دٸندٸ وقىتۋ ادام, قوعام, عالام تۋرالى دٷنيەتانىمدىق جەنە فيلوسوفييالىق سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋ بولىپ كەلەتٸنٸ داۋسىز. بٸلٸم بەرۋدٸڭ زايىرلى جٷيەسٸندە دٸنتانۋ پەنٸن وقىتۋ قوعامدا گۋمانيستٸك جەنە رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك نەگٸزدەردٸ قامتاماسىز ەتۋگە كٶمەكتەسەدٸ. رۋحانيلىق بۇل تەك دٸني ٸلٸممەن عانا شەكتەلمەيدٸ. رۋحانيلىق – فيلوسوفييالىق جەنە ەتيكالىق ۇعىم. رۋحانيلىق – بۇل زايىرلى مورالدىق ۇستانىم رەتٸندە ادامنىڭ رۋحاني جان-دٷنيەسٸمەن, ٸشكٸ جەنە سىرتقى مەدەنيەتٸمەن بايلانىستى ايقىندالادى. رۋحاني بولمىسى بيٸك مەن رۋحاني ەلەمٸ باي تۇلعا دٸنگە بەيتاراپ بولۋى مٷمكٸن. قازٸرگٸ تاڭدا اگنوستيك نە اتەيستتٸك ۇستانىمداعى ادامدى رۋحاني دٷنيەسٸ كەمشٸن دەگەن قاتە تٷسٸنٸكتەر كەزدەسەدٸ. رۋحانيلىق – زايىرلى ەتيكالىق ۇعىم رەتٸندە ادامنىڭ جان جەنە ار تازالىعىن ايقىندايدى.
يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋ مەن تەربيەلەۋدە دٸنتانۋ زاماناۋي بٸلٸم بەرۋ تەحنولوگيياسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن جەنە ٸسكە اسىرۋ تەسٸلدەرٸن, ەدٸستەرٸن قۇرالدارىن ايقىنداۋ ٷشٸن ەدٸستەمەلٸك جەنە پەداگوگيكالىق مودەلدەردٸ ٸسكە اسىرۋ قاجەت. بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىندا دٸنتانۋ پەنٸن وقىتۋدا زايىرلىلىق قاعيداتى ەدٸستەمەلٸك نەگٸز بولۋ كەرەك. بٷگٸندە ەلەم ەلدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە مەملەكەتتٸك مەكتەپتەر زايىرلى مەرتەبەگە يە. زايىرلىلىقتىڭ تاريحىنا ٷڭٸلسەك, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ زايىرلىلىق قاعيداتى 1995 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا بەكٸتٸلگەن. زايىرلىلىق قاعيداتى قوعامنىڭ, حالىقتىڭ, مەدەنيەتتٸڭ جەنە قازٸرگٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ ۇستانىمى بولۋ كەرەك. رۋحانيلىق بۇل بولاشاق ۇرپاقتىڭ ٷيلەسٸمدٸ دامۋىنىڭ كەپٸلٸ بولۋى كەرەك. سونداي-اق ول حالىقتىڭ رۋحانيياتىمەن تىعىز بايلانىستى. پاراساتتىلىق, يماندىلىق, ٸزدەنگٸشتٸك, وتانسٷيگٸشتٸك بٷگٸنگٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى. يسلامتانۋ گۋمانيتارلىق عىلىمدارمەن تىعىز بويلانىستا قاراستىرىلۋى تيٸس. يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋدە دٸندٸ كەشەندٸ جەنە عىلىمي تۇرعىدا تٷسٸندٸرۋگە مەن بەرٸلۋٸ كەرەك. دٸن تۋرالى تەولوگييالىق بٸلٸم دٸننٸڭ شىعۋى مەن دامۋى تۋرالى جٷيەلٸ بٸلٸم بەرەدٸ. يسلامتانۋ وقۋ باعدارلاماسىندا مٸندەتتٸ پەندەر قۇران ٸلٸمدەرٸ, تەپسٸر, حاديس ٸلٸمدەرٸ, سيرا, فيكھ, اقيدا ٸلٸمدەرٸ, مٸنەز-قۇلىق, دٸني ۋاعىز جەنە شەشەندٸك ٶنەر, اراب تٸلٸن قامتيدى. سونىمەن قاتار, نەگٸزگٸ كومپونەنتتەر – قازاقستان تاريحى, فيلوسوفييا, شەت تٸلٸ جەنە تاڭداۋ پەندەرٸ وقىتىلادى. وقۋ-تەربيە ٷدەرٸسٸندە دٸني پەندەرمەن قاتار, زايىرلى پەندەردٸ وقىتۋ ادام جەنە قوعام تۋرالى بٸلٸمدٸ ۇلعايتىپ, ۇلتتىق پەن ازاماتتىق سانانى قالىپتاستىرۋعا ٷيرەتەدٸ. يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋگە قاتىستى انا تٸلٸمٸزدەگٸ وقۋ-ەدٸستەمەلٸك وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتار دايارلاۋ مەسەلەسٸ دە ٶزەكتٸ. زايىرلى قوعام مەدەنيەتٸنە ساي مەدرەسەلەرگە ارنالعان ساپالى دەرٸس پەن سەمينار ساباقتارىنىڭ بٸرىڭعاي ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىن شىعارۋ ماڭىزدى. يسلامتانۋشى مامانداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن تۋىنداعان جاعدايعا بايلانىستى مولدالاردى ايماقتىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ سۇرانىستارعا ساي ارنايى دايارلاۋ ورىندى. دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ دەرەگٸنە سٷيەنسەك, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ مەشٸتتەرٸندە – 3800 جۋىق دٸن قىزمەتكەرلەرٸ جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ 19 %-جوعارى بٸلٸمدٸ, 27%-ورتا بٸلٸمدٸ, 54%-دٸني بٸلٸمدٸ جەتٸلدٸرۋ كۋرسىنان ٶتكەن. دٸن قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ 7-8%-شەت ەلدٸڭ دٸني وقۋ ورىندارىن بٸتٸرگەندەر. سولتٷستٸك جەنە باتىس ٶڭٸرلەردە يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋ كۋرستارىن اشۋ جولىمەن وسى ايماقتاعى دٸني بٸلٸمگە قۇشتار ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن ٶتەيمٸز. دٸندار ەيەلدەرگە ارنالعان ۋاعىز جەنە تەربيە ەدٸستەرٸن مەنگەرگەن دٸني بٸلٸمدٸ ەيەلدەردٸ دايارلاۋ ماڭىزدى. دٸندار قىز-كەلٸنشەكتەرگە مەديتسينا جەنە دٸن, دٸن جەنە عىلىم,دٸن جەنە قۇقىق, زايىرلى مەملەكەتتەگٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن بالا تەربيەسٸ تاقىرىبىندا بٸلٸم جەتٸلدٸرۋشٸ كۋرستار مەن سەمينارلار, جازعى ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇيىمداستىرۋ ۋاقىت تالابى. دٸندار وتباسىندا تەربيە العان جاستارىمىزدى زايىرلى مەدەني ۇستانىمعا ساي باعىتتاۋ وتباسىنان باستاۋ الادى. دٸندار اتا-انالار بالالاردىڭ زايىرلى قوعامدىق ورتادا ٶزٸننٸڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸڭ تولىقاندى اشىپ كٶرسەتۋٸنە بارىنشا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸ جٶن. توماعا-تۇيىقتىق بالا پسيحولوگيياسىنا كەرٸ ەسەر ەتٸپ ورتادان جاتسىنۋعا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. دٸني ورتادان شىققان جاستار قوعامنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە قوعامدىق ورتامەن ٷيلەسٸمدٸ ٶركەندەۋٸ تيٸس. سوندىقتان دا جولداۋداعى: «بارلىق جاستاعى ازاماتتاردى قامتيتىن بٸلٸم بەرۋ ٸسٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ وزىق جٷيەمٸزدٸ قۇرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت.
بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى ٶزگەرٸستەرگە ٷنەمٸ بەيٸم بولۋ جەنە جاڭا بٸلٸمدٸ مەڭگەرۋ قابٸلەتٸن دامىتۋ بولۋعا تيٸس» [1] دەگەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى جەتٸنشٸ باسىمدىقتىڭ مەنٸ مەن باعىتىن ايقىندايدى. يسلامتانۋ ماماندارىن وقىتۋدا ەڭ ماڭىزدى ٸس جاڭا بٸلٸم بەرۋ تەحنولوگيياسىنا جەنە زاماناۋي تالاپقا ساي دٸن ماماندارىن دايارلاۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتىراتىن جاڭا باعدارلاماسىن دايىنداۋ قاجەت. بۇل باعدارلامادا دٸني نەگٸزدەگٸ راديكالدى يدەولوگييامەن ۋلانعانداردى تۋرا جولعا سالۋدىڭ دٸني جەنە پسيحولوگييالىق ەدٸستەرٸ جٷيەلٸ قاراستىرىلۋى تيٸس. زاماناۋي تەرروريزم فيلوسوفيياسى جەنە پسيحولوگيياسىنىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸنٸڭ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييا تەحنولوگييالارىندا قولدانىلۋى دٸن قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ عالامتوردى پايدالانۋ قۇزٸرەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋدى بولجايدى. سونىمەن قاتار, تەرٸس اعىمداردىڭ بەدەلدٸ مٷشەلەرٸمەن پٸكٸر-سايىس جٷرگٸزەتٸن دەڭگەيدە قۇزٸرەتتٸلٸككە يە دٸن قىزمەتكەرلەرٸن دايارلاۋدا لوگيكا جەنە ريتوريكا, مەملەكەت جەنە دٸن, سالىستىرمالى دٸنتانۋ, قۇقىقتانۋ پەندەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك ورنى بار, سوندىقتان اتالعان پەندەر ەلٸمٸزدٸڭ مەدرەسەلەرٸنٸڭ وقۋ باعدارلاماسىنا جٷيەلٸ تٷردە ەنگٸزٸلۋٸن جەنە وقىتۋ ەدٸستەمەسٸن بٸر ٸزگە كەلتٸرٸلۋٸ تيٸس.
