— «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń qazaq tilinde jaryq kórgenin bilesiz. Esińizde bolsa, bir jyl buryn QR Bas prokýrorynyń keńesshisi Nurgúl Qaraǵoishina «Rýhani jańǵyrýdy» alǵa tartyp, BAQ ókilderiniń oryssha qoiǵan suraǵyna memlekettik tilde jaýap bergen bolatyn. Bul rasymen de zań qadaǵalaýshy organnyń memlekettik tilge degen ustanymy ma, álde kózboiaýshylyq pa? Ustanymy deitin bolsaq, búginge deiin memlekettik tilge bailanysty zańsyzdyqtardyń oryn alǵanyn kórip keldik. Memlekettik tildi qorǵaý úshin artyna sham alyp túsken prokýror kórmedik. Qazaq tiline kelgende, zańdarymyz álsiz bolyp shyǵa keledi. Tildi zań emes, qoǵam qairatkerleri qorǵap keldi desek, artyq aiqandyq emes. Bir jyldyń ishinde ne ózgerdi? «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy qazaq tilinde jaryq kórýi memlekettik tilge degen kózqarasty ózgerte aldy ma? Tek «Qaiyrly kúnmen» bastalyp, «Saý bolyńyzben!» aiaqtalatyn qazaq tiliniń qoldanylý aiasyn keńeitti dep oilaisyz ba?
─ Birinshiden, qazaq tiliniń máselesi «rýhani jańǵyrýdan» bastalǵan joq jáne ony «rýhani jańǵyrý» da sheshpeidi. Bul — bizdiń qoǵamymyzdyń derti, qazaqtyń namyssyzdyǵy men rýhynan ada bola bastaǵanynyń kórsetkishi. Ekinshiden, Nurgúl siiaqty qaryndastarymyzdyń memlekettik mekemede, zań salasynda qyzmet jasai otyryp, qazaq tilin qoldanǵanyna qazaq qoǵamynyń riza bolýy — memlekettik tildiń qazirgi kezeńdegi sorly jaǵdaiynyń kórsetkishi ǵana. Qazaq tildi árbir azamattyń osy Nurgúldei, Rýzadai, Doǵandai bola almaýynyń kórsetikshi. Biraq, Allaǵa shúkir, «sondai bolýymyz kerek» degen oidyń da kórsetkishi bolar. Memlekettiń qazaq tiline degen kózqarasy, ókinishke orai, ózgergen joq. Menińshe, ózgermeidi de… Esterińizde bolar, «Prezident Parlament pen Úkimet tek qana qazaq tilinde sóilesin» dep edi, sol sózdiń jańǵyryǵy bitpei jatyp, Aqparat ministri «tek qana» degen sóz tirkesin «joǵaltyp jiberýge» tyrysty. Onyń sebebi de túsinikti — Dáýren inimiz ózin oilap otyrǵan joq, Parlament pen Úkimettiń qazaq tilinde jumys isteýge nieti joq ekendigin bilgennen keiin, erteń Prezidenttiń sózi dalada qalyp, masqara bolmaiyq dep, biliktiń bedelin oilap otyr. Sondyqtan bir nárseni myqtap túsinýimiz kerek: memleketke, memlekettiń qyzmetkerlerine qazaq tiliniń qajeti shamaly, alaida qoǵam degen taǵy bir kúsh bar ǵoi. Qazaq degen taǵy bir ult bar ǵoi. Árine, qoǵam men sol qoǵamǵa qyzmet jasaýshy biliktiń eki túrli ustanymda bolýy jaqsylyq emes, biraq bul máselege 30 jylda kinonyń biletterin nemese kassanyń talonyn memlekettik tilde bere almai otyrǵan Memleket qana kináli.
Endi baiandamanyń basyn biraýyz qazaqshamen bastap, sońynda biraýyz qazaqshamen bitiretin jandar týraly biraýyz sóz. Óz basym, talai jiyndarda osy aldaýdy qoiýǵa shaqyrdym. Qazaqtyń basqa adamdar biraýyz qazaqsha sóilese balasha máz bolatyn bala minezi bar. Múmkin, muhittyń arǵy jaǵynan kelgen ártisterdiń, ánshilerdiń sahnada turap, «Almaty, men seni jaqsy kóremin!» degen jattandy sózi qulaqqa jaǵymdy estiler, alaida memlekettiń bedeldi qyzmetkerleri, laýazymda tulǵalardyń qazaq tilinde ǵana sálemdesip-qoshtasýy — bizderdi balasha aldaǵan siiaqty oi qaldyrady. Bul «meniń osy eki aýyz sózim senderge jetkilikti bolar» degen siiaqty mazaqty ǵana bildiredi.
