— «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ قازاق تٸلٸندە جارىق كٶرگەنٸن بٸلەسٸز. ەسٸڭٸزدە بولسا, بٸر جىل بۇرىن قر باس پروكۋرورىنىڭ كەڭەسشٸسٸ نۇرگٷل قاراعويشينا «رۋحاني جاڭعىرۋدى» العا تارتىپ, باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ ورىسشا قويعان سۇراعىنا مەملەكەتتٸك تٸلدە جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. بۇل راسىمەن دە زاڭ قاداعالاۋشى ورگاننىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن ۇستانىمى ما, ەلدە كٶزبوياۋشىلىق پا? ۇستانىمى دەيتٸن بولساق, بٷگٸنگە دەيٸن مەملەكەتتٸك تٸلگە بايلانىستى زاڭسىزدىقتاردىڭ ورىن العانىن كٶرٸپ كەلدٸك. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قورعاۋ ٷشٸن ارتىنا شام الىپ تٷسكەن پروكۋرور كٶرمەدٸك. قازاق تٸلٸنە كەلگەندە, زاڭدارىمىز ەلسٸز بولىپ شىعا كەلەدٸ. تٸلدٸ زاڭ ەمەس, قوعام قايراتكەرلەرٸ قورعاپ كەلدٸ دەسەك, ارتىق ايقاندىق ەمەس. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە نە ٶزگەردٸ? «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قازاق تٸلٸندە جارىق كٶرۋٸ مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن كٶزقاراستى ٶزگەرتە الدى ما? تەك «قايىرلى كٷنمەن» باستالىپ, «ساۋ بولىڭىزبەن!» اياقتالاتىن قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتتٸ دەپ ويلايسىز با?
─ بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ «رۋحاني جاڭعىرۋدان» باستالعان جوق جەنە ونى «رۋحاني جاڭعىرۋ» دا شەشپەيدٸ. بۇل — بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ دەرتٸ, قازاقتىڭ نامىسسىزدىعى مەن رۋحىنان ادا بولا باستاعانىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. ەكٸنشٸدەن, نۇرگٷل سيياقتى قارىنداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتٸك مەكەمەدە, زاڭ سالاسىندا قىزمەت جاساي وتىرىپ, قازاق تٸلٸن قولدانعانىنا قازاق قوعامىنىڭ ريزا بولۋى — مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ سورلى جاعدايىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا. قازاق تٸلدٸ ەربٸر ازاماتتىڭ وسى نۇرگٷلدەي, رۋزاداي, دوعانداي بولا الماۋىنىڭ كٶرسەتٸكشٸ. بٸراق, اللاعا شٷكٸر, «سونداي بولۋىمىز كەرەك» دەگەن ويدىڭ دا كٶرسەتكٸشٸ بولار. مەملەكەتتٸڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن كٶزقاراسى, ٶكٸنٸشكە وراي, ٶزگەرگەن جوق. مەنٸڭشە, ٶزگەرمەيدٸ دە… ەستەرٸڭٸزدە بولار, «پرەزيدەنت پارلامەنت پەن ٷكٸمەت تەك قانا قازاق تٸلٸندە سٶيلەسٸن» دەپ ەدٸ, سول سٶزدٸڭ جاڭعىرىعى بٸتپەي جاتىپ, اقپارات مينيسترٸ «تەك قانا» دەگەن سٶز تٸركەسٸن «جوعالتىپ جٸبەرۋگە» تىرىستى. ونىڭ سەبەبٸ دە تٷسٸنٸكتٸ — دەۋرەن ٸنٸمٸز ٶزٸن ويلاپ وتىرعان جوق, پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸڭ قازاق تٸلٸندە جۇمىس ٸستەۋگە نيەتٸ جوق ەكەندٸگٸن بٸلگەننەن كەيٸن, ەرتەڭ پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸ دالادا قالىپ, ماسقارا بولمايىق دەپ, بيلٸكتٸڭ بەدەلٸن ويلاپ وتىر. سوندىقتان بٸر نەرسەنٸ مىقتاپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك: مەملەكەتكە, مەملەكەتتٸڭ قىزمەتكەرلەرٸنە قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتٸ شامالى, الايدا قوعام دەگەن تاعى بٸر كٷش بار عوي. قازاق دەگەن تاعى بٸر ۇلت بار عوي. ەرينە, قوعام مەن سول قوعامعا قىزمەت جاساۋشى بيلٸكتٸڭ ەكٸ تٷرلٸ ۇستانىمدا بولۋى جاقسىلىق ەمەس, بٸراق بۇل مەسەلەگە 30 جىلدا كينونىڭ بيلەتتەرٸن نەمەسە كاسسانىڭ تالونىن مەملەكەتتٸك تٸلدە بەرە الماي وتىرعان مەملەكەت قانا كٸنەلٸ.
ەندٸ باياندامانىڭ باسىن بٸراۋىز قازاقشامەن باستاپ, سوڭىندا بٸراۋىز قازاقشامەن بٸتٸرەتٸن جاندار تۋرالى بٸراۋىز سٶز. ٶز باسىم, تالاي جيىنداردا وسى الداۋدى قويۋعا شاقىردىم. قازاقتىڭ باسقا ادامدار بٸراۋىز قازاقشا سٶيلەسە بالاشا مەز بولاتىن بالا مٸنەزٸ بار. مٷمكٸن, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن ەرتٸستەردٸڭ, ەنشٸلەردٸڭ ساحنادا تۇراپ, «الماتى, مەن سەنٸ جاقسى كٶرەمٸن!» دەگەن جاتتاندى سٶزٸ قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەر, الايدا مەملەكەتتٸڭ بەدەلدٸ قىزمەتكەرلەرٸ, لاۋازىمدا تۇلعالاردىڭ قازاق تٸلٸندە عانا سەلەمدەسٸپ-قوشتاسۋى — بٸزدەردٸ بالاشا الداعان سيياقتى وي قالدىرادى. بۇل «مەنٸڭ وسى ەكٸ اۋىز سٶزٸم سەندەرگە جەتكٸلٸكتٸ بولار» دەگەن سيياقتى مازاقتى عانا بٸلدٸرەدٸ.
— ٷكٸمەتتٸڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن بەتبۇرىسى 85 پايىزدىڭ (مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ ەسەبٸ بويىنشا) كٶڭٸلٸن اۋلاۋ ما, ەلدە ٷكٸمەت بٷگٸنگٸ تٸلدٸك احۋالدىڭ ٶزگەرگەندٸگٸن سەزٸپ وتىر ما?
— ٶز باسىم, مەملەكەتتٸڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن بەتبۇرىسىن كٶرمەي وتىرمىن. ونى پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸ-اق راستاپ وتىر. قاي ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ستاتۋسى بەلگٸلەنگەننەن سوڭ, 30 جىل ٶتكەننەن كەيٸن «زاڭ شىعارۋشى بيلٸك پەن اتقارۋشى بيلٸك تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەسٸن» دەپ اۋىزشا بۇيرىق بەردٸ? سوندا وسىعان دەيٸن بيٸلكتٸڭ ەكٸ تارماعى دا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جيناپ قويىپ, باسقا تٸلدە سٶيلەپ كەلگەن عوي… ەڭ قىزىعى, پرەزيدەنتتٸڭ وسى سٶزٸنەن كەيٸن باقىتجان ساعىنتاەۆ, ەڭ بولماسا, ٶتٸرٸك بولسا دا, «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدٸڭ جولدارى» دەگەن ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىن قابىلدادى.
— پارلامەنت نەگە ٷنسٸز قالدى?
— پارلامەنت قازاق تٸلٸ تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن جوق. بۇل ولاردىڭ پرەزيدەنتكە دە, قازاقتٸلدٸ قاۋىمعا دا «سەندەردٸ ۇرعانىم بار» دەگەن جاۋابى سيياقتى قابىلداندى. يە, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن ادامداردىڭ ەسەبٸ 85 پايىزعا جەتٸپ قالعانىن جارييالادى. الايدا, بٸرٸنشٸدەن, «قازاق تٸلٸن بٸلەتٸن ادامدار» ساناتىنا جاتقىزۋ شارتتارىمەن تانىسپاعاننان سوڭ, شىندىعىندا دا, وسىنشا پايىز ازماتتارىمىز مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەن ەكەن دەپ ايتا المايمىن. پرەزيدەنتتٸڭ 2020 جىلعا دەيٸن تۇرعىنداردىڭ 95 پايىزى قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋٸ كەرەك دەگەن مەجەسٸنەن شىعۋ ٷشٸن, جىل سايىن 1-2 پايىز قوسىپ, سول مەجەگە الىپ كەلەتٸنٸنە دە كٷمەنٸم جوق. بٸراق ەڭگٸمە باسقادا — قازاق تٸلٸن قولدانۋ قاجەتتٸلٸگٸن تۋدىرۋدا جاتىر. سوندا عانا «قانشا ادام قازاق تٸلٸن مەڭگەردٸ» دەپ ەسەپ-قيساپ جٷرگٸزبەيمٸز. مەنٸ ەلٸمٸزدەگٸ ادامداردىڭ قانشاسى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەردٸ دەگەن سۇراق ەشقاشان قىزىقتىرعان ەمەس. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ ب.ساعىنتاەۆتان باستاپ 99 پايىزى قازاق تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن, بٸراق ەزدٸك پە, ورىستٸلٸندە سٶيلەۋ ولار ٷشٸن «كومفورتنىي» ما, ەلدە قازاق ەلٸنٸڭ بولاشاعىن ويلاماۋ ما, ولار وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ وتىرىستارىن كٶرشٸ ەلدٸڭ تٸلٸندە ٶتكٸزەدٸ, قازاق تٸلٸن — مەملەكەتتٸك تٸلدٸ عانا مەڭگەرە وتىرىپ, وسى ەلدە ەركٸن ٶمٸر سٷرە الامىن با دەگەن سۇراق كٶبٸرەك ويلانتادى.
— «وعىز فەنومەنٸ» نەنٸڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ ويلايسىز?
— ەگەر بۇل «فەنومەن» بولسا, تەك شەتەلدٸك ازاماتتىڭ قازاق تٸلٸ ٷشٸن كٷرەسكەنٸنٸڭ فەنومەنٸ بولار. ال وعىز سيياقتى ٶزٸنٸڭ قاي تٸلدە سٶيلەۋ قۇقىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرگەن جاندار بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ ٸشٸندە دە جەتكٸلٸكتٸ. بۇنداي جاعدايلار كەڭەس وداعى كەزٸندە دە بولعان. مەن ٷشٸن «وعىز فەنومەنٸندەگٸ» كٶڭٸل بٶلەرلٸك مەسەلە — وعان, ونىڭ جاساپ جٷرگەن ٸس-ەرەكەتٸنە قارسى شىعۋشىلاردىڭ پايدا بولۋىندا. بۇل نە, «بٸز نەگە سونداي بولمادىق» دەگەن جامان نامىس پا, ەلدە «بٸزدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەمٸزگە شەتتەن كەلٸپ ارالاسپاڭىز, ٶزٸمٸز-اق قاتىرامىز» دەگەن اقىماق پاتريوتيزم بە? مەنٸڭشە, بۇل — جۋرناليست بولعاننان كەيٸن ساۋاتتى جۇمىس ٸستەي بٸلەتٸن ادامعا دەگەن ٸشتارلىق پەن وسى ادامنىڭ ٸسٸ باسقالارعا, قازاقستاندىقتارعا ٷلگٸ بولىپ كەتەر مە ەكەن دەگەن قورقىنىش قانا. «ٶز ادامدارىمىزدىڭ» وسىنداي ٸس-ەرەكەتتەرٸنە پىسقىرىپ تا قارامايتىن نەمەسە جان-جاقتان شابالانىپ, اۋزىن جاۋىپ تاستايتىندار شەتەلدٸڭ ازاماتىنا كەلگەندە توسىلىپ قالدى. وسى ۋاقىتتا ونىڭ قاسىنان ۇلتشىل زاڭگەر دە تابىلا كەتتٸ. مەنٸڭ ولارعا راقمەتتەن باسقا ايتارىم جوق. بەرٸمٸز سولارداي بولايىق.
