Dinaralyq jáne etnosaralyq tatýlyqty damytý qazirgi qazaqstandyq qoǵam turaqtylyǵynyń basty faktorlarynyń biri bolyp qana qoimai, memlekettik ulttyq qaýipsizdiktiń negizgi bóligi bolyp tabylady. Bizdiń qoǵamnyń damýy – elimizdiń kez kelgen azamatynyń kózqarastary men nanymdaryna tózimdilik jáne qurmetpen qaraýǵa negizdelgen. Osylaisha Qazaqstan hoshkórýshilik pen dinaralyq tatýlyqtyń ózindik qaitalanbas úlgisin qabyldaǵan. N.Á. Nazarbaev: «Bizdiń ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyq modelimiz – Qazaqstannyń ártúrli konfessiialardyń árekettestiginiń jalpy dúniejúzilik úderisine qosqan úlesi. Bizdi halyqaralyq arenada tap osylai qabyldaǵanyn tileimiz» degen.
Elbasy N.Á. Nazarbaev atap ótkendei: «Qazaqstan – dúnie júzindegi musylmandar, pravoslavielikter, katolikter, protestanttar, býddister, iahýdiler tatý turyp jatqan jalǵyz oryn. Bári birge jinalyp, ózderiniń barlyq problemalary týraly aita alatyn jalǵyz jer» [1]. Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N.Á. Nazarbaev ultaralyq tatýlyq pen rýhani kelisim ideologiiasyn azamattar sanasyna engizý jýyq onjyldyqtyń negizgi mindeti bolyp tabylatyndyǵyn udaiy atap ótedi. Qazaqstan Respýblikasy táýelsizdik jyldary aimaqtaǵy jáne álemdegi beibitshilik pen turaqtylyqqa baǵyttalǵan birqatar bastama usyndy. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń sezi Qazaqstannyń asa mańyzdy bastamasy boldy. Bul – dinder jáne órkenietter arasyndaǵy shielenisterdi sabasyna túsirýge sebepshi bolatyn dýaly aýyz din basshylaryn biriktiretin biregei forým. Qoǵamdaǵy dinniń barǵan saiyn óse túsken rólin tolyqtai uǵynǵan Prezident N. Nazarbaev álemdik jáne dástúrli dinder forýmyn Qazaqstan Respýblikasynyń bas qalasy – Astanada ótkizý ideiasyn usyndy. Qazaqstan Elbasynyń nieti boiynsha, ortaq máseleler negizinde qurylǵan dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń arasyndaǵy dialog ózara yntymaqtastyqtyń keleshegin keńinen ashyp, qazirgi zamannyń zorlyq, fanatizm, ekstremizm jáne lańkestik tárizdi jaǵymsyz kórinisterin eńserýge túrtki bolady.
2003, 2006, 2009, 2012, 2015 jáne 2018 jyldary Astanada ótken Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń sezderi táýelsiz Qazaqstan tarihynda ǵana emes, álemdegi asa iri halyqaralyq is-sharalardyń biri boldy. Forýmdardyń sátti ótýi Qazaqstanǵa úlken saiasi dividendter ákeldi, qazirgi zamannyń asa ózekti problemalaryna barabar jaýap beretin kemeldengen memleket retinde halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń artýyna sebepshi boldy. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń sezi Qazaqstannyń dinaralyq suhbat úderisine qosqan qomaqty úlesi boldy jáne tózimdilik, ózara túsinistik pen yntymaqtastyq qaǵidattaryn nyǵaitýda álemdik qaýymdastyqtyń aldynda airyqsha oryn aldy.
Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Birinshi sezi 2003 jyldyń 23 qyrkúieginde bolyp ótti. Bul ulaǵatty jiyndy ótkizý ideiasyn usynǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev bolsa, bul ideiany Álemdik islam ligasy, Álemdik evrei kongresi, Vatikan, Orys pravoslavie shirkeýi jáne taǵy basqa tolyp jatqan dini birlestikter men toptar, BUU, EQYU, IýNESKO, IýNISEF siiaqty halyqaralyq qaýymdastyqtar quptap, qatysýǵa kelisim berdi. Sóitip, atalǵan sezge Aziia, Afrika, Taiaý jáne Orta Shyǵys, Amerika, Kanada, Eýropa elderinen 18 delegatsiia keldi.
