وتاندىق تٸل بٸلٸمٸندە تەرمينولوگييا مەسەلەلەرٸمەن تەك تەرمينولوگتار عانا اينالىسۋ قاجەت دەگەن دەستٷرلٸ پٸكٸر قالىپتاسىپ كەلگەنٸ راس. الايدا تەك قانا تٸل ماماندارى عانا ەمەس, ەر تٷرلٸ پەن سالالارى ماماندارى, اۋدارماشىلار, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر, ت.ب. ماماندار دا ٶز قىزمەتتەرٸندە كٷن سايىن ٶز پەن سالاسىنا قاتىستى تەرميندەرمەن جۇمىس جاساۋلارىنا تۋرا كەلەدٸ.
بٸرازدان بەرٸ بارلىق عالىمداردى, پەن سالالارىنداعى تەجٸريبەشٸ مامانداردى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – وسى پەن سالالارى تەرميندەرٸن جٷيەلەۋ, ولاردى قازٸرگٸ تاڭداعى اقپاراتتىق تەحنولوگييالار جەتٸستٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانا وتىرىپ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس جاسالعان اۆتوماتتاندىرىلعان ۆەب-پلاتفورمالارعا ەنگٸزۋ بولىپ تابىلاتىنى سٶزسٸز.
وسى ورايدا, قازاق تٸلٸنٸڭ تەرميندەر كورپۋسىن بٸرٸزدەندٸرٸپ جٷيەلەۋ ماقساتىندا باستاعان جوبامىزدىڭ تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسۋدٸ جٶن كٶردٸك.
رعا سٸبٸر بٶلٸمٸ, نوۆوسٸبٸر مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەسەپتەۋ تەحنولوگييالارى ينستيتۋتى (فەدوتوۆ ا.م.) مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار كافەدراسى (تۋسۋپوۆ ج.ا., سامبەتباەۆا م.ا.) بٸرٸگٸپ جاساعان ەلەكتروندىق تەزاۋرۋس جوباسىنا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, اۋدارما تەوريياسى مەن پراكتيكاسى كافەدراسىندا (تاجيباەۆا س.ج., باەكەەۆا ا.ت.) تاۋ-كەن تەرميندەرٸنٸڭ كٶپتٸلدٸ باسقارىلمالى تەزاۋرۋسىن قۇراستىرۋ 2018 جىلى جوباسىن باستادىق.
Digital Library باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندەگٸ تەزاۋرۋس قۇراستىرۋ
بۇل نوۆوسٸبٸر مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيەرسيتەتٸنٸڭ بٸرٸككەن جوباسى اياسىنداعى ٷلكەن جۇمىستىڭ باس ەزٸرلەۋشٸسٸ فيزيكوماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.م.فەدوتوۆ, ج.ا.تۋسۋپوۆ جەنە وسى كٸسٸلەردەن تەلٸم العان شەكٸرتٸ اقپاراتتىق تەحنولوگييا ماماندىعىنىڭ PhD دوكتورى م.ا. سامبەتباەۆا.
وسى تەزاۋرۋس ISO 25964-1:2011 (بٸرٸنشٸ بٶلٸم) جەنە ISO 25964-1:2013 (ەكٸنشٸ بٶلٸم) سوڭعى حالىقارالىق ستاندارتتارى نەگٸزٸندە قۇراستىرىلدى. اتالعان ستاندارتتار نەگٸزٸندە قۇراستىرىلعان تەزاۋرۋس باسقا دا حالىقارالىق تەزاۋرۋستارمەن ٶزارا ەرەكەتتەسٸ مٷمكٸندٸگٸن بەرەدٸ, ياعني بۇل دەگەنٸمٸز, ماشينالىق نەمەسە اۆتوماتتاندىرىلعان اۋدارمانى ارنايى پەن سالاسى ٷشٸن ورىنداۋ كەزٸندە وسى تەزاۋرۋسقا ەنگٸزٸلگەن قازاق, اعىلشىن, ورىس تٸلدەرٸندەگٸ كونتەنت ارقىلى اۋداماعا ارنالعان كومپيۋتەرلٸك جاساقتامالار تەزاۋرۋس مازمۇنىن كٶرە الىپ, رەلەۆانتتى اقپاراتتى ٸزدەۋ پروتسەسٸنە قاتىسا الادى.
مۇنداي حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جاسالعان تەزاۋرۋستارعا مىنالاردى جاتقىزامىز: AGROVOC تەزاۋرۋسى, AGCOM تەزاۋرۋسى, EuroVOC تەزاۋرۋسى, SNOMED تەزاۋرۋسى, WordNet تەزاۋرۋسى, يۋنەسكو تەزاۋرۋسى.