— قازٸرگٸ تاڭدا قالا قازاعىنىڭ قازاقتانۋ پروتسەسٸ جٷرٸپ جاتىر. قالانىڭ ٶزٸندە ورىس تٸلٸن مٷلدەم تٷسٸنبەيتٸن ۇرپاق ٶسٸپ كەلە جاتىر. «وعىز فەنومەنٸ» ەرتەڭ «سامات فەنومەنٸ», «اسحات فەنومەنٸ», «اراي فەنومەنٸ» بولىپ جالعاسىن تابۋى مٷمكٸن بە?
— ەگەر مەملەكەت تەز ارادا قازاق تٸلٸن, شىن مەنٸندە, مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرمەسە, «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭ قابىلدانباسا, قازاق تٸلٸن قولداۋ, قورعاۋ مەسەلەسٸن حالىقتىڭ ٶزٸ شەشەدٸ. سول ۋاقىتتا بيلٸك «جەر ميتينگٸسٸمەن» جىلاپ كٶرٸسەتٸن بولادى. بۇل — ەشكٸمگە كەرەك ەمەس, قوعامدى عانا ەمەس, ۇلتتاردى دا بٶلشەكتەۋگە ەكەلٸپ سوقتىراتىن قاۋٸپتٸ جاعداي تۋدىرۋى عاجاپ ەمەس.
— سوڭعى ۋاقىتتاردا تٸل تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك, ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋ كەرەك دەگەن سيياقتى پٸكٸرلەر جيٸ ايتىلا باستادى. بۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? ەگەر «تٸل تۋرالى» زاڭنىڭ ٶزگەرۋ ۋاقىت تالابى بولسا, قانداي باپتارىن, تارماقتارىن ٶزگەرتۋ كەرەك?
— سوڭعى تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە ورىستٸلدٸ ايماقتاردا ورىستٸلدٸ ازاماتتارمەن 167 كەزدەسۋ (10 وبلىس ورتالىعى, 12 قالا, 60 اۋدان ورتالىعى, ت.ت.) ٶتكٸزٸپپٸن. مىڭداعان ورىستٸلدٸ قاۋىمنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ (ولاردىڭ ٸشٸندە كازاكتار قاۋىمداستىعى, «لاد», «ورىس, سلاۆيان, كازاك ۇيىمدارىنىڭ قاۋىمداستىعى» سيياقتى ورىستٸلدٸ ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە بار), ولاردىڭ قازاق تٸلٸنە, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن وي-پٸكٸرلەرٸن تىڭدادىم, كەيدە قىزۋ پٸكٸرتالاسقا كٸرٸپ, كەيدە وسى ۋاقىتقا دەيٸن باسقاشا قابىلدانعان زاڭدار مەن تەرميندەرگە تٷسٸنٸكتەمە بەردٸم. قىسقاسى, ورىستٸلدٸ قاۋىمنىڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن كٶزقاراسىن بٸر كٸسٸدەي بٸلەمٸن دەپ ويلايمىن. سول كەزدەسۋلەردە قويىلعان باستى سۇراقتاردىڭ بٸرٸ «قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ستاتۋس العانىنا 30 جىلداي بولىپ قالىپتى. نەلٸكتەن وسى ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ميلليونداعان وتانداستىرىمىز, ونىڭ ٸشٸندە وسى وتىرعان سەندەر دە بارسىڭدار, ونىڭ ٸشٸندە مينيسترلەر, ەكٸمدەر, دەپۋتاتتار دا بار, ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸن ٷيرەنٸپ الا المادى?» — دەگەن سۇراق بولاتىن. ورىستٸلدٸ قاۋىم بۇل سۇراققا (دەل قازاقتٸلدٸلەر سيياقتى) «قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸك جوق», — دەگەن جاۋاپ بەردٸ. قاراپايىم شىندىق. بۇلتارتپاس اقيقات. قاجەتتٸلٸك بولماسا, ەشكٸمگە, ەشبٸر تٸلدٸ ٷيرەتە المايسىز. ونىڭ قاجەتٸ جوق… قاجەتكە جارامايدى… دەمەك بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ باستى مەسەلەسٸنٸڭ بٸرٸ — «قازاق تٸلٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ قالاي جاساۋعا بولادى?» دەگەن سۇراق دەپ بٸلەمٸن. بارلىق ٶركەنيەتتٸ, قۇقىقتىق ەلدەردە تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸك تەك زاڭدىق جولمەن جاسالىنادى. مەن بۇرىنعى زاڭعا — قوستٸلدٸلٸكتٸ ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان زاڭعا ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋگە تولىقتاي قارسىمىن, بٸزگە جاڭا زاڭ اتاۋىنان باستاپ, سوڭعى نٷكتەسٸنە دەيٸن قايتا جازىلعان جاڭا زاڭ كەرەك. الايدا سٶزدٸڭ باسىن قازٸرگٸ قولدانىستاعى «تٸلدەر تۋرالى» زاڭنان باستايىق. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىستاعى زاڭىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تٸلدەر تۋرالى» زاڭى 1989 جىلدىڭ 21 قىركٷيەك ايىندا قابىلدانىپ, 1997 جىلى ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ. بۇل — بۋىنى قاتپاسا دا تولقىنى كەمەردەن اسىپ بارا جاتقان ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەن دەمٸ بٸتٸپ بارا جاتسا دا, باسقا ۇلتتاردى ۋىسىنان شىعارعىسى كەلمەيتٸن ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزمنٸڭ اراسىنان امان ٶتۋگە تىرىسقان ەكٸۇداي كەزەڭ بولاتىن. ەرينە, زاڭدا قازاق تٸلٸنە مەملەكەتتٸك تٸل ستاتۋسى بەرٸلدٸ, بٸراق, شىن مەنٸندە, بۇل — قوستٸلدٸلٸكتٸ ساقتايتىن, دامىتاتىن, قولدانۋ جولدارىن رەتتەيتٸن زاڭ بولاتىن. شىنىن ايتقاندا, بٸزگە «قازاق تٸلٸ — مەملەكەتتٸك تٸل» دەگەن ستاتۋس قانا كەرەك بولاتىن, سوعان قولىمىز جەتٸپ, توي جاسادىق… قازاق تٸلٸنٸڭ ورىس تٸلٸمەن تەڭ دەرەجەگە كٶتەرٸلگەنٸنە شٷكٸرشٸلٸك ەتتٸك… بۇل مەنٸڭ ويىمشا, ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ زاڭى بولاتىن. بارلىق رەسپۋبليكالار العاشقى كەزەڭدە اربانى دا سىندىرمايتىن, ٶگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەيتٸن زاڭ قابىلدادى دا, تٶرت-بەس جىلدان سوڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن تۋدىراتىن جاڭا زاڭ جاساپ شىعاردى. مىسالى, لاتۆييا 1989 جىلعى زاڭعا 1992 ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزٸپ قايتا قابىلداسا, 1999 زاڭدارىن تاعى دا جاڭارتتى. ال ەستونييا 1989 جىلدان كەيٸن 1995 جىلى «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» جاڭا زاڭ قابالداپ, تٸلدٸك احۋال ٶزگەرگەننەن كەيٸن, 2011 جىلى تاعى دا زاڭدارىن جاڭارتتى. ليتۆا 1989 جىلدان سوڭ 1995 جىلى, 2011 جىلى تاعى دا زاڭدارىن جاڭارتتى. بالتىق ەلدەرٸن بىلاي قوعاندا, كٶرشٸ تەجٸكستان مەن ٶزبەكستان دا مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى جاڭا زاڭ شىعارىپ ٷلگٸردٸ. بۇل — ۇلتشىلداردىڭ جەڭٸسٸ ەمەس, تٸلدٸك احۋالدىڭ ٶزگەرۋٸنەن تۋعان ٶمٸردٸڭ تالابى بولاتىن.