يسلامتانۋ ماماندىعى بويىنشا وقىتۋ ەدٸستەمەسٸن جٷيەلەپ جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن يسلامتانۋشى جەنە دٸنتانۋشى عالىمدار مەن ماماندار قاتىساتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ كونفەرەنتسييالار مەن سەمينارلار ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ قالالارى مەن ايماقتارىندا ٶتكٸزٸلۋٸ تيٸس. ەلٸمٸزدە يسلامتانۋ سالاسىندا جينالعان تەجٸريبەنٸ كەڭ تٷردە قولدانۋ مەن ناسيحاتتاۋ دٸني بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن جەتٸلدٸرۋمەن قاتار, يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ ۇستازدارى ٷشٸن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك كٶمەك بولار ەدٸ. دٸنتانۋ بويىنشا ٷيرەتۋشٸ سەمينارلار مەن كونفەرەنتسييالار دٸنتانۋ ماماندىعىنىڭ ۇستازدارى ٷشٸن بٸلٸم مەن تەجٸريبە الماسۋ باعىتىندا جاسالعان ماڭىزدى قادام وسىنداي ٸس-شارالاردا زايىرلى ەلٸمٸزدە دٸني بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸ, دٸنتانۋلىق پەندەر جٷيەسٸ, زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ, ۇعىمدارى مەن تەرميندەرٸ, بايانداۋ مەن دەرٸس جٷرگٸزۋ ەدٸستەمەسٸ, مەدەنيەت جٷيەسٸندەگٸ دٸننٸڭ رٶلٸ, مەملەكەت جەنە دٸن, راديكالدى دٸني يدەولوگيياعا قارسى كٷرەس ەدٸستەمەسٸ تۋرالى جان-جاقتى بٸلٸم بەرۋ ٸسكە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان دٸنتانۋلىق وقىتۋ كۋرستارىن ايماقتاردا ٶتكٸزۋ قاجەت.
دٸني فاناتيزم مەن كٶزسٸز ەلٸكتەۋشٸلٸككە قارسى تۇراتىن قالقان بولاتىن دٸني مەدەنيەت پەن دٸني سانا قالىپتاستىرۋ ٷشٸن دٸني بٸلٸم بەرۋ زايىرلى تۇرعىدا بەرٸلۋٸ كەرەك. ەلٸمٸزدە ۇلتارالىق كەلٸسٸم, دٸني تٶزٸمدٸلٸك مەدەنيەتٸ مەن ٶزارا قۇرمەت قاعيداتى ورنىققان. دٸن ادامنىڭ رۋحاني ەلەمٸنە تىنىشتىق بەرٸپ, ادامنىڭ ابىرويى مەن ار-نامىسىن ٷيرەتەدٸ. ەربٸر ادامنىڭ جان-دٷنيەسٸندەگٸ كەلٸسٸم مەن ٸشكٸ مەدەنيەت بۇل قوعامداعى ادامارالىق قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸدەگٸ ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ شارتى. ەربٸر ادام پاراساتتى جەنە رۋحاني دٷنيەسٸ باي, رۋحى مىقتى بولعاندا عانا زۇلىمدىق پەن زورلىققا قارسى تۇرا الادى. سول سەبەپتەن ادام جانىن تەربيەلەۋ جەنە ونىڭ دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تيٸمدٸ قولدانۋ ماڭىزدى بولىپ سانالادى. بٷگٸنگٸ كٷندە ەلٸمٸز ٷشٸن بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ماڭىزدى. سوندىقتان دا دٸن قىزمەتكەرلەرٸ ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ دٸني سەنٸمٸ تۋرالى حاباردار بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, دٸن ەتنوستىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸ مەن رۋحاني مەدەنيەتٸ مەن ۇلتتىق رۋح ەرەكشەلٸگٸن اشاتىن فەنومەن. ەلٸمٸزدەگٸ دٸني بٸلٸم بەرۋ ورىندارى بولاشاق دٸن قىزمەتكەرلەرٸن زايىرلى مەدەني ۇستانىمعا,زييالىلىق پەن ٸزدەنگٸشتٸك رۋحىندا تەربيەلەپ, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ قۇندىلىقتارىنا وڭ كٶزقاراس قالىپتاستىرۋى تيٸس. دٸن قىزمەتشٸلەرٸن ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸنە ٷيرەتۋ, دٸني مەدەنيەتكە باۋلۋ, ٶزگە دٸندەگٸلەرگە قۇرمەتپەن قاراۋعا, دٸندەردٸڭ قۇندىلىقتىق نەگٸزدەرٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ پايىمداۋعا,زايىرلى ۇستانىمعا ساي قىزمەت جاساۋعا قۇزٸرەتتٸ دايارلاۋ بٷگٸنگٸ دٸني بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماقساتى. بۇل دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ تابىلادى.
