمدٸك تاريحىندا ەرەكشە بٸر وقيعا نەستورياندىق پاتريارح تيموفەيدٸڭ پونتيفيكاتى دەۋٸرٸندە (780-819 جج.) ورىن الدى. 

دٷنيەجٷزٸلٸك دٸندەر سەزٸنە ۇقساس شارانى XIII عاسىردا قاراقورىمدا شىڭعىس-حاننىڭ ٶتكٸزگەنٸ تۋرالى دەل ەمەس دەرەكتەر تاريحنامادا كەزدەسەدٸ. دەگەنمەن, دٸنارالىق سۇحبات مەسەلەسٸ سوڭعى جٷزجىلدىقتاردا ٶزەكتٸ تٷردە كٶتەرٸلە باستادى. حريستياندار مەن مۇسىلمانداردىڭ العاشقى رەسمي كەزدەسۋٸ 1970 جىلى 20 جەلتوقساندا ۆاتيكاندا جٷزەگە استى. كونفەسسييالار اراسىنداعى كەلەسٸ بٸر ماڭىزدى شارالار 1972 جىلدىڭ 18 شٸلدەسٸندە ليۆانداعى يسلام-حريستيان كەزدەۋٸندە, 1974 جىلدىڭ 9-15 قىركٷيەگٸندە كوردوۆاداعى يسلام-حريستيان كونگرەسٸندە, 1974 جىلدىڭ 11-17 قاراشاسىندا تۋنيستەگٸ حريستيان-يسلام كوللوكۆيۋمىندا, 1986 جىلى يتالييانىڭ اسسيزي قالاسىندا ەكۋمەندٸك باتا جاساۋعا كٶپتەگەن دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ جينالۋى  دٸندەر اراسىنداعى سۇحباتقا جول اشتى. ال ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸني كونفەسسييالاردىڭ بٷكٸلدٷنيەجٷزٸلٸك سەزدەرٸنٸڭ استانادا ٶتكٸزٸلۋٸ وسى دٸنارالىق سۇحباتتى ودان ارى دامىتا تٷستٸ جەنە بۇل ٷدەرٸسكە ەرتٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸ مەكەن ەتەتٸن بٸزدٸڭ ەلٸمٸز دە بەلسەنە ارالاستى [3, 102-ب.].  

وسىنداي حالىقارالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ فورۋمداردا دٸنارالىق سۇحبات مەسەلەسٸنٸڭ كٶتەرٸلٸپ, تالقىلانۋى قازٸرگٸ ەلەمدە دٸننٸڭ ٶتە ماڭىزدى رٶل وينايتىنىن, دٸننٸڭ ٸزگٸلٸك پەن بەيبٸتشٸلٸك نەگٸزٸندە ادامدار مەن قوعامدى توپتاستىرا الاتىنىن, دٸننٸڭ زامان تالاپتارى مەن قاۋٸپتەرٸنە لايىقتى جاۋاپ بەرە الاتىنىن, دٸننٸڭ ادامگەرشٸلٸك مەدەنيەتتٸ كٶتەرەتٸنٸن, دٸنارالىق كەلٸسٸمنٸڭ يگٸلٸك ەكەنٸن مويىنداۋعا ەكەلەدٸ . 

دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن ليدەرلەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ سەزٸ 2006 جىلدىڭ 12-13 قىركٷيەگٸندە بولدى. ەكٸنشٸ سەزگە دٷنيەنٸڭ تٷكپٸ-تٷكپٸرٸنەن 29 دەلەگاتسييا قاتىستى, جوعارى دەڭگەيدەگٸ دٸني ليدەرلەر مەن قوعامدىق قايراتكەرلەر قاتىسىپ, ەلەمدٸك ماسس-مەديانىڭ شوعىرى كٶپ بولدى. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ ەكٸنشٸ سەزٸنٸڭ تاقىرىپتاماسى «دٸن, قوعام جەنە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك» دەپ اتالدى. سەزدٸڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بٷگٸنگٸ ەلەمدە دٸننٸڭ رٶلٸ تۋرالى ولاردىڭ تٷسٸنٸگٸن بەكٸتكەن دەكلاراتسييادا  جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ورناتۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ دٷنيەجٷزٸلٸك دٸنباسىلارىنىڭ رٶلٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان ٷش جىلدىق ديالوگ پەن بٸرلەسٸپ ٸستەگەن جۇمىس كەزٸندە قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىق ٶز كٶرٸنٸسٸن تاپتى. «دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ ەكٸنشٸ سەزٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى» اتتى قورىتىندى قۇجاتپەن قاتار «دٸنارالىق ديالوگ قاعيدالارى» قابىلداندى.