— Úkimettiń qazaq tiline degen betburysy 85 paiyzdyń (Mádeniet ministrligi esebi boiynsha) kóńilin aýlaý ma, álde Úkimet búgingi tildik ahýaldyń ózgergendigin sezip otyr ma?
— Óz basym, memlekettiń qazaq tiline degen betburysyn kórmei otyrmyn. Ony Prezidenttiń sózi-aq rastap otyr. Qai eldiń Prezidenti memlekettik tildiń statýsy belgilengennen soń, 30 jyl ótkennen keiin «Zań shyǵarýshy bilik pen Atqarýshy bilik tek memlekettik tilde sóilesin» dep aýyzsha buiryq berdi? Sonda osyǵan deiin biilktiń eki tarmaǵy da memlekettik tildi jinap qoiyp, basqa tilde sóilep kelgen ǵoi… Eń qyzyǵy, Prezidenttiń osy sózinen keiin Baqytjan Saǵyntaev, eń bolmasa, ótirik bolsa da, «Memlekettik tildi qoldaný aiasyn keńeitýdiń joldary» degen Úkimettiń qaýlysyn qabyldady.
— Parlament nege únsiz qaldy?
— Parlament qazaq tili týraly jańa zań qabyldaý týraly másele kótergen joq. Bul olardyń Prezidentke de, qazaqtildi qaýymǵa da «senderdi urǵanym bar» degen jaýaby siiaqty qabyldandy. Iá, Mádeniet ministrligi qazaq tilin meńgergen adamdardyń esebi 85 paiyzǵa jetip qalǵanyn jariialady. Alaida, birinshiden, «qazaq tilin biletin adamdar» sanatyna jatqyzý sharttarymen tanyspaǵannan soń, shyndyǵynda da, osynsha paiyz azmattarymyz memlekettik tildi meńgergen eken dep aita almaimyn. Prezidenttiń 2020 jylǵa deiin turǵyndardyń 95 paiyzy qazaq tilin meńgerýi kerek degen mejesinen shyǵý úshin, jyl saiyn 1-2 paiyz qosyp, sol mejege alyp keletinine de kúmánim joq. Biraq áńgime basqada — qazaq tilin qoldaný qajettiligin týdyrýda jatyr. Sonda ǵana «qansha adam qazaq tilin meńgerdi» dep esep-qisap júrgizbeimiz. Meni elimizdegi adamdardyń qanshasy memlekettik tildi meńgerdi degen suraq eshqashan qyzyqtyrǵan emes. Úkimet músheleriniń B.Saǵyntaevtan bastap 99 paiyzy qazaq tilin jaqsy meńgergen, biraq ezdik pe, orystilinde sóileý olar úshin «komfortnyi» ma, álde Qazaq eliniń bolashaǵyn oilamaý ma, olar osy ýaqytqa deiin ózderiniń otyrystaryn kórshi eldiń tilinde ótkizedi, qazaq tilin — memlekettik tildi ǵana meńgere otyryp, osy elde erkin ómir súre alamyn ba degen suraq kóbirek oilantady.
— «Oǵyz fenomeni» neniń kórinisi dep oilaisyz?
— Eger bul «fenomen» bolsa, tek sheteldik azamattyń qazaq tili úshin kúreskeniniń fenomeni bolar. Al Oǵyz siiaqty óziniń qai tilde sóileý quqyǵy úshin kúresip júrgen jandar bizdiń azamattardyń ishinde de jetkilikti. Bundai jaǵdailar Keńes odaǵy kezinde de bolǵan. Men úshin «Oǵyz fenomenindegi» kóńil bólerlik másele — oǵan, onyń jasap júrgen is-áreketine qarsy shyǵýshylardyń paida bolýynda. Bul ne, «biz nege sondai bolmadyq» degen jaman namys pa, álde «bizdiń ishki máselemizge shetten kelip aralaspańyz, ózimiz-aq qatyramyz» degen aqymaq patriotizm be? Menińshe, bul — jýrnalist bolǵannan keiin saýatty jumys istei biletin adamǵa degen ishtarlyq pen osy adamnyń isi basqalarǵa, qazaqstandyqtarǵa úlgi bolyp keter me eken degen qorqynysh qana. «Óz adamdarymyzdyń» osyndai is-áreketterine pysqyryp ta qaramaityn nemese jan-jaqtan shabalanyp, aýzyn jaýyp tastaityndar sheteldiń azamatyna kelgende tosylyp qaldy. Osy ýaqytta onyń qasynan ultshyl zańger de tabyla ketti. Meniń olarǵa raqmetten basqa aitarym joq. Bárimiz solardai bolaiyq.