سونىمەن, بٸزدٸڭ ۇسىنىپ وتىرعان تەزاۋرۋسىمىز بەلگٸلٸ بٸر پەن سالاسىنا ارنالعان سٶزدٸكتەردٸڭ تولىق بازاسى بولىپ تابىلادى.
تەزاۋرۋس ٶز ٸشٸنە تەرميندەردٸڭ تٷرلەرٸ, بايلانىستارى, توپتارىمەن قوسا, تٷرلٸ سٶزدٸكتەردٸ ەنگٸزە الادى:
- انىقتامالىق سٶزدٸك,
- كٶپتٸلدٸ سٶزدٸك,
- سينونيمدەر سٶزدٸگٸ,
- انتونيمدەر سٶزدٸگٸ,
- ومونيمدەر سٶزدٸگٸ,
- تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك, ت.ت.
تەزاۋرۋستا تەرميندەر سەمانتيكالىق جەنە فۋنكتسيونالدىق جاعىنان ناقتى انىقتالىپ, ولاردىڭ لينگۆيستيكالىق بالامالارى بەكٸتٸلٸپ, يەرارحييالىق تٷردە جٸكتەلٸپ, بەرٸلەدٸ.
ەدەتتە تٸلدٸك كورپۋستار بٸرنەشە ونداعان جىلدار بويى جيناقتالعان تٷبەگەيلٸ ەڭبەكتٸ تالاپ ەتەتٸن جوبا. ٶكٸنٸشكە قاراي قازاقستاندا بٸر عانا «قازاق تٸلٸنٸڭ الماتى كورپۋسى» قىزمەت ەتەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ الماتى كورپۋسىنىڭ تەك قانا كٶركەم ەدەبيەت پەن پەريوديكالىق جەنە پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالار نەگٸزٸندە جاسالعاندىعىندا. اتالعان كورپۋستا پەن سالالارىنىڭ تەرميندەرٸ قاراستىرىلماعان. بۇل تەرمين سالاسىنداعى تٸلشٸ, اۋدارماشى مامانداردىڭ الدىنا ٷلكەن ماقسات پەن مٸندەتتەردٸ ارتادى. سوندىقتان تەرمينولوگييانى پەنارالىق باعىتتا, كومپيۋتەرلٸك لينگۆيستيكا, پەن سالالارى, سالالىق تەرمينولوگييا مەن سالالىق اۋدارما توعىسىندا زەرتتەپ, وسى سالالاردا عاسىرلار بويى اتقارىلىپ كەلگەن اقپاراتتاردى جٷيەلەپ, بٸرٸزدەندٸرٸپ, ەلەكتروندىق باسقارىلمالى پلاتفورمالارعا جٷكتەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ قاجەت ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
بۇل تەزاۋرۋس جٷيەلەنگەن تەرميندەر اراسىنداعى سەمانتيكالىق بايلانىستار مەن سٶزدٸك ماقالالاردى كٶرسەتە الادى. بۇل دەگەنٸمٸز, اتالعان تەزاۋرۋستى قاجەتٸنشە سٶزدٸك ماقالالارمەن, مىسالدارمەن, مەتٸندەرمەن تولىقتىرۋ ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ عىلىمي تٸل رەتٸندەگٸ كورپۋسىن قۇراستىرۋدىڭ العىشارتتارىن دا جاساۋعا بولادى.
بۇل تەزاۋرۋسىمىزعا ەنگٸزەتٸن تەرميندەرگە تەرمينكوم بەكٸتكەن «كەن ٸسٸ جەنە مەتاللۋرگييا» سالاسىنىڭ تەرمينولوگييالىق بازاسى ارقاۋ بولدى.
Digital Library باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە قۇراستىرىلعان كٶپتٸلدٸ تەرمينولوگييالىق بازانىڭ بەتٸن مىنا سۋرەتتەن كٶرە الاسىزدار (سۋرەت 1).
سۋرەت 1 – Digital Library باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە قۇراستىرىلعان كٶپتٸلدٸ تەرمينولوگييالىق بازانىڭ بەتٸ
اتالعان تەزاۋرۋستا سالالىق تەرميندەردٸڭ سيپاتتاماسى (description), لينگۆيستيكالىق ەكۆيۆالەنتتەرٸ (LE – linguistic equivalents), سينونيمدەرٸ (ابسوليۋتتٸك سينونيمدەرٸ), انتونيمدەرٸ (بار بولعان جاعدايدا), اسسوتسياتيۆتٸك تەرميندەرٸ, تەرميندەردٸڭ بٸر بٸرٸمەن يەرارحييالىق بايلانىسى, ياعني تەرميندەردٸڭ جوعارعى (broader term) جەنە تٶمەنگٸ (narrower term) ۇعىمدارى بەرٸلەدٸ. تەرميندەردٸڭ جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ ۇعىمدارىن كەلەسٸ سۋرەتتەن كٶرە الاسىزدار (سۋرەت 2).