— قازاقستاندىق جاعدايدا, تٸلدٸك احۋالدىڭ ٶزگەرمەۋٸ عانا دەپ ويلايسىز با? ٶزبەكتەر سوناۋ توقسانىنشى جىلداردا دٷكەننەن ٶزبەكشە نان سۇراماساڭ, ساتىپ الا المايتىنداي ەتٸپ جاعداي جاسادى.
— وسى مەملەكەتتەردٸڭ اراسىنان تەك قانا قازاق ەلٸ بۇرىنعى, كەڭەس زامانىندا, وتارشىلدىق كەزەڭدە قابىلدانعان قوستٸلدٸلٸك زاڭىمەن قالدى. سەبەبٸ بۇل زاڭ ورىستٸلدٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنە عانا ەمەس, انا تٸلٸنەن ماقرۇم قالعان مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە, شەنەۋنٸكتەرگە دە تيٸمدٸ بولاتىن. جىلدار ٶتٸپ, قازاق تٸلدٸ قاۋىمنىڭ سانى كٶبەيگەن سايىن, كەزٸندە ساياسي ماقساتپەن قابىلدانعان «تٸلدەر تۋرالى» زاڭىمىز, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋدان گٶرٸ, ونىڭ دامۋىن تەجەيتٸن قۇرالعا اينالدى. دەمەك بٸزدەر بٷگٸن وسى شىندىقتى مويىنداي وتىرىپ, قازٸرگٸ قولدانىستاعى «تٸلدەر تۋرالى» زاڭىمىزدىڭ قاي جەرٸ بٷگٸنگٸ ٶمٸر تالابىنا ساي كەلمەيدٸ, قاي جەرلەرٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋدىڭ ورنىنا قوستٸلدٸلٸكتٸ «ۇستاپ تۇر», قاي باپتارى «شارشاپ قالدى», ت.ت دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋٸمٸز قاجەت. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جاڭا زاڭ «قر مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭنىڭ — قوعامعا قاجەتتٸلٸگٸن دەلەلدەۋٸمٸز كەرەك. بۇل — ٶتە كٷردەلٸ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان باستاپ, تٸلشٸ عالىمدار مەن ەلەۋمەتتٸك تٸل بٸلٸمٸن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەنشٸسٸنە جاتاتىن اۋىر دا قاسيەتتٸ جۇمىس.
بٸرٸنشٸدەن, زاڭنىڭ اتاۋى ٶزگەرتٸلۋ كەرەك. بارلىق دەرلٸك ەلدەردٸڭ زاڭدارى «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» دەپ اتالادى دا, تەك قازاق ەلٸنٸڭ زاڭى «تٸلدەر تۋرالى» دەپ اتالادى ەكەن. ەڭ قىزىعى, زاڭىمىزدىڭ ورىس تٸلٸندەگٸ اتاۋى «زاكون رەسپۋبليكي كازاحستان «و يازىكە ۆ رەسپۋبليكە كازاحستان» دەپ اتالادى. قازاقشاسى — كٶپشە فورمادا بولسا, ورىسشاسى — جەكە فورمادا. ەرينە, ەلدٸڭ ٸشٸندە سان تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ بار, ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ قاتىناس تٸلدەرٸ بار, بٸراق بۇلاردىڭ بارلىعى تەڭدٸگٸ, قولدانۋ اياسىنداعى شەكتەۋدٸڭ بولماۋى كونستيتۋتسييادا بەلگٸلەنگەن. ال مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ستاتۋسى, قولدانىلۋى, جاۋاپتىلىعى, ت.ت. جەكە زاڭنىڭ مٸندەتٸ. سوندىقتان دا ول «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» دەپ اتالىنۋى شارت. ەكٸنشٸدەن, زاڭدا ورىس تٸلٸنٸڭ ستاتۋسى ناقتىلانۋى شارت. بٸزدٸڭ قولدانىستاعى زاڭىمىزدى قاراساڭىز ورىس تٸلٸ مەن قازاق تٸلٸنٸڭ ستاتۋسى بٶلەك تە, قولدانىلۋىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. بەسٸنشٸ باپتاعى «مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جەنە جەرگiلiكتi ٶزiن-ٶزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تٷردە قازاق تiلiمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن سٶيلەمنەن باستاپ, بارلىق دەرلٸك باپتاردا «مەملەكەتتٸك تٸلدە» دەگەن سٶزدەن كەيٸن «قاجەتٸنە قاراي», «مٷمكٸندٸگٸنشە» دەي كەلە «ورىس تٸلٸندە دە بەرٸلەدٸ» دەگەن سٶز تٸركەسٸمەن اياقتالادى. جىلدان جىلعا اياسى تارىلىپ, ٶشٸپ بارا جاتقان ورىس تٸلٸن مەملەكەتتٸڭ تٸلٸمەن قاتار قويۋ — اقىلعا سيمايتىن جاعداي. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى ۋاقىتقا دەيٸن, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە دە قازاقستاندا ەكٸ مەملەكەتتٸك تٸل بولاتىن; بٸرەۋٸ — قازاق تٸلٸ بولسا, ەكٸنشٸسٸ — ورىس تٸلٸ. الايدا ورىس تٸلٸنە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە, جاساندى تٷردە قاجەتتٸلٸك جاساۋ ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ قوعامدىق ٶمٸردەن شىعىپ قالعانىنا بەرٸمٸز كۋەمٸز. ەندٸ وسى تٸلدٸ زاڭ ارقىلى تاعى دا تىقپالاۋ — قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋ دەڭگەيٸن تۇزاقتاۋدىڭ ناقتى ساياسي جولى بولىپ تابىلادى.