Birinshi sezdiń basty basymdylyqtary bolyp mynalar belgilendi: adam tirshiliginiń myzǵymas qaǵidattary retinde beibitshilikti, kelisim men tózimdilikti qabyldaý; dinder, konfessiialar, ulttar men etnostar arasyndaǵy ózara syilastyq pen tózimdilikke qol jetkizý; adamdardyń dini sezimin kikiljińder men áskeri is-áreketterdi ýshyqtyrý úshin paidalaný talpynystaryna qarsy turý. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Birinshi seziniń qorytyndylary boiynsha «Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Birinshi seziniń Deklaratsiiasy» qabyldandy.
Sezge qatysýshylar:
«...Ár adamnyń óz dinin erkin tańdaýyna, tanytýyna jáne ustanýyna degen óz quqyǵyn moiyndai otyryp,
Dinaralyq únqatysýdy halyqtar men ulttar arasyndaǵy beibitshilik pen kelisimdi ornyqtyrýdyń asa mańyzdy quraldarynyń biri dep sanai otyryp,
Birikken Ulttar Uiymynyń, basqa da múddeli halyqaralyq jáne óńirlik uiymdardyń, sondai-aq úkimetterdiń, qoǵamdyq jáne úkimettik emes uiymdardyń órkenietter arasyndaǵy únqatysýdy óristetý jónindegi kúsh-jigerine qoldaý bildire otyryp,
Dinniń búkil adamzattyń igiligi úshin mańyzyn qýattai otyryp,
Dindi durys túsinbeýshilikti jáne dinder arasyndaǵy aiyrmashylyqty menmenshil, búldirýshi jáne zorlyqshyl maqsattarǵa qol jetkizýdiń quraly retinde durys paidalanbaýshylyqty aiyptai otyryp,
Adam ómiriniń qasietpen syilanýyna jáne ár adamnyń artyqshylyǵyna degen qurmet dárejesiniń kemip bara jatqandyǵyn,
Kedeilik, ashtyq, saýatsyzdyq, aýrýlar, imansyzdyq, sondai-aq taza sý men densaýlyq saqtaýǵa qol jetkizýdiń shekteýliligi týǵyzatyn jahandyq turaqtylyqqa tóngen eleýli synaqtardy,
Daýlardy sheshýdiń negizgi quraldary retinde qanaýdy, qatygezdik pen zorlyqty paidalanýdy,
Dúnie qursaýynda qalǵan, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar úshin qaterli saldary bar ekologiialyq daǵdarysty túisine otyryp» [2, 137-b.], bylai dep Málimdeme jariialady:
«Tózimdilik, aqiqat, ádildik jáne súiispenshilik sekildi qundylyqtardy óristetý kez kelgen dini ýaǵyzdyń maqsaty bolýy tiis,
Ekstremizmniń, lańkestiktiń jáne din jolynda delinetin zorlyqtyńbasqa formalarynyń dinniń shynaiy túsinigimen eshqandai ortaqtyǵy joq, olar adam ómiri úshin qater bolyp tabylady jáne, tiisinshe, qabyldanbaýy tiis,
Dini nanymdar men ustanýshylyqtyń san alýandyǵy ózara kúdiktenýshilikke, kemsitýshilik pen qorlaýshylyqqa emes, ár din men mádeniettiń biregeiligin kórsetetin ózara qabyldaýshylyq pen úilesimdilikke jetkizýi tiis,
Din tózimdilik pen ózara qabyldaýshylyqty barlyq halyqtardyń beibit qatar ómir súrýiniń eleýli quraly retinde moiyndai otyryp, yntymaqtastyqqa kóbirek umtylýy tiis,
Aǵartýshylyq baǵdarlamalar men áleýmettik qatynas quraldary din men mádenietterge degen oń kózqarasty óristetý jónindegi mańyzdy aspaptar bolýy tiis,
Dinaralyq únqatysý qoǵamdyq damý men barlyq halyqtardyń ál-aýqatyn jaqsartýdyń, túrli mádenietter men dinder arasyndaǵy tózimdilikti, ózara túsinýshilik pen úilesimdi yntalandyrýdyń sheshýshi bir ádisi bolyp tabylady, sondai-aq janjaldar men zorlyqty eńserýge járdemdesedi,