— Qazirgi tańda qala qazaǵynyń qazaqtaný protsesi júrip jatyr. Qalanyń ózinde orys tilin múldem túsinbeitin urpaq ósip kele jatyr. «Oǵyz fenomeni» erteń «Samat fenomeni», «Ashat fenomeni», «Arai fenomeni» bolyp jalǵasyn tabýy múmkin be?
— Eger memleket tez arada qazaq tilin, shyn máninde, memlekettik deńgeige kótermese, «Memlekettik til týraly» Zań qabyldanbasa, qazaq tilin qoldaý, qorǵaý máselesin halyqtyń ózi sheshedi. Sol ýaqytta bilik «jer mitingisimen» jylap kórisetin bolady. Bul — eshkimge kerek emes, qoǵamdy ǵana emes, ulttardy da bólshekteýge ákelip soqtyratyn qaýipti jaǵdai týdyrýy ǵajap emes.
— Sońǵy ýaqyttarda til týraly zańdy qaita qaraý kerek, ózgertýler engizý kerek degen siiaqty pikirler jii aityla bastady. Bunyń sebebi nede? Eger «Til týraly» zańnyń ózgerý ýaqyt talaby bolsa, qandai baptaryn, tarmaqtaryn ózgertý kerek?
— Sońǵy tórt jyldyń ishinde orystildi aimaqtarda orystildi azamattarmen 167 kezdesý (10 oblys ortalyǵy, 12 qala, 60 aýdan ortalyǵy, t.t.) ótkizippin. Myńdaǵan orystildi qaýymnyń ókilderimen kezdesip (olardyń ishinde Kazaktar qaýymdastyǵy, «Lad», «Orys, slavian, kazak uiymdarynyń qaýymdastyǵy» siiaqty orystildi uiymdardyń ókilderi de bar), olardyń qazaq tiline, onyń bolashaǵyna degen oi-pikirlerin tyńdadym, keide qyzý pikirtalasqa kirip, keide osy ýaqytqa deiin basqasha qabyldanǵan zańdar men terminderge túsinikteme berdim. Qysqasy, orystildi qaýymnyń qazaq tiline degen kózqarasyn bir kisidei bilemin dep oilaimyn. Sol kezdesýlerde qoiylǵan basty suraqtardyń biri «Qazaq tiliniń memlekettik statýs alǵanyna 30 jyldai bolyp qalypty. Nelikten osy ýaqyttyń ishinde milliondaǵan otandastyrymyz, onyń ishinde osy otyrǵan Sender de barsyńdar, onyń ishinde ministrler, ákimder, depýtattar da bar, ózderiniń memlekettik tilderin úirenip ala almady?» — degen suraq bolatyn. Orystildi qaýym bul suraqqa (dál qazaqtildiler siiaqty) «Qazaqstanda memlekettik tilge degen qajettilik joq», — degen jaýap berdi. Qarapaiym shyndyq. Bultartpas aqiqat. Qajettilik bolmasa, eshkimge, eshbir tildi úirete almaisyz. Onyń qajeti joq… Qajetke jaramaidy… Demek búgingi qoǵamnyń basty máselesiniń biri — «qazaq tiline degen qajettilikti qalai jasaýǵa bolady?» degen suraq dep bilemin. Barlyq órkenietti, quqyqtyq elderde Tilge degen qajettilik tek zańdyq jolmen jasalynady. Men burynǵy zańǵa — qostildilikti saqtap qalýǵa baǵyttalǵan zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizýge tolyqtai qarsymyn, bizge jańa zań ataýynan bastap, sońǵy núktesine deiin qaita jazylǵan jańa zań kerek. Alaida sózdiń basyn qazirgi qoldanystaǵy «Tilder týraly» zańnan bastaiyq. Bizdiń qazirgi qoldanystaǵy zańymyz Qazaqstan Respýblikasynyń «Tilder týraly» zańy 1989 jyldyń 21 qyrkúiek aiynda qabyldanyp, 1997 jyly ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul — býyny qatpasa da tolqyny kemerden asyp bara jatqan ulttyq jańǵyrý men demi bitip bara jatsa da, basqa ulttardy ýysynan shyǵarǵysy kelmeitin ulyderjavalyq shovinizmniń arasynan aman ótýge tyrysqan ekiudai kezeń bolatyn. Árine, zańda qazaq tiline memlekettik til statýsy berildi, biraq, shyn máninde, bul — qostildilikti saqtaityn, damytatyn, qoldaný joldaryn retteitin zań bolatyn. Shynyn aitqanda, bizge «qazaq tili — memlekettik til» degen statýs qana kerek bolatyn, soǵan qolymyz jetip, toi jasadyq… Qazaq tiliniń orys tilimen teń dárejege kóterilgenine shúkirshilik ettik… Bul meniń oiymsha, ótpeli kezeńniń zańy bolatyn. Barlyq respýblikalar alǵashqy kezeńde arbany da syndyrmaityn, ógizdi de óltirmeitin