— جاڭا زاڭ قابىلدانىپ جاتسا, ورىس تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ قانداي بولۋ كەرەك?
— مەنٸڭشە, جاڭا زاڭدا ورىس تٸلٸنە ەشقانداي مەرتەبە بەرٸلمەۋٸ كەرەك. مەملەكەتتٸك تٸلدەن باسقا تٸلدەردٸڭ قۇقىقتارى بٸردەي. دەمەك ورىس تٸلٸ — قازاقستانداعى كٶپتەگەن دياسپورالاردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ تٸلٸ. ەلەمدەگٸ ورىس تٸلٸندە سٶيلەيتٸندەردٸڭ سانى 1991 جىلى 312 ميلليون بولسا, 2004 جىلى 278 ميلليونعا كەمٸگەن. ال 2010 جىلى 260 ميلليون بولسا, 2025 جىلى 215 ميلليون عانا قالاتىن كٶرٸنەدٸ. بۇل كٶرسەتكٸش جىل سايىن ازايماسا, كٶبەيمەتٸنٸ انىق.
— قۇجات مەسەلەسٸنە كەلەيٸكشٸ. مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ تاراپىنان ورىس تٸلٸندەگٸ قۇجاتتى, ورىس تٸلٸندەگٸ مەتٸندٸ قازاق تٸلٸمەن قاتار بەرۋدٸ تالاپ ەتۋ بار. بۇل قانشالىقتى زاڭدى?
— بۇل «قىزىق» تا, كٷردەلٸ مەسەلە. بۇل زاڭسىزدىق پەن باسسىزدىقتىڭ شەكتەن شىققانى سونشالىقتى, ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ زاڭدى تۇلعا بولىپ تٸركەلۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلەتٸن قۇجاتتاردىڭ ەكٸ تٸلدە بەرٸلۋٸن ۇيالماي-اق تالاپ ەتەدٸ. ٶتكەن جىلى دٸن جەنە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ مينيسترلٸگٸ جاقسى جۇمىس ٸستەگەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارعا سىياقى تاعايىندادى. بٸزدٸڭ قوعامدىق بٸرلەستٸك تە ٶزٸنٸڭ قۇجاتتارىن دايىنداي باستاپ ەدٸ, سىياقى تاعايىنداۋ ەرەجەسٸنٸڭ سوڭىنداعى «بەرٸلەتٸن قۇجاتتار قازاق جەنە ورىس تٸلٸندە بولۋى كەرەك» دەگەن سٶيلەمدٸ كٶرٸپ, قۋانىشىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى دا, مينيسترلٸكتٸڭ ورىس تٸلٸندەگٸ قۇجاتتاردى تالاپ ەتۋگە قۇقى جوق دەپ تاپقان بٸزدٸڭ ۇيىم كونكۋرسقا قاتىسۋدان باس تارتتى… وسىدان سوڭ بۇل مەسەلەنٸڭ زاڭدىق نەگٸزٸن انقتاۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورىنا, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە ارنايى ساۋال جولدادىق. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ قوزعالىستىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋدٸ ٶزٸنٸڭ دەرەجەسٸنە ساي كەلمەيدٸ دەپ ساناعان بولۋى كەرەك, باس پروكۋرور بٸزدٸڭ ساۋالىمىزدى الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورىنا جٸبەرٸپتٸ. ال الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورى, بيۋروكراتييانىڭ التىن زاڭىن بۇلجىتپاي ساقتاي وتىرىپ, بٸزدٸڭ حاتىمىزدى الماتى قالالىق تٸل باسقارماسىنا باعىتتاپتى. قىسقاسى, باس پروكۋرور مىرزا جاۋاپ بەرە الماعان مەسەلەگە قالالىق تٸل باسقارماسى جاۋاپ بەرٸپتٸ. مەنٸڭشە, ەگەر ولار ٶزدەرٸنٸڭ جاۋاپ بەرۋ قۇزٸرەتٸن بٸرٸنە-بٸرٸ جولداسا, سوڭعى جاۋاپتى قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورىنىڭ جاۋابى داپ قابىلداۋعا ەبدەن بولادى.
سول جاۋاپتىڭ قىسقاشا مەتٸنٸن ۇسىنايىن:
«…قويعان ساۋالىڭىز بويىنشا تٶمەندەگٸنٸ حابارلايمىز:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن مەنشٸك نىسانىنا قاراماستان باسقا دا ۇيىمداردىڭ (ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ) جەكە ازاماتتار مەن ۇيىمداردان قۇجاتتاردى ورىس تٸلٸندە جازۋ مەن تولتىرۋدى جەنە ورىسشا سٶيلەۋدٸ تالاپ ەتۋگە قۇقىعى جوق.