Barlyq adamdar qaýymdastyǵy jekkórýshilikti, óshpendilikti, tózbeýshilik pen dáripteýshilikti eńserýge yntalandyrýy tiis. Biz jańa myńjyldyqtabeibitshilikti qamtamasyz etý maqsatymen rýhani qundylyqtar men únqatysý mádenietin óristetý isinde yntymaqtastyqty kúsheitýge tiispiz. Biz dini aiyrmashylyqtardy jekkórýshilik pen dúdarazdyqtyń quraly retinde paidalanýǵa jol bermeý jáne adamzatty dinder men mádenietterdiń Jahandyq janjalynan qorǵaý úshin barlyq kúsh-jigerimizdi jumyldyrýǵa ázirmiz,
Biz adamzat úshin beibitshilik pen progrestiqamtamasyz etý jónindegi jáne bolashaqtaǵy úilesimdi dúnieniń negizi retinde qoǵamdarda turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin birlesken is-qimyl kútemiz,
Biz qazaqstan Respýblikasyna jáne Joǵary mártebeli Prezident Nursultan Nazarbaevqa osy sezge bastamashy bolyp ótkizgeni úshin alǵys aitamyz,
Bizdiń mindettemelerimiz shapaǵatty bolsyn jáne barlyq halyqtarǵa ádildik, beibitshilik jáne órkendeý syi bolsyn» [2, 137-138 bb.]. Sondai-aq sezge qatysýshylar jer sharynda beibitshilik pen kelisimdi ornyqtyrý isindegi dinniń róli týraly suhbattasýdyń jemisti sipatyn nazarǵa ala otyryp jáne búkil álem dinderi ókilderiniń arasyndaǵy syndarly únqatysýdyń qajettiligi týraly ortaq túsinikti bildire otyryp, Sezdiń ataýyn jáne turaqty hatshylyqty bekitip, sezdi kem degende ár úsh jylsaiyn ótkizip turý jáne kelesi jiyndy astanada ótkizý týraly Sheshim qabyldady.
Dúniejúzilik jáne dástúrli dinderdiń basshylaryn bir ústeldiń basyna jinaý aiǵaǵynyń ózi úlken halyqaralyq deńgeidegi baǵa jetpes pretsedent boldy deýge bolady. Tarihqa kóz júgirtsek, ótken zamandarda dini aiyrmashylyqtarǵa bailanysty qyrǵyn soǵystardyń bolǵanyn teriske shyǵarýǵa bolmaidy. Aiqysh soǵystary sonyń bir dáleli. Degenmen, suhbat pen kelisimge kelýdiń de úlgileri boldy. Hristian dininiń álemdik tarihynda erekshe bir oqiǵa nestoriandyq patriarh Timofeidiń pontifikaty dáýirinde (780-819 jj.) oryn aldy.
Dúniejúzilik dinder sezine uqsas sharany XIII ǵasyrda Qaraqorymda Shyńǵys-hannyń ótkizgeni týraly dál emes derekter tarihnamada kezdesedi. Degenmen, dinaralyq suhbat máselesi sońǵy júzjyldyqtarda ózekti túrde kóterile bastady. Hristiandar men musylmandardyń alǵashqy resmi kezdesýi 1970 jyly 20 jeltoqsanda Vatikanda júzege asty. Konfessiialar arasyndaǵy kelesi bir mańyzdy sharalar 1972 jyldyń 18 shildesinde Livandaǵy islam-hristian kezdeýinde, 1974 jyldyń 9-15 qyrkúieginde Kordovadaǵy islam-hristian kongresinde, 1974 jyldyń 11-17 qarashasynda Týnistegi hristian-islam kollokviýmynda, 1986 jyly Italiianyń Assizi qalasynda ekýmendik bata jasaýǵa kóptegen din ókilderiniń jinalýy dinder arasyndaǵy suhbatqa jol ashty. Al Álemdik jáne dástúrli dini konfessiialardyń Búkildúniejúzilik sezderiniń Astanada ótkizilýi osy dinaralyq suhbatty odan ary damyta tústi jáne bul úderiske ártúrli din ókilderi meken etetin bizdiń elimiz de belsene aralasty [3, 102-b.].
Osyndai halyqaralyq jáne jergilikti forýmdarda dinaralyq suhbat máselesiniń kóterilip, talqylanýy qazirgi álemde dinniń óte mańyzdy ról oinaitynyn, dinniń izgilik pen beibitshilik negizinde adamdar men qoǵamdy toptastyra alatynyn, dinniń zaman talaptary men qaýipterine laiyqty jaýap bere alatynyn, dinniń adamgershilik mádenietti kóteretinin, dinaralyq kelisimniń igilik ekenin moiyndaýǵa ákeledi .