zań qabyldady da, tórt-bes jyldan soń memlekettik tildiń qajettiligin týdyratyn jańa zań jasap shyǵardy. Mysaly, Latviia 1989 jylǵy zańǵa 1992 ózgertýler engizip qaita qabyldasa, 1999 zańdaryn taǵy da jańartty. Al Estoniia 1989 jyldan keiin 1995 jyly «Memlekettik til týraly» jańa zań qabaldap, tildik ahýal ózgergennen keiin, 2011 jyly taǵy da zańdaryn jańartty. Litva 1989 jyldan soń 1995 jyly, 2011 jyly taǵy da zańdaryn jańartty. Baltyq elderin bylai qoǵanda, kórshi Tájikstan men Ózbekstan da memlekettik til týraly jańa zań shyǵaryp úlgirdi. Bul — ultshyldardyń jeńisi emes, tildik ahýaldyń ózgerýinen týǵan ómirdiń talaby bolatyn.
— Qazaqstandyq jaǵdaida, tildik ahýaldyń ózgermeýi ǵana dep oilaisyz ba? Ózbekter sonaý toqsanynshy jyldarda dúkennen ózbekshe nan suramasań, satyp ala almaityndai etip jaǵdai jasady.
— Osy memleketterdiń arasynan tek qana Qazaq eli burynǵy, Keńes zamanynda, otarshyldyq kezeńde qabyldanǵan qostildilik zańymen qaldy. Sebebi bul zań orystildi ult ókilderine ǵana emes, ana tilinen maqrum qalǵan memlekettik qyzmetkerlerge, sheneýnikterge de tiimdi bolatyn. Jyldar ótip, qazaq tildi qaýymnyń sany kóbeigen saiyn, kezinde saiasi maqsatpen qabyldanǵan «Tilder týraly» zańymyz, memlekettik tildi damytýdan góri, onyń damýyn tejeitin quralǵa ainaldy. Demek bizder búgin osy shyndyqty moiyndai otyryp, qazirgi qoldanystaǵy «Tilder týraly» zańymyzdyń qai jeri búgingi ómir talabyna sai kelmeidi, qai jerleri memlekettik tildi damytýdyń ornyna qostildilikti «ustap tur», qai baptary «sharshap qaldy», t.t degen suraqtarǵa jaýap berýimiz qajet. Bir sózben aitqanda, jańa zań «QR Memlekettik til týraly» zańnyń — qoǵamǵa qajettiligin dáleldeýimiz kerek. Bul — óte kúrdeli, Parlament depýtattarynan bastap, tilshi ǵalymdar men áleýmettik til bilimin zertteýshilerdiń enshisine jatatyn aýyr da qasietti jumys.
Birinshiden, zańnyń ataýy ózgertilý kerek. Barlyq derlik elderdiń zańdary «Memlekettik til týraly» dep atalady da, tek Qazaq eliniń zańy «Tilder týraly» dep atalady eken. Eń qyzyǵy, zańymyzdyń orys tilindegi ataýy «Zakon Respýbliki Kazahstan «O iazyke v Respýblike Kazahstan» dep atalady. Qazaqshasy — kópshe formada bolsa, orysshasy — jeke formada. Árine, eldiń ishinde san túrli ult ókilderi bar, olardyń ózderiniń qatynas tilderi bar, biraq bulardyń barlyǵy teńdigi, qoldaný aiasyndaǵy shekteýdiń bolmaýy Konstitýtsiiada belgilengen. Al memlekettik tildiń statýsy, qoldanylýy, jaýaptylyǵy, t.t. jeke zańnyń mindeti. Sondyqtan da ol «Memlekettik til týraly» dep atalynýy shart. Ekinshiden, zańda orys tiliniń statýsy naqtylanýy shart. Bizdiń qoldanystaǵy zańymyzdy qarasańyz orys tili men qazaq tiliniń statýsy bólek te, qoldanylýynda eshqandai aiyrmashylyq joq. Besinshi baptaǵy «Memlekettik uiymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen sóilemnen bastap, barlyq derlik baptarda «memlekettik tilde» degen sózden keiin «qajetine qarai», «múmkindiginshe» dei kele «orys tilinde de beriledi» degen sóz tirkesimen aiaqtalady. Jyldan jylǵa aiasy tarylyp, óship bara jatqan orys tilin memlekettiń tilimen qatar qoiý — aqylǵa simaityn jaǵdai. Aita ketý kerek, osy ýaqytqa deiin, Keńes ókimeti kezinde de Qazaqstanda eki memlekettik til bolatyn; bireýi — qazaq tili bolsa, ekinshisi — orys tili. Alaida orys tiline memlekettik deńgeide, jasandy túrde qajettilik jasaý arqyly qazaq tiliniń qoǵamdyq ómirden shyǵyp qalǵanyna bárimiz kýámiz. Endi osy tildi zań arqyly taǵy da tyqpalaý — qazaq tiliniń qoldaný deńgeiin tuzaqtaýdyń naqty saiasi joly bolyp tabylady.