سەزگە قاتىسۋشىلار جەر بەتٸندەگٸ بارلىق دٸندەردٸڭ ٸزگٸ ادامدارىنا ٷندەۋ جارييالادى:

– ولاردى ٶزارا جاۋلاسۋدان, ۇرىس-كەرٸستەن, جەككٶرۋشٸلٸكتەن باس تارۋتعا جەنە ٶزارا قۇرمەت, شىنايىلىق جەنە مەدەني, دٸني جەنە ٶركەنيەتتٸك سانالۋاندىلىقتى تانۋ احۋالىندا ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرامىز;

– دٸندەردٸ نە بٶلەتٸنٸنە ەمەس, ولاردى نە بٸرٸكتٸرەتٸنٸنە نازار اۋدارا وتىرىپ, سوقىر نانىمدى, باسقا دٸني دەستٷرلەردٸ ەلەمەۋشٸلٸك پەن بٷۇرمالاپ تٷسٸندٸرۋشٸلٸكتٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر قولدانۋعا دەگەن ٶز تاباندىلىعىمىزدى جارييالايمىز;

– بارلىق فورماداعى لاڭكەستٸكتٸ ايىپتايمىز, ٶيتكەنٸ, ەدٸلدٸكتٸ قورقىنىش پەن ادام قانى ارقىلى تۇرعىزۋعا بولمايدى, ال مۇنداي قۇرالداردى دٸن ماقساتىندا پايدالانۋ ٸزگٸلٸك پەن ٷنقاتىسۋعا شاقىراتىن كەز كەلگەن دٸننٸڭ قاعيدالارىنان اۋىتقۋشىلىقتى بٸلدٸرەدٸ;

– دٸننٸڭ اگرەسسيياشىل بولمىسى تۋرالى بارلىق جالعان ويلار مەن قاساڭدىقتاردى, سونداي-اق قانداي دا بٸر دٸندٸ لاڭكەسشٸلدٸكپەن بايلانىستىرۋ ەرەكەتٸن قابىلدامايمىز;

– بٷكٸل دٸندەردٸ ادامزاتتىڭ امان-ساۋلىعىن, قادٸر-قاسيەتٸ مەن بٸرلٸگٸن ۋاعىزدايوتىرىپ, لاڭكەسشٸلدٸكتٸڭ بارلىق سەبەپتەرٸن جويۋ جولىندا بٸرلەسە ەڭبەكتەنۋگە شاقىرامىز;

– بٸن دٸندٸۇستانۋشىلاردى ەكٸنشٸسٸ اينالدىرۋعا باعىتتالعان قانداي دا بٸر قىسىم كٶرسەتۋ مەن كٷشتەۋ ەرەكەتتەرٸن ٶزٸمٸزدٸڭ قابىلدامايتىنىمىز تۋرالى مەلٸمدەيمٸز;

– ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە, ىنتىماقتاستىق پەن ەلەۋمەتتٸك ٷيلەسٸمگە قول جەتكٸزۋ ٸسٸندەگٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ, جاستار ساياساتى مەن ورتاق مەدەنيەتكە تەربيەلەۋدٸڭ ٶزەكتٸ رٶلٸن قۋاتتايمىز [2, 327-ب.]. بۇل سەزگە قاتىسۋشىلار كەلەسٸ القالى جيىندى ٷش جىلدان كەيٸن استانادا ٶتكٸزۋدٸ بٸراۋىزدان ماقۇلداپ, سەزدٸڭ بۇدان بىلايعى قىزمەتٸنە قولداۋ بٸلدٸرۋگە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ نازارىن اۋدارۋ كەرەك دەپ شەشتٸ.

دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن ليدەرلەرٸنٸڭ ٷشٸنشٸ سەزٸ استانا قالاسىندا 2009 جىلدىڭ 1-2  شٸلدەسٸندە بولىپ ٶتتٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ ٷشٸنشٸ سەزدٸڭ تاقىرىبى «تٶزٸمدٸلٸككە نەگٸزدەلگەن ەلەمدٸ, ٶزارا سىيلاستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى قۇرۋداعى دٸنباسىلارىنىڭ رٶلٸ» دەپ اتالدى. ٷشٸنشٸ سەزد الدىڭعى سەزدەردٸڭ دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن بەيبٸت ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوقان ٷلەسٸن مويىنداپ, سونداي-اق حاتشىلىقتىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىق بٸلدٸرە وتىرىپ, «دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ ٸٸٸ سەزٸنە قاتىسۋشىلاردىڭ ٷندەۋٸ» اتتى قورىتىندى قۇجاتتى قابىلدادى. دٸني جەنە ساياسي ليدەرلەرگە, قوعام قايراتكەرلەرٸنە, وقىمىستىلارعا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ەلەم جۇرتشىلىعىنا ارناپ مىناداي «شاقىرۋ جولداندى:

1) شىنايى دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى ورناتۋ ٷشٸن دٸني ليدەرلەر مەن ۇيىمداردىڭ كٷش-جٸگەرٸنە تۇراقتى قولداۋ بٸلدٸرۋگە جەنە جەردەمدەسۋگە, سونداي-اق ادامزاتتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن, ولاردى شەشۋدٸڭ لايىقتى جولدارىن ەزٸرلەۋ ماقساتىندا قاراستىرۋعا, وسى ارقىلى قوعامدا دٸن اتقارا الاتىن جەنە اتقارۋعا تيٸس وڭ رٶلدٸ مويىنداۋعا;

2) ەربٸر دٸن مەن مەدەنيەتتٸڭ بٸرەگەيسيپاتىن تٷسٸنۋگە بٸلٸم ارقىلى جەردەمدەسۋگە, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن قۇرمەتتٸ جاقسارتۋعا باعىتتالعان دٸندەر مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ ٷنقاتىسۋىنا قولداۋ بٸلدٸرۋگە;

3) جارييا ٶزگەشەلٸكتەردٸ قۇرمەتتەۋ نەگٸزٸندە قوعامنىڭ بٸرلٸگٸنساقتاۋ ٷشٸن ساياسي ماقساتتاردا دٸندٸ نەمەسە دٸني ايىرماشىلىقتاردى بٷلدٸرە پايدالانۋعا قارسى تۇرۋعا;

4) بٸلٸم سالاسىنداعى مەدەني ايىرباستار مەن ىنتىماقتاستىق ارقىلى ەلدەقايدا تەرەڭ تٷسٸنۋگە جەردەمدەسۋگە, ار-وجدان بوستاندىعىنا جەنە ونى ٸسكە اسىرۋعا قۇقىلىقتى ۇراقتى قورعاۋعا;

5) جاھاندىق ورىن الىپ وتىرعان ەكونوميكالىق, قارجى, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ ەدٸل شەشٸمدەرٸن ٸزدەستٸرۋدە زور مورالدىق جەنە رۋحاني كٷش-قۋات پەن شىنايى ىنتىماقتاستىق كٶرسەتۋگە شاقىرامىز» [2, 435-ب.]. وسىلايشا, سەزگە قاتىسۋشىلار قازاقستان حالقىنا جەنە ونىڭ ەلباسىنا ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸرٸپ, ەلەمنٸڭ ەر ادامىنا قاۋٸپسٸزدٸك پەن ٶركەندٸلٸك تٸلەپ تاراستى.   

دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن ليدەرلەرٸڭ IV سەزٸ 2012 جىلدىڭ 30-31 مامىرىندا استانا قالاسىندا ٶتتٸ. ەلەمنٸڭ 40-تان استام ەلٸنەن 90-عا جۋىق دەلەگاتسييا كەلدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ تٶرتٸنشٸ سەزٸنٸڭ باستى تاقىرىپتاماسى رەتٸندە «بەيبٸتشٸلٸك پەن تاتۋلىق ادامزات تاڭداۋى رەتٸندە» اتتى تاقىرىپ بەلگٸلەندٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىنىڭ تٶرتٸنشٸ سەزٸ جەنە ونىڭ سەكتسييالىق مەجٸلٸستەرٸنٸڭ تاقىرىپتاماسىنا يسلام, حريستياندىق, مۋلتيكۋلتۋراليزم, ەيەلدەر مەن جاستار مەسەلەسٸ, كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم, تٶزٸمدٸلٸك جەنە دٸن سالاسىنداعى باسقا دا ٶزەكتٸ مەسەلەلەرمەن اينالىساتىن بەدەلدٸ دە جەتەكشٸ تاريحشىلار, ساياساتتانۋشىلار, يسلامتانۋشىلار, دٸنتانۋشىلار جەنە باسقا عالىمدار قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