Dúniejúzilik jáne dástúrli din liderleriniń Ekinshi sezi 2006 jyldyń 12-13 qyrkúieginde boldy. Ekinshi sezge dúnieniń túkpi-túkpirinen 29 delegatsiia qatysty, joǵary deńgeidegi dini liderler men qoǵamdyq qairatkerler qatysyp, álemdik mass-medianyń shoǵyry kóp boldy. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Ekinshi seziniń taqyryptamasy «Din, qoǵam jáne halyqaralyq qaýipsizdik» dep ataldy. Sezdiń qorytyndylary boiynsha búgingi álemde dinniń róli týraly olardyń túsinigin bekitken Deklaratsiiada jahandyq beibitshilikti ornatý úderisindegi dúniejúzilik dinbasylarynyń rólin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan úsh jyldyq dialog pen birlesip istegen jumys kezinde qol jetkizilgen ýaǵdalastyq óz kórinisin tapty. «Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Ekinshi seziniń Deklaratsiiasy» atty qorytyndy qujatpen qatar «Dinaralyq dialog qaǵidalary» qabyldandy.
Sezge qatysýshylar jer betindegi barlyq dinderdiń izgi adamdaryna úndeý jariialady:
– olardy ózara jaýlasýdan, urys-keristen, jekkórýshilikten bas tarýtǵa jáne ózara qurmet, shynaiylyq jáne mádeni, dini jáne órkeniettik sanalýandylyqty taný ahýalynda ómir súrýge shaqyramyz;
– dinderdi ne bóletinine emes, olardy ne biriktiretinine nazar aýdara otyryp, soqyr nanymdy, basqa dini dástúrlerdi elemeýshilik pen búurmalap túsindirýshilikti eńserý úshin birlesken kúsh-jiger qoldanýǵa degen óz tabandylyǵymyzdy jariialaimyz;
– barlyq formadaǵy lańkestikti aiyptaimyz, óitkeni, ádildikti qorqynysh pen adam qany arqyly turǵyzýǵa bolmaidy, al mundai quraldardy din maqsatynda paidalaný izgilik pen únqatysýǵa shaqyratyn kez kelgen dinniń qaǵidalarynan aýytqýshylyqty bildiredi;
– dinniń agressiiashyl bolmysy týraly barlyq jalǵan oilar men qasańdyqtardy, sondai-aq qandai da bir dindi lańkesshildikpen bailanystyrý áreketin qabyldamaimyz;
– búkil dinderdi adamzattyń aman-saýlyǵyn, qadir-qasieti men birligin ýaǵyzdaiotyryp, lańkesshildiktiń barlyq sebepterin joiý jolynda birlese eńbektenýge shaqyramyz;
– bin dindiustanýshylardy ekinshisi ainaldyrýǵa baǵyttalǵan qandai da bir qysym kórsetý men kúshteý áreketterin ózimizdiń qabyldamaitynymyz týraly málimdeimiz;
– ózara túsinistikke, yntymaqtastyq pen áleýmettik úilesimge qol jetkizý isindegi bilim berýdiń, jastar saiasaty men ortaq mádenietke tárbieleýdiń ózekti rólin qýattaimyz [2, 327-b.]. Bul sezge qatysýshylar kelesi alqaly jiyndy úsh jyldan keiin Astanada ótkizýdi biraýyzdan maquldap, Sezdiń budan bylaiǵy qyzmetine qoldaý bildirýge BUU Bas Assambleiasynyń nazaryn aýdarý kerek dep sheshti.