— Jańa zań qabyldanyp jatsa, orys tiliniń mártebesi qandai bolý kerek?
— Menińshe, jańa zańda orys tiline eshqandai mártebe berilmeýi kerek. Memlekettik tilden basqa tilderdiń quqyqtary birdei. Demek orys tili — Qazaqstandaǵy kóptegen diasporalardyń bireýiniń tili. Álemdegi orys tilinde sóileitinderdiń sany 1991 jyly 312 million bolsa, 2004 jyly 278 millionǵa kemigen. Al 2010 jyly 260 million bolsa, 2025 jyly 215 million ǵana qalatyn kórinedi. Bul kórsetkish jyl saiyn azaimasa, kóbeimetini anyq.
— Qujat máselesine keleiikshi. Memlekettik mekemeler men memlekettik qyzmetkerlerdiń tarapynan orys tilindegi qujatty, orys tilindegi mátindi qazaq tilimen qatar berýdi talap etý bar. Bul qanshalyqty zańdy?
— Bul «qyzyq» ta, kúrdeli másele. Bul zańsyzdyq pen bassyzdyqtyń shekten shyqqany sonshalyqty, Ádilet ministrligi zańdy tulǵa bolyp tirkelý úshin ótkiziletin qujattardyń eki tilde berilýin uialmai-aq talap etedi. Ótken jyly Din jáne azamattyq qoǵamdy damytý ministrligi jaqsy jumys istegen úkimettik emes uiymdarǵa syiaqy taǵaiyndady. Bizdiń qoǵamdyq birlestik te óziniń qujattaryn daiyndai bastap edi, Syiaqy taǵaiyndaý Erejesiniń sońyndaǵy «beriletin qujattar qazaq jáne orys tilinde bolýy kerek» degen sóilemdi kórip, qýanyshymyz sý sepkendei basyldy da, ministrliktiń orys tilindegi qujattardy talap etýge quqy joq dep tapqan bizdiń uiym konkýrsqa qatysýdan bas tartty… Osydan soń bul máseleniń zańdyq negizin anqtaý úshin Qazaqstannyń Bas Prokýroryna, Mádeniet ministrligine arnaiy saýal joldadyq. Respýblikalyq deńgeidegi qozǵalystyń saýalyna jaýap berýdi óziniń dárejesine sai kelmeidi dep sanaǵan bolýy kerek, Bas Prokýror bizdiń saýalymyzdy Almaty qalasynyń prokýroryna jiberipti. Al Almaty qalasynyń prokýrory, biýrokratiianyń altyn zańyn buljytpai saqtai otyryp, bizdiń hatymyzdy Almaty qalalyq til basqarmasyna baǵyttapty. Qysqasy, Bas Prokýror myrza jaýap bere almaǵan máselege qalalyq til basqarmasy jaýap beripti. Menińshe, eger olar ózderiniń jaýap berý quziretin birine-biri joldasa, sońǵy jaýapty Qazaqstannyń Bas Prokýrorynyń jaýaby dap qabyldaýǵa ábden bolady.
Sol jaýaptyń qysqasha mátinin usynaiyn:
«…Qoiǵan saýalyńyz boiynsha tómendegini habarlaimyz:
1. Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik organdar men menshik nysanyna qaramastan basqa da uiymdardyń (olardyń qyzmetkerleriniń) jeke azamattar men uiymdardan qujattardy orys tilinde jazý men toltyrýdy jáne oryssha sóileýdi talap etýge quqyǵy joq.