IV سەزگە قاتىسۋشىلار جاراتۋشىنىڭ ادام بالاسىنا بۇيىرتقان بولمىسىن, ونىڭقادٸر-قاسيەتتەرٸ مەن اجىراعىسىز قۇقىقتارىن مويىنداپ, ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن ونىڭ بٸردەن بٸر اينىماس تاڭداۋى رەتٸندەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمگە ٶز ۇمتىلىستارىنا ادال ەكەندٸكتەرٸن بٸلدٸردٸ. وسى جولداعى ٸزگٸ باستاماسى ٷشٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا  ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸرە وتىرىپ, قازٸرگٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ جەنە جالپىعا بٸردەي بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋگە قول جەتكٸزۋدٸڭ ىقپالدى قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ دٸن ەكەندٸگٸن تٷيٸندەدٸ. 

تٷرلٸ دٸندەر مەن رۋحاني دەستٷرلەردٸ ۇستاناتىن بارشا ادامداردىڭ اتىنان دٸنارالىق ديالوگ ارقىلى ٸلگەرٸلەيتٸن ٶزارا قۇرمەتتەۋدٸ, تٷسٸنٸستٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ورتاق قۇندىلىقتار رەتٸندە تانيتىنىن جەتكٸزدٸ. بۇلاردىڭ ماڭىزدىلىعى XXI عاسىردىڭ ەكٸنشٸ ونجىلدىعىندا ادامزات قوعامداستىعى سەنٸمگە, دوستىققا, ىنتىماققا, ەدٸلەتتٸلٸككە جەنە جاسامپازدىق قىزمەتكە دەگەن ۇمتىلىستى جوعالتپايدى. سوندىقتان ەلەمنٸڭ ەرتٷرلٸ دٸندەرٸ مەن مەدەنيەتتەرٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ قاجەت. 

سەزگە قاتىسۋشىلار قوعامنىڭ يماني-رۋحاني نەگٸزدەرٸن نىعايتۋدى جەنە دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قايتا تٷلەتۋدٸ ۇسىندى جەنە بۇلار ەلەمنٸڭ تۇرلاۋلى دامۋىنىڭ شارتى ادام بولمىسىنىڭ مەنٸ مەن ماقساتىن تانۋدىڭ كٸلتٸ دەپ تانىلدى. سوعان سەيكەس, ەيەل زاتىنىڭ وتباسىنداعى جەنە قوعامداعى جاسامپازدىق رٶلٸ ەر ادامدار مەن ۇيىمدار تاراپىنان تەرەڭ قۇرمەتتەلۋٸ, قادٸرلەنۋٸ جەنە قولداۋ تابۋى تيٸس. 

ەلەمنٸڭ بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا. سوندىقتان جاستاردىڭ ٶمٸرلٸك باعدارىن قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ بويىنا يماندىلىق نەگٸزدەرٸن ەگۋ, ولاردىڭ بٸلٸم ارقىلى رۋحاني دامۋى مەن ٶركەندەۋٸ ٶتە ماڭىزدى. قازٸرگٸ زامان جاستارى ٶزدەرٸنٸڭ دٸني دەستٷرلەرٸ تۋرالى ٸرگەلٸ ٸلٸمدەر الۋعا, ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸ مەن تاريحىن, مەدەنيەتٸن تەرەڭ بٸلۋگە قۇقىلى. ٶز دٸنٸن تەرەڭ بٸلەتٸن ادام ٶزگە دٸنگە تەكاپپارلىق تانىتپايدى. 

سەزگە قاتىسۋشى دٸنباسىلاردى ەلەمنٸڭ تٷرلٸ بٶلٸكتەرٸندەگٸ زورلىق-زومبىلىققا جول اشىپ جاتقان تولاسسىز سوعىستار, ەتنوسارالىق قاقتىعىستار, قىلمىستىڭ ٶسۋٸ, دٸني تٶزٸمسٸزدٸك پەن راديكاليزمنٸڭ بوي كٶرسەتۋٸ الاڭداتادى. ولار ٶز دٸني دەستٷرلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ٷرەيلەندٸرۋدٸڭ نەمەسە كٷش قولدانۋدىڭ كەز كەلگەن تٷرٸن ايىپتايدى جەنە بارلىق مەملەكەتتەردٸ بۇل پروبلەمالاردى ٷنقاتىسۋ ارقىلى شەشۋ ٷشٸن بٸرلەسٸپ كٷش-جٸگەر جۇمساۋعا شاقىرادى [2, 737-738 بب.]. 