Dúniejúzilik jáne dástúrli din liderleriniń Úshinshi sezi Astana qalasynda 2009 jyldyń 1-2 shildesinde bolyp ótti. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Úshinshi sezdiń taqyryby «Tózimdilikke negizdelgen álemdi, ózara syilastyq pen yntymaqtastyqty qurýdaǵy dinbasylarynyń róli» dep ataldy. Úshinshi sezd aldyńǵy sezderdiń dinaralyq únqatysýdy, ózara túsinistik pen beibit yntymaqtastyqty damytýǵa qoqan úlesin moiyndap, sondai-aq hatshylyqtyń jumysyna rizashylyq bildire otyryp, «Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń III sezine qatysýshylardyń úndeýi» atty qorytyndy qujatty qabyldady. Dini jáne saiasi liderlerge, qoǵam qairatkerlerine, oqymystylarǵa, buqaralyq aqparat quraldary men álem jurtshylyǵyna arnap mynadai «shaqyrý joldandy:
1) shynaiy dinaralyq únqatysýdy ornatý úshin dini liderler men uiymdardyń kúsh-jigerine turaqty qoldaý bildirýge jáne járdemdesýge, sondai-aq adamzattyń ózekti máselelerin, olardy sheshýdiń laiyqty joldaryn ázirleý maqsatynda qarastyrýǵa, osy arqyly qoǵamda din atqara alatyn jáne atqarýǵa tiis oń róldi moiyndaýǵa;
2) árbir din men mádeniettiń biregeisipatyn túsinýge bilim arqyly járdemdesýge, ózara túsinistik pen qurmetti jaqsartýǵa baǵyttalǵan dinder men órkenietterdiń únqatysýyna qoldaý bildirýge;
3) jariia ózgeshelikterdi qurmetteý negizinde qoǵamnyń birliginsaqtaý úshin saiasi maqsattarda dindi nemese dini aiyrmashylyqtardy búldire paidalanýǵa qarsy turýǵa;
4) bilim salasyndaǵy mádeni aiyrbastar men yntymaqtastyq arqyly áldeqaida tereń túsinýge járdemdesýge, ar-ojdan bostandyǵyna jáne ony iske asyrýǵa quqylyqty uraqty qorǵaýǵa;
5) jahandyq oryn alyp otyrǵan ekonomikalyq, qarjy, áleýmettik jáne ekonomikalyq problemalardyń ádil sheshimderin izdestirýde zor moraldyq jáne rýhani kúsh-qýat pen shynaiy yntymaqtastyq kórsetýge shaqyramyz» [2, 435-b.]. Osylaisha, sezge qatysýshylar Qazaqstan halqyna jáne Onyń Elbasyna rizashylyqtaryn bildirip, álemniń ár adamyna qaýipsizdik pen órkendilik tilep tarasty.
Dúniejúzilik jáne dástúrli din liderleriń IV sezi 2012 jyldyń 30-31 mamyrynda Astana qalasynda ótti. Álemniń 40-tan astam elinen 90-ǵa jýyq delegatsiia keldi. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Tórtinshi seziniń basty taqyryptamasy retinde «Beibitshilik pen tatýlyq adamzat tańdaýy retinde» atty taqyryp belgilendi. Dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarynyń Tórtinshi sezi jáne onyń sektsiialyq májilisteriniń taqyryptamasyna islam, hristiandyq, mýltikýltýralizm, áielder men jastar máselesi, konfessiiaaralyq kelisim, tózimdilik jáne din salasyndaǵy basqa da ózekti máselelermen ainalysatyn bedeldi de jetekshi tarihshylar, saiasattanýshylar, islamtanýshylar, dintanýshylar jáne basqa ǵalymdar qyzyǵýshylyq tanytty.
IV sezge qatysýshylar Jaratýshynyń adam balasyna buiyrtqan bolmysyn, onyńqadir-qasietteri men ajyraǵysyz quqyqtaryn moiyndap, adamzattyń jarqyn bolashaǵy úshin onyń birden bir ainymas tańdaýy retindegi beibitshilik pen kelisimge óz umtylystaryna adal ekendikterin bildirdi. Osy joldaǵy izgi bastamasy úshin Qazaqstan Respýblikasyna rizashylyqtaryn bildire otyryp, qazirgi áleýmettik máselelerdi sheshýdiń jáne jalpyǵa birdei beibitshilik pen órkendeýge qol jetkizýdiń yqpaldy quraldarynyń biri din ekendigin túiindedi.
Túrli dinder men rýhani dástúrlerdi ustanatyn barsha adamdardyń atynan dinaralyq dialog arqyly ilgerileitin ózara qurmetteýdi, túsinistik pen kelisimdi ortaq qundylyqtar retinde tanitynyn jetkizdi. Bulardyń mańyzdylyǵy XXI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda adamzat qoǵamdastyǵy senimge, dostyqqa, yntymaqqa, ádilettilikke jáne jasampazdyq qyzmetke degen umtylysty joǵaltpaidy. Sondyqtan álemniń ártúrli dinderi men mádenietteriniń artyqshylyqtaryn barynsha tolyq paidalaný qajet.