2. Qujattardy orys tilinde toltyrýdy talap etken jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasy 7-babynyń 1-tarmaǵy, «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» zańynyń 4 jáne 8 baptary buzyldy dep esepteledi.
3. Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik organdar men menshik nysanyna qaramastan basqa da uiymdar (olardyń qyzmetkerleri) eshqandai zańǵa súienip azamattardan qujattardy orys tilinde jazý men toltyrýdy jáne oryssha sóileýdi talap ete almaidy
Basqarma basshysy: R.Shimasheva»
Endi QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń (til komiteti osy ministrlik qaraidy) jaýabynan úzindi:
«…Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik mekemeleri nemese zańdy tulǵalary azamattardan tek orys tilinde qujat toltyrýdy talap etýi, Konstitýtsiianyń, QR «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» Zańynyń 10-baby jáne QR «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» zańynyń 11-baby óz deńgeiinde oryndalmaýyna ákep soǵady.
Joǵarydaǵy atalǵan til týraly zańnamanyń talaptary buzylǵan jaǵdaida, Qazaqstan Respýblikasynyń ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 75-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyna sáikes laýzymdy adamnyń til bilmeýin ýáj etip jeke jáne zańdy tulǵalardyń qujattaryn, ótinishterin qabyldaýdan bas tartýy, sondai-aq olardy máni boiynsha qaramaýy – eskertý jasaý nemese on ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde… aiyppul salý jolymen ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa ákep soqtyrady.
Vitse-ministr: E. Qojaǵapanov»
Bir sózben aitqanda, besinshi bapty arqalanǵan orystildi sheneýnikter Qazaqstandy baiaǵyda-aq qostildi elderdiń qataryna qosyp qoidy. Oǵan múmkindik berip otyrǵan da — ózderimiz. Al orys tilindegi qujattardyń kóshirmesin suraýdyń ne talap etýdiń eshqandai qupiiasy joq — sol jerde otyrǵan qyzmetkerler memlekettik tilden maqrum, sondyqtan aýdarmany ózderiniń jumystaryn jeńildetý úshin bizderden suraidy. Ol — zańsyz talap, sondyqtan bul zańsyzdyqpen bar kúsh-jigerimizdi salyp kúresýimiz kerek! Al Jańa zańda bul másele jeke bap esebinde naqty kórsetilýi shart.
— Qoldanystaǵy «Tilder týraly» zańnyń basty kemshiligi nede?
— Bizdiń qazirgi qoldanystaǵy zańymyzdyń basty kemshilikteriniń biri — jaýapkershiliktiń joqtyǵy. Tilge qatysty zań baptaryn buzǵandarǵa jaýapkershilik kózdelmegen, memlekettik tildi mazaq qylǵan nemese qorlaǵan jandarǵa da aiyp belgilenbegen. Bizder áli kúnge deiin kóshedegi, bir qainaýy ishindegi, jarymjan aýdarmalardy durystai almai, kúlkige ainaldyrýdan asa almai júrmiz. Frantsiiada qoǵamdyq jerlerdegi memlekettik tilde jazylǵan jazýlarda qate jiberilse, sol jazbanyń iesi 5000 evro aiyppul tóleidi. Eger bizde de sondai bap bolsa, men Almatynyń bir kóshesin boilai ótip-aq millioner bolar edim. Sońǵy ýaqytta ǵana bundai jaǵdailarda aiyppul salý máselesi zańǵa kirgen siiaqty, alaida ol úshin birinshi eskertý berý kerek te, bir jyldan soń ǵana, eskertýden nátije shyqpasa, aiyppul salynatyn kórinedi. Bir jylda ne esek óledi, ne han da kelmeske ketedi emes pe… Al orystildilerdiń sany kóp Latviianyń «Memlekettik til týraly» zańyna sáikes «Ákimshilik Kodeksinde» tilge qatysty zań baptaryn buzǵandarǵa arnalǵan 14 bap berilgen. Solardyń ishinde maǵan mynaý bap erekshe unady: Statia 20130.
«Predstavlenie dokýmentov ne na gosýdarstvennom iazyke v organy gosýdarstvennoi vlasti, gosýdarstvennogo ýpravleniia i samoýpravleniia».