زايىرلى مەدەنيەت جەنە دٸني مەدەنيەت ەرەكشەلٸگٸن جەنە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ارتىقتىعىن, ياعني دٸني جەنە دٸني ەمەس دٷنيەتانىم تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸكتٸرۋشٸ جەنە سۇحباتتاستىق نەگٸزدەرٸن تٶزٸمدٸلٸكپەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى دا ماڭىزدى. يسلامتانۋدى وقىتۋ مازمۇنى مەن ەدٸستەمەسٸ زايىرلىلىق پەن تٶزٸمدٸلٸك قاعيداتتارى, ار-وجدان, دٸني سەنٸم بوستاندىعى جەنە وي-ەركٸندٸگٸ سىندى ەلٸمٸزدٸڭ جەنە حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجاتتار تالاپتارىنا سەيكەس بولۋى تيٸس. يسلامتانۋ ماماندىعىن وقىتۋدا زاماناۋي اقپاراتتىق-اناليتيكالىق جەنە وقۋ-ەدٸستەمەلٸك نەگٸزدەرگە سٷيەنۋ كەرەك. زايىرلى قوعامداعى يسلامتانۋلىق بٸلٸمنٸڭ ماقساتى – زايىرلى مەدەني جٷيەگە ساي قىزمەت جاساۋ مەن دٸندار ازاماتتاردىڭ دٸني سۇرانىسىن ٶتەۋدٸ ٸسكە اسىرۋ.
يسلامتانۋ مەن دٸنتانۋ ماماندىقتارى جاستاردىڭ ٶمٸرلٸك جەنە دٷنيەتانىمدىق قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋشى, ازاماتتىق پوزيتسيياسىن ايقىنداۋشى, گۋمانيستٸك قۇندىلىقتارىن بەكٸتۋشٸ رٶل اتقارۋى قاجەت. دٸني وقۋ ورىندارىنىڭ تٷلەكتەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ۇلتىمىزدىڭ دٸني تۇتاستىعىن نىعايتۋ جولىنا قىزمەت ەتۋٸ ٷشٸن جان-جاقتى بٸلٸمدٸ بولۋى شارت. يسلامتانۋ جەنە دٸنتانۋ ماماندىندىقتارى وقىتۋ باعدارلاماسىندا قازاقستانداعى يبراھيمدٸك دٸندەردٸڭ رۋحاني مۇرالارىن سالىستىرمالى تۇرعىدان تالداۋ ەلٸمٸزدەگٸ دٸنارالىق تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋعا باعىتتالۋى تيٸس. دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ قوعام ٶمٸرٸندە جەنە ۇلتتاردىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸ مەن دٷنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىنداعى الاتىن ورنىن زەردەلەۋ يمامداردىڭ ەلدەگٸ دٸني جاعدايدىڭ ەرەكشەلٸگٸن تانىپ بٸلۋٸنە جول اشادى.