Sezge qatysýshylar qoǵamnyń imani-rýhani negizderin nyǵaitýdy jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qaita túletýdi usyndy jáne bular álemniń turlaýly damýynyń sharty adam bolmysynyń máni men maqsatyn tanýdyń kilti dep tanyldy. Soǵan sáikes, áiel zatynyń otbasyndaǵy jáne qoǵamdaǵy jasampazdyq róli er adamdar men uiymdar tarapynan tereń qurmettelýi, qadirlenýi jáne qoldaý tabýy tiis.
Álemniń bolashaǵy jastardyń qolynda. Sondyqtan jastardyń ómirlik baǵdaryn qalyptastyrý, olardyń boiyna imandylyq negizderin egý, olardyń bilim arqyly rýhani damýy men órkendeýi óte mańyzdy. Qazirgi zaman jastary ózderiniń dini dástúrleri týraly irgeli ilimder alýǵa, óziniń ana tili men tarihyn, mádenietin tereń bilýge quqyly. Óz dinin tereń biletin adam ózge dinge tákapparlyq tanytpaidy.
Sezge qatysýshy dinbasylardy álemniń túrli bólikterindegi zorlyq-zombylyqqa jol ashyp jatqan tolassyz soǵystar, etnosaralyq qaqtyǵystar, qylmystyń ósýi, dini tózimsizdik pen radikalizmniń boi kórsetýi alańdatady. Olar óz dini dástúrlerine súiene otyryp, úreilendirýdiń nemese kúsh qoldanýdyń kez kelgen túrin aiyptaidy jáne barlyq memleketterdi bul problemalardy únqatysý arqyly sheshý úshin birlesip kúsh-jiger jumsaýǵa shaqyrady [2, 737-738 bb.].
Ózara qurmet pen túsinistik, janashyrlyq pen keshirim, ádilettilik pen yntymaq, beibitshilik pen kelisim qaǵidattaryna negizdelgen bul úndeýdi sezge qatysýshylar biraýyzdan qabyldady jáne árbir adamǵa tynysh ta shýaqty ǵumyr, jaqsylyq pen bereke tiledi. Alqaly jiynnyń sońynda oǵan qatysýshylar «ALJIR» memorialdyq-murajai keshenine baryp, Qazaqstandaǵy saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna taǵzym etip, ǵibadat jasady.
2015 jyldyń 10-11 maýsymynda Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń V Sezdi ótti. Oǵan dúniejúzilik jáne dástúrli din basshylarymen qatar, BUU Bas Hatshysy Pan Gi Mýn, EQYU Bas Hatshysy Lamberto Zaner basqa da álemdik turǵyda bedeldi qairatkerler qatysty.
Forýmnyń negizgi taqyryby beibitshilik pen damý jolyndaǵy dini jáne saiasi kóshbasshylardyń suhbatyn bekitý boldy. Plenarlyq jáne tórt sektsiialyq májilister mynadai taqyryptarda ótti: «Dini jáne saiasi kóshbasshylar: adamzat aldyndaǵy jaýapkershilik», «Dinniń jastarǵa yqpaly: bilim, ǵylym jáne buqaralyq aqparat quraldary», «Din jáne saiasat: jańa úrdister men keleshekter», «Beibitshilik, qaýipsizdik jáne úilesimdilik maqsatynda álemdik jáne dástúrli din liderleri arasynda ózara qurmet pen túsinistik negizindegi dialog». Sektsiialyq májilisterde din men saiasattyń araqatynasy, dini jáne saiasi kóshbasshylardyń beibitshilik pen kelisimdi saqtaýdaǵy jaýapkershiligi, jastar sanasynyń radikaldanýynyń aldyn alý syndy kókeitesti ári mańyzdy máseleler talqylandy. Sezdiń jumysy ekstremizm men lańkestikke qarsy kúres, dini bilim men aǵartýshylyq deńgeiin arttyrý máselelerin aldyńǵy qatarǵa qoidy.