«Predstavlenie dokýmentov ýchrejdenii, predpriiatii ili organizatsii ne na gosýdarstvennom iazyke v organy gosýdarstvennoi vlasti, gosýdarstvennogo ýpravleniia ili samoýpravleniia – vlechet nalojenie shtrafa na rýkovoditelei ýchrejdenii, predpriiatii i organizatsii v razmere ot odnoi tysiachi do piati tysiach rýblei»
Endi sózimiz dáleledi bolý úshin kórshi Ázirbaijan elindegi zańnan da bir bapty mysal retinde kórsete keteiik: 18.1. V Azerbaidjanskoi Respýblike zapreshaiýtsia vedenie skrytoi ili iavnoi propagandy protiv gosýdarstvennogo iazyka, okazanie soprotivleniia ispolzovaniiý dannogo iazyka, popytki ogranichit ego istoricheski ýstanovlennye prava. Bizde de sońǵy ýaqytta, ultymyzǵa, memleketimizge, tilimizge, jerimizge qatysty aýyr sózder syrttan da, ishten de aitylyp júr, sondyqtan osyndai baptyń qajettiligin dáleldep jatý artyq bolar.
Taǵy bir kemshiligi zańda eshqandai naqtylyq joq. Bul oiymdy dáleldeý úshin birneshe bapty taldasaq ta jetkilikti bolady.
Mysaly, 9-bap. Memlekettik organdar aktileriniń tili
«Memlekettik organdardyń aktileri memlekettik tilde ázirlenip, qabyldanady, qajet bolǵan jaǵdaida, múmkindiginshe, basqa tilderge aýdarylýy qamtamasyz etile otyryp, olardy ázirleý orys tilinde júrgizilýi múmkin».
«Memlekettik organdardyń aktileri memlekettik tilde ázirlenedi»… Nege «memlekettik tilde qabyldanady» dep, naqty aitylmaidy… Zańdy qoldanýshylar úshin onyń qai tilde «ázirlenýinde» turǵan eshteńe joq, áńgime qai tilde talqylanyp, qai tilde qabyldanatynynda jatyr. Biraq bizdiń zańgerler bul jerde toqtap qalmai, ári qarai shubyrta bergen: «qajet bolǵan jaǵdaida», «basqa tilderge aýdarylýy qamtamasyz ete otyryp», «múmkindiginshe», dep ainaldyra otyryp, negizgi maqsattaryn — «olardy ázirleý orys tilinde júrgizilýi múmkin» degen sóz tirkesterin sodan keiin ǵana qosqan. Qysqasy, «nan pisirip berer em, maiym bolsa» degen qý áieldiń qanatty sózderi buǵan qaraǵanda dalada qalady. Menińshe, bul jerde bulańquiryqqa salmai «Memlekettik organdardyń aktileri qazaq jáne orys tilderinde ázirlenip, qabyldanady» dese de bolar edi. Eń qyzyǵy, qalai dep jazylsa da, aktilerdiń tek qana orys tilinde ázirlenetinin jáne sol tilde qabyldanatynyn bárimiz de bilemiz…
11-bap. Azamattardyń ótinishterine qaitarylatyn jaýap tili
«Memlekettik jáne memlekettik emes uiymdardyń azamattardyń ótinishteri men basqa da qujattarǵa qaitaratyn jaýaptary memlekettik tilde nemese ótinish jasalǵan tilde beriledi». Baryp turǵan aqymaq bap! Menińshe, zań jasaýshylar qazaq tilinen basqa álemde tek orys tili bar dep oilaityn bolýy kerek. Bul zań boiynsha ótinishterdi Qazaq elinde turatyn 137 ulttyń tilinde berýge bolady jáne ony barlyq memlekettik organ qabyldap, sol tilde (arab, káris, horvat, t.t.) jaýap bere alady degen sóz. Bul — eshqandai júzege aspaityn bos sóz. Al zańda bos sóz bolmaýy kerek.
— Til týraly zańda «Qazaq diasporasyna ana tilin saqtaýy jáne damytýy úshin kómek kórsetýge mindetti» depti. Búginge deiin ózge elderdegi qazaq kóp shoǵyrlanǵan jerde Úkimet ana tilinde oqytatyn mektep salyp beripti degendi estigen joqpyn.
— Bul suraqqa Úkimet adamdary jaýap bermese, men eshteńe aita almaityn shyǵarmyn. Bir biletinim, basqa elder, onyń ishinde Resei memleketi orys diasporalaryna orys tilin saqtap qalý, damytý baǵytynda úlken kómek berýde. Óz elimizdegi ana tilimizdiń máselesin sheshe almai otyryp, basqa jaqtaǵy qazaqtardyń ana tiliniń jaǵdaiyn jetistiremiz degenimiz aqylǵa simaityn másele siiaqty kórinedi.