سۋرەت 2 – تاۋ-كەن تەرميندەرٸنٸڭ تەزاۋرۋسىنداعى جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ ۇعىمدار
م.ا. سەمبەتباەۆانىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن قر بعم اقپاراتتىق جەنە ەسەپتەۋٸش تەحنولوگييالار ينستيتۋتىندا وسى بٸرٸككەن جوبا اياسىندا قازاقستاندىق ينتەروپەرابەلدٸ پلاتفورما ەزٸرلەندٸ (سۋرەت 3).
سۋرەت 3 – تاۋ-كەن تەرميندەرٸنٸڭ تەزاۋرۋسىنداعى جوعارعى جەنە تٶمەنگٸ ۇعىمدار
اتالعان جوبا اياسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, اۋدارما تەوريياسى مەن پراكتيكاسى كافەدراسىنىڭ «اۋدارما ٸسٸ» ماماندىعىندا وقيتىن دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتارمەن بٸرٸگٸپ ەر پەن سالاسىن قامتيتىن تەزاۋرۋستار قۇراستىرۋ جۇمىسىن باستادىق.
ماماندار نەگٸزٸنەن اۋدارماشى بولعاندىقتان, سالالىق تەرميندەر تەزاۋرۋسىن ٷش تٸلدە (قازاق, اعىلشىن, ورىس) ەزٸرلەۋدە, الايدا بۇل تەزاۋرۋسقا فرانتسۋز, نەمٸس جەنە باسقا دا تٸلدەردٸ ەنگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. سونىمەن, وسى تەزاۋرۋستى جاساۋدا ەر سالالاردا اۋدارماشىلىق تەجٸريبەسٸ بار ماماندار ٸرٸكتەلٸپ الىندى:
تاۋكەن تەرميندەرٸ – باەكەەۆا اينۋر (قازاق, اعىلشىن, ورىس)
سالىق تەرميندەرٸ – باكراەۆ اكبار (قازاق, اعىلشىن, ورىس)
زەرگەرلٸك بۇيىمدار اتاۋلارى – كوجاحمەتوۆا گۋلسارا (قازاق, اعىلشىن, ورىس)
قۇرىلىس تەرميندەرٸ – تەميروۆا زۋحرا (قازاق, اعىلشىن, ورىس)
ديپلوماتييا تەرميندەرٸ – بايگۋجين بەرٸك (قازاق, اعىلشىن, ورىس, اراب)
كٶپتٸلدٸ سالالىق تەرمينولوگييالىق بازانى باسقارىلمالى تەزاۋرۋسقا ەنگٸزۋدٸڭ قادامدىق الگوريتمٸن ەزٸرلەدٸك. تاۋ-كەن تەرميندەرٸنٸڭ تەرمينولوگييالىق بازاسىنىڭ نەگٸزٸندە يەرارحييالىق الگوريتم تٸلشٸ, اۋدارماشى ماماندارعا بەيٸمدەلٸپ جاسالدى. بۇل الگوريتم باسقا دا عىلىمي پەن سالالارى تەرميندەرٸنٸڭ تەزاۋرۋسىن قۇراستىرۋدىڭ ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
مۇنداي كٶپتٸلدٸ تەرمينولوگييالىق بازاعا سالا تەرميندەرٸن ەنگٸزۋ جۇمىسى سالا تەرميندەرٸن جاقسى تٷسٸنەتٸن, بٸرنەشە تٸل اراسىندا اۋدارما جاساپ جٷرگەن تەجٸريبەشٸ سالالىق اۋدارماشىلار مەن تٸل ماماندارىنا ٶتە قاجەتتٸ. سەبەبٸ مۇنداي عىلىم مەن تەحنيكانىڭ پەن سالاسىنداعى تەزاۋرۋستى تولتىرۋعا قۇزىرەتتٸ مامان بولۋى شارت. وسى ورايدا بٸز اتالعان قادامدىق الگوريتمدٸ ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرەسيتەتٸ اۋدارما تەوريسى مەن پراكتيكاسى كافەدراسىنىڭ دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارىنا, ۇلتتىق جەنە ترانسۇلتتىق كومپانييالارداعى تەجٸريبەشٸ اۋدارماشىلارعا, مەملەكەتتٸك ورگاندارداعى تٸل ماماندارىنا ۇسىندىق (كەستە 1). مامانداردىڭ اۋدارما ٸسٸندەگٸ ەڭبەك ٶتٸلٸ مەن ٸس-تەجٸريبەسٸ 10 جىلدان جوعارى.