ەربٸر دٸننٸڭ سەنٸمدٸك ۇستانىمدارى مەن قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ, وتانسٷيگٸشتٸك, تٶزٸمدٸلٸك مۇراتتارى مەن ورتاق قۇندىلىقتار جاستاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸرٸلٸپ, ناقتى باعدارى رەتٸندە زايىرلىلىق قاعيداتىنىڭ نەگٸزدە وقىتىلۋى قاجەت. قازٸرگٸ دٸنتانۋلىق جەنە يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋدە دەسترۋكتيۆتٸك دٸني ٸلٸمدەر جەنە ولاردىڭ حاريزماتيكالىق دٸني باسشىلارىنا قارسى كٷرەسە بٸلەتٸن زاماناۋي قۇزٸرەتتٸلٸك قالىپتاستىرۋ دا ماڭىزدى. جات دٸني اعىمدار مەن دٸني فاناتيزمگە قارسى تۇراتىن ۇستانىم قالىپتاستىرۋ وسى يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى. دٸن ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋٸپٸن ادام مەن قوعام ٶمٸرٸنە, مەملەكەت نەگٸزٸنە قاۋٸپتٸ ٸندەت ەكەندٸگٸن جاستارعا بايىپتى جەنە عىلىمي تۇرعىدا تٷسٸندٸرٸلۋٸ قاجەت. بۇل 2013-2017 جەنە 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋعا بايلانىستى قابىلدانعان مەملەكەتتٸك باعدارلامادا ناقتى كٶرسەتٸلدٸ. ەسٸرە دٸنشٸلدٸكتٸڭ دٷنيەتانىمدىق جەنە ەلەۋمەتتٸك نەگٸزٸنٸڭ الدىن-الۋ جولى جاستارعا تەڭ مٷمكٸندٸكتەر جاساۋ جولىمەن ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك پەن تەڭدٸك قۇندىلىقتارىنىڭ قوعامدىق ٶمٸردە ناقتى ٸسكە اساتىنىڭ كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت. ەلٸمٸزدە قالىپتاسقان دٸني جاعدايدى ەسكەرسەك, جاس ۇرپاقتى مەڭگٸلٸك ەل قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندە تەربيەلەۋ, پليۋراليزم مەن تٷرلٸ دٸني سەنٸمدەردٸ ۋاعىزداعان ميسسيونەرلٸك جەنە جات- اعىمدار جاعدايىندا ٶزٸندٸك دٷنيەتانىم قالىپتاستىرۋ جەنە ٶز وي-پٸكٸرٸڭدٸ ايقىنداۋ, تەرٸس اعىمدارعا كٷمەنمەن قاراۋ جەنە سىني كٶزقاراستى ورنىقتىرۋ, ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مەدەنيەت قۇندىلىقتاردى ارداقتاۋدى جاس ۇرپاققا قالاي ٷيرەتەمٸز. بۇل مٸندەتتەردٸ شەشۋ ٷشٸن دٸنتانۋ جەنە يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ بارىنشا ٶزەكتٸ دە تيٸمدٸ كونتسەپتسيياسىن دايىنداۋمەن قاتار,قازٸرگٸ ٶزگەرمەلٸ زامان تالاپتارىنا ساي ەدٸستەمەلٸك جەنە شىعارماشىلىق ٸزدەنٸسكە نەگٸزدەلگەن جاڭا بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى جەنە وقىتۋدىڭ يننوۆاتسييالىق ەدٸستەمەسٸن جاساۋ جولدارىن تابۋ ٶزەكتٸ.
دٸني بٸلٸم بەرۋ ەدٸستەمەسٸ تۇلعانىڭ رۋحاني بولمىسىن جەتٸلدٸرۋگە جەنە مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا, دٸني بٸلٸم جەتٸستٸكتەرٸن جان-جاقتى تٷسٸنۋگە, دٸني ٸلٸمدەردٸ زەردەلەپ, تالداۋعا ٷيرەتۋمەن قاتار, باسقانىڭ مەدەنيەتٸنە تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋعا, دٸني تولەرانتتىلىق جەنە دٸنارالىق كەلٸسٸم ۇستانىمدارىن سىيلاۋعا تەربيەلەيدٸ. دٸنتانۋ جەنە يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ تٷلەكتەرٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكە دايارلاۋ مەن تەربيەلەۋدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى -دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باعىتى مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن تٷسٸندٸرۋ بولىپ تابىلادى. جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە دٸنتانۋلىق پەندەردٸ وقىتۋ زايىرلى مەملەكەتتٸك قاعيداتقا تەربيەلەۋ,دٸني ساۋاتسىزدىق پەن دٸني تٶزٸمسٸزدٸكتٸڭ الدىن الۋعا كٶمەكتەسەدٸ .
جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸندە ەربٸر ۇلت ٶزٸنٸڭ سالت-دەتٷرٸ مەن ۇلتتىق سانا تٸرەكتەرٸنە سٷيەنٸپ, ٶزٸنٸڭ بەت-بەينەسٸن جوعالتپاي, ۇلتتىق بولمىسىن ايقىنداپ, ۇلتتىق رەمٸزدەرٸن اسقاقتاتۋعا ۇمتىلۋدا. بٸزدٸڭ دٸندار جاستار دا زايىرلى مەملەكەتتٸك قاعيدانى, ۇلتىمىزدىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸن, تاريحىن, دەستٷرٸن سىيلاۋى جەنە اتا مۇراسىن قاستەرلەۋٸ تيٸس. دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر دٷنيەتانىمىندا جەنە ەدەپتٸك ۇستانىمىندا زايىرلى جەنە ۇلتتىق قادٸر-قاسيەتٸنەن تۋعان كيەلٸ ۇعىم تٷسٸنٸكتەرٸن قۇرمەتتەۋدٸ قالىپتاستىرۋ ەلٸمٸزدٸڭ قارقىندى يننوۆاتسييالىق-يندۋسترييالىق تۇرعىدا جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن ۇلتتىق مٷددە مەن ازاماتتىق پارىزعا ادال دٸن ماماندارىن بەلسەندٸ ٸس-ەرەكەتكە تەربيەلەۋ بولىپ تابىلادى
دٸن قىزمەتكەرٸ بٸتٸم-بولمىسى مەن مەدەنيەتٸمەن, ٷلگٸلٸ ٶمٸرلٸك دەرەگٸمەن جەنە زييالى ۇستانىمىمەن ەرەكشەلەنٸپ, عىلىمي جەنە دٸني-فيلوسوفييالىق مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر-تالاس جٷرگٸزە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋى جەنە دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى تەرەڭ تٷسٸنۋٸ ونىڭ ەلەۋمەت پەن دٸني قاۋىم اراسىندا بەدەلدٸ بولۋىنا وڭ ىقپالىن تيگٸزەدٸ. دٸن قىزمەتكەرلەرٸ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸن, قۇزٸرەتٸن رۋحاني تەلٸم-تەربيەلٸك ٸس-شارالاردا, دٸني تٶزٸمدٸلٸك پەن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ جەنە تٷرلٸ لاڭكەستٸك جەنە ەكسترەميستٸك, زيياندى اعىمداردىڭ كەرٸتارتپا ٸلٸمدەرٸنٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ٸسكە اسىرۋ تيٸس. قازٸرگٸ زامانعى وقىتۋ ەدٸستەمەسٸ يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزىن اشۋمەن قاتار, ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدان تاعىلىمدى, وقىپ-زەرتەۋ ٷشٸن قىزىقتى, دٸن مامانى ٷشٸن بەرەرٸ مول رۋحاني جەنە زايىرلى بٸلٸم بەرۋٸ قاجەت. دٸن ماماندارى قوعام ٶمٸرٸ مەن ادامارالىق قاتىناستى ٸزگٸلەندٸرۋ ٷدەرٸسٸندە ٶزٸندٸك رٶل اتقارادى. دٸني مەدەنيەت پەن شىنايى رۋحانيلىق بۇل ماڭىزدى گۋمانيستٸك قۇندىلىق. بٷگٸنگٸ دٸن قىزمەتكەرٸنە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. زاماناۋي يمام اقىل-پاراساتىمەن, جەكە مەدەنيەتٸمەن, رۋحاني دٷنيەسٸنٸڭ بايلىعىمەن, شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸمەن, جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸمەن دارالانۋى تيٸس.
دٸن ۇستازى دٸن نەگٸزدەرٸن زايىرلى مەملەكەتتٸك قۇندىلىقتارعا سەيكەس ساليقالى بايىپتى تٷردە تٷسٸندٸرگەنٸ جٶن. يمامنىڭ دٸني قىزمەتٸ دٸندارلاردىڭ دٸني سۇرانىسى مەن رۋحاني قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىق قامتۋى تيٸس. يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە ادامزات ٶركەنيەتٸندەگٸ دٸننٸڭ شىعۋ تاريحىن جەنە دٸني ٸلٸمدەر مەن عۇرىپتار جٷيەسٸ جايلى, ەلەۋمەتتٸك ينستيتۋت رەتٸندەگٸ دٸننٸڭ قىزمەتٸن, قوعامداعى كونفەسسيياارالىق قاتىناس مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋشى تٶزٸمدٸلٸك قاعيدالارىن, دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارىن, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياسات, مەملەكەت پەن دٸن, قوعام مەن دٸن, دٸن مەن دەستٷر بايلانىسى, دٸن جەنە قۇقىق, زايىرلى مەملەكەتتەگٸ دٸني ۇيىمداردىڭ قىزمەت ەتۋ نەگٸزدەرٸن وقىتۋ زايىرلى مەملەكەتتەگٸ دٸننٸڭ قىزمەت ەتۋ اياسى تۋرالى تولىققاندى عىلىمي تٷسٸنٸك بەرٸلۋٸ تيٸس. ەلٸمٸزدەگٸ يسلام تاريحىن زەرتتەۋدٸڭ تاريحنامالىق جەنە دەرەكتانۋلىق ەدٸستەمەلٸك ۇستانىمىن زاماناۋي تالاپقا ساي جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن يسلامتانۋلىق جەنە تەولوگييالىق ەدەبيەتتەردٸڭ بٸرىڭعاي دەرەكتٸك جٷيەسٸن قۇرعان جٶن. زايىرلى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىڭ يسلام دٸنٸ مەن دٸني ٸلٸمدٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن وقىتۋدىڭ ەدٸسنامالىق ٶزەگٸن عىلىمي باعدار مەن زايىرلىلىق قاعيداتى قۇرايدى. دٸندەر ٸلٸمٸ مەن تاريحىن وقىتۋ بارىسىندا ناقتى دٸننٸڭ سەنٸمٸ مەن عيباداتىڭ, ٶركەنيەتتٸك قۇندىلىقتارىن جەنە رۋحاني مۇراسىن زەردەلەۋدە عىلىميلىق جەنە وبەكتيۆتٸلٸكتٸ ۇستانۋ قاجەت, «بٸز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سٸڭگەن, بٷگٸندە تامىرىمىزدا بٷلكٸلدەپ جاتقان ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ قايتا تٷلەتۋٸمٸز كەرەك» [2]. ەل تاريحىنداعى كٶرنەكتٸ دٸن قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸن وقىتۋ پروتسەسٸنە ەڭگٸزۋ ۇلتتىق رۋح تامىرىن, ۇلتتىق رۋحاني مۇرامىزدى ەگجەي-تەگجەيلٸ تانىپ بٸلۋگە جول اشادى.