ٶزارا قۇرمەت پەن تٷسٸنٸستٸك, جاناشىرلىق پەن كەشٸرٸم, ەدٸلەتتٸلٸك پەن ىنتىماق, بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن بۇل ٷندەۋدٸ سەزگە قاتىسۋشىلار بٸراۋىزدان قابىلدادى جەنە ەربٸر ادامعا تىنىش تا شۋاقتى عۇمىر, جاقسىلىق پەن بەرەكە تٸلەدٸ. القالى جيىننىڭ سوڭىندا وعان قاتىسۋشىلار «الجير» مەموريالدىق-مۇراجاي كەشەنٸنە بارىپ, قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا تاعزىم ەتٸپ, عيبادات جاسادى.    

2015 جىلدىڭ 10-11 ماۋسىمىندا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ V سەزدٸ ٶتتٸ. وعان  دٷنيەجٷزٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن باسشىلارىمەن قاتار, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, ەقىۇ باس حاتشىسى لامبەرتو زانەر باسقا دا ەلەمدٸك تۇرعىدا بەدەلدٸ قايراتكەرلەر قاتىستى. 

فورۋمنىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋ جولىنداعى دٸني جەنە ساياسي كٶشباسشىلاردىڭ سۇحباتىن بەكٸتۋ بولدى. پلەنارلىق جەنە تٶرت سەكتسييالىق مەجٸلٸستەر مىناداي تاقىرىپتاردا ٶتتٸ: «دٸني جەنە ساياسي كٶشباسشىلار: ادامزات الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك», «دٸننٸڭ جاستارعا ىقپالى: بٸلٸم, عىلىم جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى», «دٸن جەنە ساياسات: جاڭا ٷردٸستەر مەن كەلەشەكتەر», «بەيبٸتشٸلٸك, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ٷيلەسٸمدٸلٸك ماقساتىندا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸن ليدەرلەرٸ اراسىندا ٶزارا قۇرمەت پەن تٷسٸنٸستٸك نەگٸزٸندەگٸ ديالوگ». سەكتسييالىق مەجٸلٸستەردە دٸن مەن ساياساتتىڭ اراقاتىناسى, دٸني جەنە ساياسي كٶشباسشىلاردىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, جاستار ساناسىنىڭ راديكالدانۋىنىڭ الدىن الۋ سىندى كٶكەيتەستٸ ەرٸ ماڭىزدى مەسەلەلەر تالقىلاندى. سەزدٸڭ جۇمىسى ەكسترەميزم مەن لاڭكەستٸككە قارسى كٷرەس, دٸني بٸلٸم مەن اعارتۋشىلىق دەڭگەيٸن ارتتىرۋ مەسەلەلەرٸن الدىڭعى قاتارعا قويدى.  

V سەزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ ازاماتتىق قوعامنىڭ ٸرٸ ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندەگٸ دٸني ۇيىمداردىڭ سەرٸكتەستٸك باستاۋلارى رەتٸندە مەملەكەتپەن ديالوگ ورناتۋ مەسەلەسٸندە كٷش-جٸگەردٸ بٸرلەستٸرۋدٸڭ ٷلگٸسٸن تانىتۋمەن سيپاتتالادى. قوعامدا بارعان سايىن ىقپالى ارتا تٷسكەن دٸني قاۋىمداستىقتار كٷرمەۋٸ قيىن مەسەلەلەردٸ شەشۋدە بيلٸك ورگاندارىمەن بٸرلەسە قيمىلداپ, ورتاق ۇستانىمعا كەلە باستادى. سەزد جۇمىسىنداعى تالقىلاۋلار بارىسىندا قازٸرگٸ حالىقارالىق جاعدايلارداعى ٶركەنيەتارالىق ديالوگتىڭ ٷلگٸسٸنە قاتىستى كونتسەپتۋالدى ۇسىنىستار ايتىلدى, بۇل ديالوگتىڭ ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸ ايشىقتالىپ, ونىڭ سۋبەكتٸلەرٸ مەن دەڭگەيلەرٸ, ديالوگتىڭ ايماقتىڭ نەگٸزگٸ سەگمەنتتەرٸ انىقتالدى [3].  