V Sezdiń ereksheligi azamattyq qoǵamnyń iri institýttarynyń biri retindegi dini uiymdardyń seriktestik bastaýlary retinde memleketpen dialog ornatý máselesinde kúsh-jigerdi birlestirýdiń úlgisin tanytýmen sipattalady. Qoǵamda barǵan saiyn yqpaly arta túsken dini qaýymdastyqtar kúrmeýi qiyn máselelerdi sheshýde bilik organdarymen birlese qimyldap, ortaq ustanymǵa kele bastady. Sezd jumysyndaǵy talqylaýlar barysynda qazirgi halyqaralyq jaǵdailardaǵy órkenietaralyq dialogtyń úlgisine qatysty kontseptýaldy usynystar aityldy, bul dialogtyń maqsaty men mindetteri aishyqtalyp, onyń sýbektileri men deńgeileri, dialogtyń aimaqtyń negizgi segmentteri anyqtaldy [3].
Forým jumysynyń sońynda qatysýshylar qorytyndy rezoliýtsiia qabyldady, onda myna máseleler túiindelgen: adamzattyń bolashaǵyna degen alańdaýshylyq; «dindi burmalap túsindiretin» dini ritorikany paidalanýshy ekstremizm men lańkestikti keńinen synaý, dástúrli rýhani-adamgershilik qundylyqtardyń umytylý qaýpi men burmalanýyna orai olardy qorǵaý, dinaralyq qarym-qatynastardy ornyqtyrý maqsatynda memleket pen dini uiymdardyń dialogy jáne t.b.
Astana qalasynda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń alty Sezinde dinder men órkenietter arasyndaǵy qaqtyǵysqa qarsy baǵyttalyp, dinniń beibit sipatta bolatynyn jáne ártúrli dinderdiń beibit qatar ómir súre alatynyn aldyǵa tartty. Ejelden Eýraziianyń ulan-baitaq dalasynda árqily dinder men mádenietterdiń toǵysynda ornalasyp, dástúrli islamnyń jibinen ustap, ózindik mádeniet qalyptastyrǵan qazaq halqynyń mańdaiyna osy álemdik jáne dástúrli dinderdiń kóshbasshylaryn óz jerine shaqyryp,mámilege keltirýdiń tarihi missiiasy jazylǵan syńaily. Qazaqstannyń Elbasy Nursultan Nazarbaev bilik basyna kelgennen bastap óz elinde dinaralyq kelisim men suhbattyń negizinde qoǵamnyń turaqtylyǵyn basty strategiialyq saiasat retinde ustanyp qana qoimai, bul máseleniń ári aimaqtyq ári álemdik deńgeidegi ózektiligi men mańyzdylyǵyn uǵyna bildi. Nátijesinde dinaralyq suhbattyń qazaqstandyq úlgisi halyqaralyq sahnada moiyndalyp, Qazaqstannyń jasampaz bastamalary Astanada úsh jyl saiyn ótip kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri Sezderiniń qorytyndy qujattarynda kórinis tapty.
Paidalanylǵan ádebietter tizimi:
1. Nazarbaev N. (Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan halyqtary Assambleiasynyń XVII sessiiasynda sóilegen sóziniń mátininen.18.04.2011 j.).
6. Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń birinshi sezine qatysýshylardyń deklaratsiiasy / Dintutqa. 2003-2013 jyldar aralyǵynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan maqalalar, saraptamalar, suhbattar. Qurastyrǵan Álisultan Qulanbai. Jaýapty redaktor: Ǵalym Shoikin. – Astana, 2013. 832 b.
3. Satershinov B., Zatov Q. Islamdaǵy dinaralyq kelisim men suhbat máseleleri / Ǵasyr sanasy: ontologiia, din, mádeniet: QR táýelsizdiginiń 20-jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiia materialdary. – Almaty: ál-Farabi at. QazUÚ, 2011. – 98-102 bb.
4. Djalilov Z.G. Rol Sezdov liderov mirovyh i traditsionnyh religii v ýkreplenii mejtsivilizatsionnogo dialoga // Qazaqstannyń tarihi jáne rýhani-mádeni damýyndaǵy dinniń róli: dástúr jáne qazirgi zaman. Ujymdyq monografiia. Almaty: QR BǴM ǴK FSDI, 2016.
Baqytjan Satershinov
QR BǴM ǴK Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný
institýty Dintaný ortalyǵynyń direktory,
filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor
Samet Oqan
Islamtaný mamandyǵy boiynsha PhD doktor
Almaty qalasy