— Ózińizge málim, jaqynda qazaqsha aýdarylǵan «100 oqýlyqtyń» tusaýkeseri ótti. Aǵylshyn tiline 100 paiyz basymdyq berilip otyrǵan kezeńde (úshtildilik, naqty pánderdi aǵylshynsha oqytý), ǵylym tiline qaýip tóne bastaǵan kezeńde biliktiń osy bir bastamasyn qalai baǵalar edińiz?
─ Bul jobany, óz basym, sózsiz qoldaimyn. Kezinde 50-jyldary barlyq derlik sheteldik klassikterdiń týyndylary qazaq tiline aýdarylǵan bolatyn. Bizder Mark Tvenniń «Tom Soierinen» bastap, Djek London, Servantes, Defo, Jiýl Vernderdiń barlyq derlik kitaptaryn oqyp óstik. Orys ádebietiniń barlyǵy qazaq tiline aýdarylyp berildi. Sonymen qatar «Bantý halyqtarynyń ertegileri», «Japon áńgimeleri», «Indiia jazýshylarynyń áńimeleri» degen siiaqty seriialar da kóp bolatyn. Qysqasy bizder 60-70 jyldardyń urpaqtary, aǵylshyn tilin bilmesek te, aýdarma arqyly álemniń barlyq elderimen, olardyń mádenietteri, turmys-salttary, tarihymen tanysyp shyqtyq. Al aǵylshyn tiline keletin bolsaq, ony bárimizge mindetteýdi artyq talap dep sanaimyn. Bireýmiz frantsýz tilin qalasaq, endi bireýmiz japon eline elikteimiz. Árkimniń tańdaýy bolýy kerek. Bárimiz birdei ǵylymmen ainalysamyz dep taǵy da aita almaimyn. Mektep qabyrǵasynda ǵylymnyń negizin ana tilinde alýy kerektigi de talassyz másele. Osyny Bilim jáne Ǵylymy ministriniń áli kúnge deiin moiyndamai otyrǵany ókinishti jaǵdai. Aitpaqshy, Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń 19-baby boiynsha (Árkimniń ana tili men tól mádenietin paidalanýǵa, qarym-qatynas, tárbie, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdap alýǵa quqyǵy bar.) mekteptegi oqý tilin tańdaý — bizdiń quqyǵymyz. Demek memleket oqýshylardyń ata-anasynyń ruqsatynsyz joǵarǵy synyptardaǵy negizgi pánderdi aǵylshyn tilinde bere almaidy. Bilim salasy boiynsha qoldanystaǵy zańnyń 16- baby esime túsip otyr. «Balalar úilerinde jáne olarǵa teńestirilgen uiymdarda oqytý, tárbie berý tilin jergilikti atqarýshy organdar olardaǵy balalardyń ulttyq quramyn eskere otyryp belgileidi». Osydan 7-8 jyl buryn «Ult taǵdyry» qozǵalysy memlekettiń qaraýyndaǵy mekemelerdegi (tastandy balalar úii, jetimder úii) oqý-bilim berý protsesiniń qai tilde júrgiziletinine monitoring jasap, jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Sol ýaqytta Qazaq elindegi 33 memlekettiń qamqorlyǵyndaǵy mekemelerdegi 33 mekteptiń 16-sy orys tilinde de, 17 aralas tilde bilim beretin bolyp shyqty. Balalardyń qai tildegi mektepke baratynyn ata-anasy sheshetini belgili. Al ata-anasy — memleket bolsa, memlekettiń tili — qazaq tili bolsa, memlekettiń qamqorlyǵyndaǵy balalardyń basqa eldiń tilinde bilim alyp jatqanyna ne aitýǵa bolady? Bundai jaǵdai álemniń bir de bir elinde joq. Joǵarydaǵy zań babyn bizge jaýap bergen Bilim jáne ǵylym ministrliginiń qyzmetkeri de alǵa tartyp, «endi jetimder úiine alynǵan balanyń ulttyq quramyn anyqtap, sol tildegi mektepte oqytamyz» degen «jańalyq» aitypty. Demek, sheshen balasy bolsa — sheshen tilinde, tatar balasyna tatar tilindegi mektep ashyp beretindei bolyp otyr… Menińshe, memleket qamqorlyǵyndaǵy barlyq mekemelerdegi bilim berý tek qana memleket tilde bolýy tiis. Sebebi olardyń ata-anasy — Qazaq eli. Demek bul bap ta ózgertilýi kerek.
— Suhbat bergenińizge raqmet!
Suhbattasqan — Baýyrjan Karipov,