2. قۇجاتتاردى ورىس تٸلٸندە تولتىرۋدى تالاپ ەتكەن جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسى 7-بابىنىڭ 1-تارماعى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل تۋرالى» زاڭىنىڭ 4 جەنە 8 باپتارى بۇزىلدى دەپ ەسەپتەلەدٸ.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن مەنشٸك نىسانىنا قاراماستان باسقا دا ۇيىمدار (ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ) ەشقانداي زاڭعا سٷيەنٸپ ازاماتتاردان قۇجاتتاردى ورىس تٸلٸندە جازۋ مەن تولتىرۋدى جەنە ورىسشا سٶيلەۋدٸ تالاپ ەتە المايدى
باسقارما باسشىسى: ر.شيماشەۆا»
ەندٸ قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ (تٸل كوميتەتٸ وسى مينيسترلٸك قارايدى) جاۋابىنان ٷزٸندٸ:
«…قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرٸ نەمەسە زاڭدى تۇلعالارى ازاماتتاردان تەك ورىس تٸلٸندە قۇجات تولتىرۋدى تالاپ ەتۋٸ, كونستيتۋتسييانىڭ, قر «جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸن قاراۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭىنىڭ 10-بابى جەنە قر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل تۋرالى» زاڭىنىڭ 11-بابى ٶز دەڭگەيٸندە ورىندالماۋىنا ەكەپ سوعادى.
جوعارىداعى اتالعان تٸل تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارى بۇزىلعان جاعدايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 75-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىنا سەيكەس لاۋزىمدى ادامنىڭ تٸل بٸلمەۋٸن ۋەج ەتٸپ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇجاتتارىن, ٶتٸنٸشتەرٸن قابىلداۋدان باس تارتۋى, سونداي-اق ولاردى مەنٸ بويىنشا قاراماۋى – ەسكەرتۋ جاساۋ نەمەسە ون ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸندە… ايىپپۇل سالۋ جولىمەن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋعا ەكەپ سوقتىرادى.
ۆيتسە-مينيستر: ە. قوجاعاپانوۆ»
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بەسٸنشٸ باپتى ارقالانعان ورىستٸلدٸ شەنەۋنٸكتەر قازاقستاندى باياعىدا-اق قوستٸلدٸ ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىپ قويدى. وعان مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىرعان دا — ٶزدەرٸمٸز. ال ورىس تٸلٸندەگٸ قۇجاتتاردىڭ كٶشٸرمەسٸن سۇراۋدىڭ نە تالاپ ەتۋدٸڭ ەشقانداي قۇپيياسى جوق — سول جەردە وتىرعان قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتٸك تٸلدەن ماقرۇم, سوندىقتان اۋدارمانى ٶزدەرٸنٸڭ جۇمىستارىن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن بٸزدەردەن سۇرايدى. ول — زاڭسىز تالاپ, سوندىقتان بۇل زاڭسىزدىقپەن بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سالىپ كٷرەسۋٸمٸز كەرەك! ال جاڭا زاڭدا بۇل مەسەلە جەكە باپ ەسەبٸندە ناقتى كٶرسەتٸلۋٸ شارت.
— قولدانىستاعى «تٸلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ باستى كەمشٸلٸگٸ نەدە?
— بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىستاعى زاڭىمىزدىڭ باستى كەمشٸلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ — جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جوقتىعى. تٸلگە قاتىستى زاڭ باپتارىن بۇزعاندارعا جاۋاپكەرشٸلٸك كٶزدەلمەگەن, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مازاق قىلعان نەمەسە قورلاعان جاندارعا دا ايىپ بەلگٸلەنبەگەن. بٸزدەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶشەدەگٸ, بٸر قايناۋى ٸشٸندەگٸ, جارىمجان اۋدارمالاردى دۇرىستاي الماي, كٷلكٸگە اينالدىرۋدان اسا الماي جٷرمٸز. فرانتسييادا قوعامدىق جەرلەردەگٸ مەملەكەتتٸك تٸلدە جازىلعان جازۋلاردا قاتە جٸبەرٸلسە, سول جازبانىڭ يەسٸ 5000 ەۆرو ايىپپۇل تٶلەيدٸ. ەگەر بٸزدە دە سونداي باپ بولسا, مەن الماتىنىڭ بٸر كٶشەسٸن بويلاي ٶتٸپ-اق ميلليونەر بولار ەدٸم. سوڭعى ۋاقىتتا عانا بۇنداي جاعدايلاردا ايىپپۇل سالۋ مەسەلەسٸ زاڭعا كٸرگەن سيياقتى, الايدا ول ٷشٸن بٸرٸنشٸ ەسكەرتۋ بەرۋ كەرەك تە, بٸر جىلدان سوڭ عانا, ەسكەرتۋدەن نەتيجە شىقپاسا, ايىپپۇل سالىناتىن كٶرٸنەدٸ. بٸر جىلدا نە ەسەك ٶلەدٸ, نە حان دا كەلمەسكە كەتەدٸ ەمەس پە… ال ورىستٸلدٸلەردٸڭ سانى كٶپ لاتۆييانىڭ «مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭىنا سەيكەس «ەكٸمشٸلٸك كودەكسٸندە» تٸلگە قاتىستى زاڭ باپتارىن بۇزعاندارعا ارنالعان 14 باپ بەرٸلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە ماعان مىناۋ باپ ەرەكشە ۇنادى: ستاتيا 20130.
«پرەدستاۆلەنيە دوكۋمەنتوۆ نە نا گوسۋدارستۆەننوم يازىكە ۆ ورگانى گوسۋدارستۆەننوي ۆلاستي, گوسۋدارستۆەننوگو ۋپراۆلەنييا ي ساموۋپراۆلەنييا».
«پرەدستاۆلەنيە دوكۋمەنتوۆ ۋچرەجدەنيي, پرەدپريياتيي يلي ورگانيزاتسيي نە نا گوسۋدارستۆەننوم يازىكە ۆ ورگانى گوسۋدارستۆەننوي ۆلاستي, گوسۋدارستۆەننوگو ۋپراۆلەنييا يلي ساموۋپراۆلەنييا – ۆلەچەت نالوجەنيە شترافا نا رۋكوۆوديتەلەي ۋچرەجدەنيي, پرەدپريياتيي ي ورگانيزاتسيي ۆ رازمەرە وت ودنوي تىسياچي دو پياتي تىسياچ رۋبلەي»
ەندٸ سٶزٸمٸز دەلەلەدٸ بولۋ ٷشٸن كٶرشٸ ەزٸربايجان ەلٸندەگٸ زاڭنان دا بٸر باپتى مىسال رەتٸندە كٶرسەتە كەتەيٸك: 18.1. ۆ ازەربايدجانسكوي رەسپۋبليكە زاپرەششايۋتسيا ۆەدەنيە سكرىتوي يلي ياۆنوي پروپاگاندى پروتيۆ گوسۋدارستۆەننوگو يازىكا, وكازانيە سوپروتيۆلەنييا يسپولزوۆانييۋ داننوگو يازىكا, پوپىتكي وگرانيچيت ەگو يستوريچەسكي ۋستانوۆلەننىە پراۆا. بٸزدە دە سوڭعى ۋاقىتتا, ۇلتىمىزعا, مەملەكەتٸمٸزگە, تٸلٸمٸزگە, جەرٸمٸزگە قاتىستى اۋىر سٶزدەر سىرتتان دا, ٸشتەن دە ايتىلىپ جٷر, سوندىقتان وسىنداي باپتىڭ قاجەتتٸلٸگٸن دەلەلدەپ جاتۋ ارتىق بولار.