زايىرلى قوعام مەدەنيەتٸنە ساي ساپالى دٸنتانۋلىق جەنە دٸني ەدەبيەتتەر دايارلاۋ ٶزەكتٸ. ورتا بٸلٸم بەرۋ ورىندارىنا ارنالعان «قوعام جەنە دٸن»وقۋلىعىن دايىنداۋعا مەكتەپ پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگيياسىن تەرەڭ بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ مامانداردى تارتقان جٶن. دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە حابارلاما جازۋ, كٶپشٸلٸك الدىندا جەنە باق سٶيلەۋ مەدەنيەتٸن جەتٸلدٸرۋ دە ٶزەكتٸ. مەشٸتتەردەگٸ ۋاعىز بەينە تاسپاعا جازىلىپ تاراتىلماۋى كەرەك. زايىرلى مەملەكەتتە دٸني ۋاعىزبەن ۇلتتىق شەشەندٸك ٶنەر مەن رۋحانيياتتى,دٸني ٸلٸمدٸ تەرەڭ مەڭگەرگەن بٸلٸمدٸ جەنە بٸلٸكتٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸ اينالىسقانى جٶن.
دٸني بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋدىڭ بٸرىڭعاي ەدٸستەمەلٸك جٷيەسٸن قۇرۋ جەنە يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋدٸڭ ەدٸستەمەلٸك تەسٸلدەرٸن زامان تالاپتارىنا ساي جەتٸلدٸرۋ دە ماڭىزدى. دٸن ماماندارىن دايارلاۋ ادام, قوعام, دٷنيە تۋرالى فيلوسوفييالىق – دٷنيەتانىمدىق مەسەلەلەردٸ زەردەلەۋ جەنە تالقىلاۋمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل مەسەلەلەردٸ قاراستىرعاندا يسلامتانۋ دٸني ٸلٸم قۇندىلىقتارىن عىلىمي تٷسٸندٸرۋگە, فيلوسوفييا,تاريح,سوتسيولوگييا جەنە جاراتىلىستانۋ عىلىمدار مۇراسىنا, عىلىم مەن تەحنيكا جەتٸستٸكتەرٸنە سٷيەنەدٸ. زايىرلى قوعامدا يسلامتانۋ نەگٸزدەرٸن وقىتۋدا يسلامداعى تٷرلٸ اعىمداردىڭ جەنە راديكالدى يدەولوگييانىڭ ۇستانىمدارىن سالىستىرمالى تۇرعىدا تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى. زايىرلى مەملەكەتتە دٸنتانۋ جەنە يسلامتانۋ ماماندىعىن وقىتۋ مٸندەتٸ دٸندار جاستار دٷنيەتانىمىندا دٸندارلىق پەن زايىرلى مەدەني ۇستانىمدى, گۋمانيستٸك جەنە رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك نەگٸزدەردٸ قالىپتاستىرادى. يسلامتانۋلىق بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىندا دٸني جەنە زايىرلى مەدەنيەت ٷندەستٸگٸ, دٸني جەنە زايىرلى بٸلٸم بەرۋ قاعيداتى وقىتۋدىڭ ەدٸستەمەلٸك نەگٸزٸ بولعانى جٶن. «شەت ەلدەرگە دٸني بٸلٸم الۋعا ۇمتىلاتىن جاستارىمىزدىڭ قاتارى كٶبەيٸپ وتىرعاندىقتان, ولاردىڭ دٷنيەتانىمى قالىپتاسىپ,دٸني بٸلٸمٸ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە تولىققاننان كەيٸن عانا شەت ەلدەرگە دٸني وقۋ ورىندارىنا جٸبەرٸلگەنٸ جٶن. العاشقى دٸني بٸلٸم ەلٸمٸزدە جەنە دەستٷرلٸ قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە بەرٸلۋٸ كەرەك» [3]. تٷركييا, مىسىر, ساۋد ارابيياسى, ليۆييا, يەمەن, پەكٸستان, ٷندٸستان, مالايزييا ەلدەرٸندە دٸني بٸلٸم العان تەولوگتار جەنە يمامدار زايىرلى مەملەكەتتٸڭ دٸن سالاسىنداعى ۇستانىمدارى مەن قاعيدالارى تۋرالى , زايىرلى مەملەكەتتە ۋاعىز-ناسيحات جٷرگٸزۋ ەدٸسناماسى, دٸن جەنە قۇقىق, زييالى ەدەپتٸك ۇستانىم, مەملەكەت پەن دٸن قاتىناسىنىڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق قۇجاتتارى بويىنشا تەرەڭ ٸزدەنۋٸ قاجەت. مەملەكەتتٸك قۇرلىسى مەن يدەولوگيياسى ەرتٷرلٸ شەت ەلدەردٸڭ دٸني وقۋ ورىندارىن بٸتٸرگەن ازاماتتارىمىزدى زايىرلى ەلٸمٸزدەگٸ ناقتى قوعامدىق ٶمٸر شىندىعىنا ساي قىزمەتكە باۋلۋ ماڭىزدى. دٸنتانۋ جەنە يسلامتانۋ ماماندىعىنىڭ بٸلٸمگەرلەرٸ زييالىلىق يماندىلىق, عىلىمعا قۇشتارلىق, وتانسٷيگٸشتٸك, ۇلتجاندىلىق, ەدەپتٸلٸك, يبالىلىق, تٶزٸمدٸلٸك سىندى قاسيەتتەرٸمەن دارالانىپ, جالپىادامزاتتىق جەنە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تولىققاندى تٷسٸنٸپ, بۇل ولاردىڭ ٶمٸرلٸك جولدارىندا دٸني جەنە زايىرلى مەدەنيەتتٸ قاتار ۇستانۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىز.
ەسٸرە دٸنشٸل توپتارعا قارسى دٸني-اعارتۋشىلىق جۇمىستىڭ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ٶڭٸرلەردەگٸ دٸني احۋالداردىڭ ديناميكاسى مەن تەندەنتسييالارىنا ىقپال ەتۋشٸ سىرتقى جەنە ٸشكٸ ىقپال-ەسەرلەردٸ انىقتاۋ دٸنتانۋلىق جەنە يسلامتانۋلىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە نەگٸزگٸ ماقساتتاردىڭ بٸرٸ دەپ بٸلەمٸز. زايىرلى مەملەكەتتە دٸنتانۋ جەنە يسلامتانۋ ماماندىعى قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا, دٸني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا, دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بەدەلٸن كٶتەرۋگە جەنە دەسترۋكتيۆتٸك اعىمداردىڭ الدىن الۋعا كٶمەكتەسەدٸ. يسلامتانۋ جەنە دٸنتانۋ ماماندىعىن وقىتۋ ٷدەرٸسٸ بولاشاق دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ بويىنا كٶركەم مٸنەزدٸلٸك, سٶز بەن ٸستٸڭ ٷيلەسٸمدٸلٸگٸ, يماندىلىق, سالاۋاتتىلىق, زايىرلىلىق پەن زييالىلىق ۇلتتىق دەستٷر مەن رۋحانيلىق نەرٸن ەگٸپ, ولاردى ۇلتتىق جەنە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ارداقتاۋعا ٷيرەتٸپ, ۇلتارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق قاتىناس مەدەنيەتٸنە,تٷپنۇسقا ەدەبيەتتەرمەن جۇمىس جاساۋ مەدەنيەتٸن مەڭگەرۋگە, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ مەنٸ مەن مۇراتىن ايقىن تٷسٸنۋ مەن دٸني ۋاعىزدىڭ زاماناۋي ەدٸستەرٸن يگەرۋگە باعىتتاپ, دٸني ەكسترەميزم مەن فاناتيزمگە قارسى كٷرەسە بٸلەتٸن قۇزٸرەت قالىپتاستىرۋى تيٸس. وقۋ ورنىنىڭ بەدەلٸن كٶتەرەتٸن بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ تٷلەكتەرٸ ەكەندٸگٸ ايقىن. زايىرلى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىن جان-جاقتى تٷسٸنە بٸلەتٸن جەنە بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸن ناقتى شىندىققا ساي ٸسكە اسىراتىن دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸ دايارلاۋ ۋاقىت تالابى. ۇلتىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸ – جەڭٸستەرٸمٸزدٸڭ تٷپ نەگٸزٸ.
باعدات بەيسەنوۆ,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ دوتسەنتٸ, فيلوس.ع.د.
.jpg)