كەستە 1 – تەزاۋرۋس تولتىرۋدىڭ قادامدىق الگوريتمٸنە باعا بەرگەن سالالىق اۋدارماشىلار
|
اۋدارماشىنىڭ جۇمىس تٸلدەرٸ |
لاۋازىمى |
سانى |
|
قازاق, ورىس, اعىلشىن |
اۋدارماشى, دوكتورانت |
8 |
|
قازاق, ورىس, اعىلشىن |
اۋدارماشى, ماگيسترانت |
17 |
|
قازاق, ورىس, اعىلشىن |
اۋدارماشى, ف.ع.ك., PhD |
5 |
|
قازاق, ورىس |
اۋدارماشى, مەملەكەتتٸك ورگاندار ماماندارى |
3 |
|
قازاق, ورىس جەنە شەتەل تٸلٸ (فرانتسۋز, نەمٸس, اراب, قىتاي, كورەي, ت.ب.) |
اۋدارماشى, ماگيستر |
6 |
بارلىق سانى 39 اۋدارما سالاسىنداعى ماماندار Digital Library پلاتفورماسىندا Zthes دەرەكتەر سحەماسىندا ەزٸرلەنگەن سالالىق تەرميندەردٸڭ كٶپتٸلدٸ باسقارىلمالى تەزاۋرۋسىن قۇراستىرۋدىڭ قادامدىق الگوريتمٸن اقپاراتتىق تەحنولوگييا ماماندارىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸن اۋدارماشىلارعا تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن تٷسٸندٸرٸلگەنٸن راستادى.
بۇل تەزاۋرۋستىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ كٶپتەگەن ەلەكتروندىق سٶزدٸكتەردە تەرمين ٸزدەۋ بارىسىندا كەزدەسەتٸن كٶپ ۆاريانتتىلىق مەسەلەسٸن شەشە الادى, ياعني بۇل Digital Library باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە جاسالعان تەزاۋرۋستىڭ سالا ماماندارىنا بەرەتٸن باستى ارتىقشىلىعى – ول تەرمين ٸزدەۋ بارىسىنداعى تارگەتتٸك نەمەسە رەلەۆانتتىق ٸزدەۋ, ياعني سالالىق تەرميننٸڭ ناقتى بٸر سالاداعى سەمانتيكالىق جەنە فۋنكتسيونالدىق جاعى ناقتى انىقتالادى, ولاردىڭ قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸندەگٸ لينگۆيستيكالىق بالامالارى بەكٸتٸلٸپ, ناقتى سول تەرمينگە قاتىستى بارلىق اقپارات تٸزبەگٸنە قول جەتكٸزە الۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.
سونىمەن, تٸلٸمٸزدەگٸ تەرميندەردٸ بٸرٸزدەندٸرۋ مەن جٷيەلەۋدٸڭ بٸردەن بٸر جولى – Digital Library پلاتفورماسى ارقىلى ەلەكتروندىق تەزاۋرۋس قۇراستىرۋ دەپ پايىمدايمىز. مۇنداي پٸكٸردٸڭ دەلەلٸ رەتٸندە سالالىق اۋدارما ٷشٸن قۇراستىرىلىپ جاتقان تەزاۋرۋستاعى تارگەتتٸك نەمەسە رەلەۆانتتىق ٸزدەۋدٸ باستى سەبەپ دەپ ەسەپتەيمٸز. وسىدان 5-6 جىل بۇرىنعى ەزٸرلەنگەن ەلەكتروندىق سٶزدٸكتەردٸڭ ٶزٸ قولدانىستان تىس قالىپ جاتىر, جەنە وسى اتالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىندا سالالىق تەرمينولوگيياعا تىڭ شەشٸمدەر قاجەت. مۇنداي شەشٸم جاساۋعا قازاق تٸلٸنٸڭ تەرمينولوگييالىق قورىندا جيناقتالعان 10 مىڭنان اسا تاۋ-كەن تەرميندەرٸ, قوستٸلدٸ جەنە كٶپتٸلدٸ ەلەكتروندىق لەكسيكوگرافييالىق دەرەككٶزدەردەن الىنعان تەرميندەردٸڭ تالداۋى دەلەل بولا الادى.
اينۇر باەكەەۆا
اۋدارما ٸسٸ ماماندىعىنىڭ دوكتورانتى, گ.ع.م.