فورۋم جۇمىسىنىڭ سوڭىندا قاتىسۋشىلار قورىتىندى رەزوليۋتسييا قابىلدادى, وندا مىنا مەسەلەلەر تٷيٸندەلگەن: ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن الاڭداۋشىلىق; «دٸندٸ بۇرمالاپ تٷسٸندٸرەتٸن» دٸني ريتوريكانى پايدالانۋشى ەكسترەميزم مەن لاڭكەستٸكتٸ كەڭٸنەن سىناۋ, دەستٷرلٸ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردىڭ ۇمىتىلۋ قاۋپٸ مەن بۇرمالانۋىنا وراي ولاردى قورعاۋ, دٸنارالىق قارىم-قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت پەن دٸني ۇيىمداردىڭ ديالوگى جەنە ت.ب. 

استانا قالاسىندا ٶتكەن ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ التى سەزٸندە دٸندەر مەن ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىسقا قارسى باعىتتالىپ, دٸننٸڭ بەيبٸت سيپاتتا بولاتىنىن جەنە ەرتٷرلٸ دٸندەردٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرە الاتىنىن الدىعا تارتتى. ەجەلدەن ەۋرازييانىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىندا ەرقيلى دٸندەر مەن مەدەنيەتتەردٸڭ توعىسىندا ورنالاسىپ, دەستٷرلٸ يسلامنىڭ جٸبٸنەن ۇستاپ, ٶزٸندٸك مەدەنيەت قالىپتاستىرعان قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا وسى ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ كٶشباسشىلارىن ٶز جەرٸنە شاقىرىپ,مەمٸلەگە كەلتٸرۋدٸڭ تاريحي ميسسيياسى جازىلعان سىڭايلى. قازاقستاننىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلٸك باسىنا كەلگەننەن باستاپ ٶز ەلٸندە دٸنارالىق كەلٸسٸم مەن سۇحباتتىڭ نەگٸزٸندە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن باستى ستراتەگييالىق ساياسات رەتٸندە ۇستانىپ قانا قويماي, بۇل مەسەلەنٸڭ ەرٸ ايماقتىق ەرٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن ماڭىزدىلىعىن ۇعىنا بٸلدٸ. نەتيجەسٸندە دٸنارالىق سۇحباتتىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸ حالىقارالىق ساحنادا مويىندالىپ, قازاقستاننىڭ جاسامپاز باستامالارى استانادا ٷش جىل سايىن ٶتٸپ كەلە جاتقان ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸ سەزدەرٸنٸڭ قورىتىندى قۇجاتتارىندا كٶرٸنٸس تاپتى.    

پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ:

  1. نازارباەۆ ن. (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەسسيياسىندا سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ مەتٸنٸنەن.18.04.2011 ج.). 

6. ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ سەزٸنە قاتىسۋشىلاردىڭ دەكلاراتسيياسى / دٸنتۇتقا. 2003-2013 جىلدار ارالىعىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان ماقالالار, ساراپتامالار, سۇحباتتار. قۇراستىرعان ەليسۇلتان قۇلانباي. جاۋاپتى رەداكتور: عالىم شويكين. – استانا, 2013. 832 ب.

3. ساتەرشينوۆ ب., زاتوۆ ق. يسلامداعى دٸنارالىق كەلٸسٸم مەن سۇحبات مەسەلەلەرٸ / عاسىر ساناسى: ونتولوگييا, دٸن, مەدەنيەت: قر تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 20-جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ماتەريالدارى. – الماتى: ەل-فارابي ات. قازۇٷ, 2011. – 98-102 بب. 

4. دجاليلوۆ ز.گ. رول سەزدوۆ ليدەروۆ ميروۆىح ي تراديتسيوننىح رەليگيي ۆ ۋكرەپلەنيي مەجتسيۆيليزاتسيوننوگو ديالوگا // قازاقستاننىڭ تاريحي جەنە رۋحاني-مەدەني دامۋىنداعى دٸننٸڭ رٶلٸ: دەستٷر جەنە قازٸرگٸ زامان. ۇجىمدىق مونوگرافييا. الماتى: قر بعم عك فسدي, 2016. 

باقىتجان ساتەرشينوۆ

قر بعم عك فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ

ينستيتۋتى  دٸنتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,

فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

سامەت وقان  

يسلامتانۋ ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتور

الماتى قالاسى