تاعى بٸر كەمشٸلٸگٸ زاڭدا ەشقانداي ناقتىلىق جوق. بۇل ويىمدى دەلەلدەۋ ٷشٸن بٸرنەشە باپتى تالداساق تا جەتكٸلٸكتٸ بولادى.
مىسالى, 9-باپ. مەملەكەتتiك ورگاندار اكتiلەرiنiڭ تiلi
«مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ اكتiلەرi مەملەكەتتiك تiلدە ەزiرلەنiپ, قابىلدانادى, قاجەت بولعان جاعدايدا, مٷمكiندiگiنشە, باسقا تiلدەرگە اۋدارىلۋى قامتاماسىز ەتiلە وتىرىپ, ولاردى ەزiرلەۋ ورىس تiلiندە جٷرگiزiلۋi مٷمكiن».
«مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اكتٸلەرٸ مەملەكەتتٸك تٸلدە ەزٸرلەنەدٸ»… نەگە «مەملەكەتتٸك تٸلدە قابىلدانادى» دەپ, ناقتى ايتىلمايدى… زاڭدى قولدانۋشىلار ٷشٸن ونىڭ قاي تٸلدە «ەزٸرلەنۋٸندە» تۇرعان ەشتەڭە جوق, ەڭگٸمە قاي تٸلدە تالقىلانىپ, قاي تٸلدە قابىلداناتىنىندا جاتىر. بٸراق بٸزدٸڭ زاڭگەرلەر بۇل جەردە توقتاپ قالماي, ەرٸ قاراي شۇبىرتا بەرگەن: «قاجەت بولعان جاعدايدا», «باسقا تٸلدەرگە اۋدارىلۋى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ», «مٷمكٸندٸگٸنشە», دەپ اينالدىرا وتىرىپ, نەگٸزگٸ ماقساتتارىن — «ولاردى ەزٸرلەۋ ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸن سودان كەيٸن عانا قوسقان. قىسقاسى, «نان پٸسٸرٸپ بەرەر ەم, مايىم بولسا» دەگەن قۋ ەيەلدٸڭ قاناتتى سٶزدەرٸ بۇعان قاراعاندا دالادا قالادى. مەنٸڭشە, بۇل جەردە بۇلاڭقۇيرىققا سالماي «مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اكتٸلەرٸ قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە ەزٸرلەنٸپ, قابىلدانادى» دەسە دە بولار ەدٸ. ەڭ قىزىعى, قالاي دەپ جازىلسا دا, اكتٸلەردٸڭ تەك قانا ورىس تٸلٸندە ەزٸرلەنەتٸنٸن جەنە سول تٸلدە قابىلداناتىنىن بەرٸمٸز دە بٸلەمٸز…
11-باپ. ازاماتتاردىڭ ٶتiنiشتەرiنە قايتارىلاتىن جاۋاپ تiلi
«مەملەكەتتiك جەنە مەملەكەتتiك ەمەس ۇيىمداردىڭ ازاماتتاردىڭ ٶتiنiشتەرi مەن باسقا دا قۇجاتتارعا قايتاراتىن جاۋاپتارى مەملەكەتتiك تiلدە نەمەسە ٶتiنiش جاسالعان تiلدە بەرiلەدi». بارىپ تۇرعان اقىماق باپ! مەنٸڭشە, زاڭ جاساۋشىلار قازاق تٸلٸنەن باسقا ەلەمدە تەك ورىس تٸلٸ بار دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك. بۇل زاڭ بويىنشا ٶتٸنٸشتەردٸ قازاق ەلٸندە تۇراتىن 137 ۇلتتىڭ تٸلٸندە بەرۋگە بولادى جەنە ونى بارلىق مەملەكەتتٸك ورگان قابىلداپ, سول تٸلدە (اراب, كەرٸس, حورۆات, ت.ت.) جاۋاپ بەرە الادى دەگەن سٶز. بۇل — ەشقانداي جٷزەگە اسپايتىن بوس سٶز. ال زاڭدا بوس سٶز بولماۋى كەرەك.
— تٸل تۋرالى زاڭدا «قازاق دياسپوراسىنا انا تiلiن ساقتاۋى جەنە دامىتۋى ٷشiن كٶمەك كٶرسەتۋگە مiندەتتi» دەپتٸ. بٷگٸنگە دەيٸن ٶزگە ەلدەردەگٸ قازاق كٶپ شوعىرلانعان جەردە ٷكٸمەت انا تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپ سالىپ بەرٸپتٸ دەگەندٸ ەستٸگەن جوقپىن.
— بۇل سۇراققا ٷكٸمەت ادامدارى جاۋاپ بەرمەسە, مەن ەشتەڭە ايتا المايتىن شىعارمىن. بٸر بٸلەتٸنٸم, باسقا ەلدەر, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي مەملەكەتٸ ورىس دياسپورالارىنا ورىس تٸلٸن ساقتاپ قالۋ, دامىتۋ باعىتىندا ٷلكەن كٶمەك بەرۋدە. ٶز ەلٸمٸزدەگٸ انا تٸلٸمٸزدٸڭ مەسەلەسٸن شەشە الماي وتىرىپ, باسقا جاقتاعى قازاقتاردىڭ انا تٸلٸنٸڭ جاعدايىن جەتٸستٸرەمٸز دەگەنٸمٸز اقىلعا سيمايتىن مەسەلە سيياقتى كٶرٸنەدٸ.
— ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, جاقىندا قازاقشا اۋدارىلعان «100 وقۋلىقتىڭ» تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. اعىلشىن تٸلٸنە 100 پايىز باسىمدىق بەرٸلٸپ وتىرعان كەزەڭدە (ٷشتٸلدٸلٸك, ناقتى پەندەردٸ اعىلشىنشا وقىتۋ), عىلىم تٸلٸنە قاۋٸپ تٶنە باستاعان كەزەڭدە بيلٸكتٸڭ وسى بٸر باستاماسىن قالاي باعالار ەدٸڭٸز?
─ بۇل جوبانى, ٶز باسىم, سٶزسٸز قولدايمىن. كەزٸندە 50-جىلدارى بارلىق دەرلٸك شەتەلدٸك كلاسسيكتەردٸڭ تۋىندىلارى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان بولاتىن. بٸزدەر مارك تۆەننٸڭ «توم سويەرٸنەن» باستاپ, دجەك لوندون, سەرۆانتەس, دەفو, جيۋل ۆەرندەردٸڭ بارلىق دەرلٸك كٸتاپتارىن وقىپ ٶستٸك. ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ بارلىعى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ بەرٸلدٸ. سونىمەن قاتار «بانتۋ حالىقتارىنىڭ ەرتەگٸلەرٸ», «جاپون ەڭگٸمەلەرٸ», «يندييا جازۋشىلارىنىڭ ەڭٸمەلەرٸ» دەگەن سيياقتى سەرييالار دا كٶپ بولاتىن. قىسقاسى بٸزدەر 60-70 جىلداردىڭ ۇرپاقتارى, اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەسەك تە, اۋدارما ارقىلى ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸمەن, ولاردىڭ مەدەنيەتتەرٸ, تۇرمىس-سالتتارى, تاريحىمەن تانىسىپ شىقتىق. ال اعىلشىن تٸلٸنە كەلەتٸن بولساق, ونى بەرٸمٸزگە مٸندەتتەۋدٸ ارتىق تالاپ دەپ سانايمىن. بٸرەۋمٸز فرانتسۋز تٸلٸن قالاساق, ەندٸ بٸرەۋمٸز جاپون ەلٸنە ەلٸكتەيمٸز. ەركٸمنٸڭ تاڭداۋى بولۋى كەرەك. بەرٸمٸز بٸردەي عىلىممەن اينالىسامىز دەپ تاعى دا ايتا المايمىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا عىلىمنىڭ نەگٸزٸن انا تٸلٸندە الۋى كەرەكتٸگٸ دە تالاسسىز مەسەلە. وسىنى بٸلٸم جەنە عىلىمى مينيسترٸنٸڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن مويىنداماي وتىرعانى ٶكٸنٸشتٸ جاعداي. ايتپاقشى, قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ 19-بابى بويىنشا (ەركٸمنٸڭ انا تٸلٸ مەن تٶل مەدەنيەتٸن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تەربيە, وقۋ جەنە شىعارماشىلىق تٸلٸن ەركٸن تاڭداپ الۋعا قۇقىعى بار.) مەكتەپتەگٸ وقۋ تٸلٸن تاڭداۋ — بٸزدٸڭ قۇقىعىمىز. دەمەك مەملەكەت وقۋشىلاردىڭ اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز جوعارعى سىنىپتارداعى نەگٸزگٸ پەندەردٸ اعىلشىن تٸلٸندە بەرە المايدى. بٸلٸم سالاسى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭنىڭ 16- بابى ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. «بالالار ٷيلەرiندە جەنە ولارعا تەڭەستiرiلگەن ۇيىمداردا وقىتۋ, تەربيە بەرۋ تiلiن جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار ولارداعى بالالاردىڭ ۇلتتىق قۇرامىن ەسكەرە وتىرىپ بەلگiلەيدi». وسىدان 7-8 جىل بۇرىن «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسى مەملەكەتتٸڭ قاراۋىنداعى مەكەمەلەردەگٸ (تاستاندى بالالار ٷيٸ, جەتٸمدەر ٷيٸ) وقۋ-بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ قاي تٸلدە جٷرگٸزٸلەتٸنٸنە مونيتورينگ جاساپ, جاعامىزدى ۇستاعانبىز. سول ۋاقىتتا قازاق ەلٸندەگٸ 33 مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىنداعى مەكەمەلەردەگٸ 33 مەكتەپتٸڭ 16-سى ورىس تٸلٸندە دە, 17 ارالاس تٸلدە بٸلٸم بەرەتٸن بولىپ شىقتى. بالالاردىڭ قاي تٸلدەگٸ مەكتەپكە باراتىنىن اتا-اناسى شەشەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال اتا-اناسى — مەملەكەت بولسا, مەملەكەتتٸڭ تٸلٸ — قازاق تٸلٸ بولسا, مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىنداعى بالالاردىڭ باسقا ەلدٸڭ تٸلٸندە بٸلٸم الىپ جاتقانىنا نە ايتۋعا بولادى? بۇنداي جاعداي ەلەمنٸڭ بٸر دە بٸر ەلٸندە جوق. جوعارىداعى زاڭ بابىن بٸزگە جاۋاپ بەرگەن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ دە العا تارتىپ, «ەندٸ جەتٸمدەر ٷيٸنە الىنعان بالانىڭ ۇلتتىق قۇرامىن انىقتاپ, سول تٸلدەگٸ مەكتەپتە وقىتامىز» دەگەن «جاڭالىق» ايتىپتى. دەمەك, شەشەن بالاسى بولسا — شەشەن تٸلٸندە, تاتار بالاسىنا تاتار تٸلٸندەگٸ مەكتەپ اشىپ بەرەتٸندەي بولىپ وتىر… مەنٸڭشە, مەملەكەت قامقورلىعىنداعى بارلىق مەكەمەلەردەگٸ بٸلٸم بەرۋ تەك قانا مەملەكەت تٸلدە بولۋى تيٸس. سەبەبٸ ولاردىڭ اتا-اناسى — قازاق ەلٸ. دەمەك بۇل باپ تا ٶزگەرتٸلۋٸ كەرەك.
— سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان — باۋىرجان كاريپوۆ,
