دياكريتيكالىق تاڭبالار ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەرٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن تولىق اشا ما?

قازٸرگٸ تاڭدا قازاق قوعامىندا لاتىن ەلٸپبيٸنە بايلانىستى تٷرلٸ پٸكٸرتالاس ورىن الىپ وتىر. ەلٸپبي مەسەلەسٸنە قاتىستى تٸلشٸ دە, ەدەبيەتشٸ دە, جازۋشى دا, ماتەماتيك تە, ەكونوميست تە ٶز ويلارىن بٸلدٸرۋدە. بۇل قازاق قوعامىنىڭ تٸل مەسەلەسٸنە جاناشىرلىق تانىتۋى, بەي-جاي قاراماۋى دەپ تٷسٸنۋ كەرەك.

كەشە پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ٶتكٸزگەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىندا جەتٸلدٸرٸلگەن جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸ نۇسقاسى تانىستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساليما كەنجەمۇراتوۆا دياكريتيكالىق بەلگٸلەرگە بايلانىستى ويىن ورتاعا سالدى.

كەز كەلگەن ەلٸپبيدە تٸلدٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸن سيپاتتاۋدا دياكريتيكالىق تاڭبالار پايدالانىلادى. سوندىقتان "وسى دياكريتيكالىق تاڭبانىڭ بٸزگە قاجەتتٸلٸگٸ بار ما" دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ەرينە, ەگەر دياكريتيكا ەلٸپبيدە ۇسىنىلىپ وتىرعان قارٸپتٸڭ دىبىستىق مازمۇنىن اجىراتۋعا مٷمكٸندٸك بەرسە, ونى نەگە پايدالانباسقا? اسىلى, ەر دياكريتيكالىق تاڭبانىڭ اتقاراتىن ٶزٸندٸك قىزمەتٸ بار.

جاڭا ەلٸپبيدە ع دىبىسىن برەۆيس دياكريتيكاسى ارقىلى Ğ تاڭباسىمەن بەرۋ ۇسىنىلدى: ğaryş, jaŋğyru, ğylym. برەۆيس – لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەلٸپبيٸندە قولدانىلاتىن ەرٸپ ٷستٸندەگٸ دياكريتيكالىق بەلگٸ. بۇل بەلگٸ نەگٸزٸنەن قىسقا دىبىستاردى تاڭبالاۋ ٷشٸن قولدانىلادى. 1990 جىلداردان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەن ەزەربايجان جەنە قىرىم-تاتار تٸلدەرٸنە ەنگٸزٸلە باستادى. برەۆيس دياكريتيكاسىنىڭ مەتٸندەگٸ تانىمدىلىعى جوعارى. بۇل بەلگٸ UNICODE جٷيەسٸندە جيٸ قولدانىلادى.  

ۇ دىبىسىن ماكرون دياكريتيكاسى ارقىلى Ū تاڭباسىمەن بەرۋ ۇسىنىلادى: ūrpaq, qūraq, mağlūmat. ماكرون – دىبىستىڭ سوزىلىڭقى ايتىلۋىن بٸلدٸرەتٸن دياكريتيكالىق بەلگٸ. ول ليتۆا, لاتىش, برەتون تٸلدەرٸندە دىبىستىڭ سوزىلىڭقىلىعىن بٸلدٸرۋ ٷشٸن, سونداي-اق, اراب, قىتاي, جاپون سٶزدەرٸن لاتىن ەلٸپبيٸندە ترانسليتەراتسييالاۋ ٷشٸن دە قولدانىلادى.  

ش دىبىسىن سەديل دياكريتيكاسى ارقىلى Ş تاڭباسىمەن بەرۋ ۇسىنىلدى: şaŋyraq, qaşyqtyq, alaş. سەديل – ەزەربايجان, ٶزبەك, تٷركٸمەن, تٷرٸك, فرانتسۋز, البان, چۋۆاش جەنە ت.ب. تٸلدەردٸڭ ەلٸپبيلەرٸندە قولدانىلاتىن دياكريتيكالىق بەلگٸ. بۇل بەلگٸ نەگٸزٸنەن تٸل الدى ىزىڭ, قاتاڭ داۋىسسىز ش دىبىسىن تاڭبالاۋ ٷشٸن جيٸ قولدانىلادى ەرٸ حالىقارالىق فونەتيكالىق ەلٸپبيدەگٸ ستاندارتتىق تۇرپاتىنا سەيكەس كەلەدٸ. سونداي-اق, ش دىبىسىن Ş تاڭباسىمەن بەرۋ «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ» پرينتسيپٸن ساقتاۋعا دا تولىق نەگٸز بولدى. 

جالپى, بۇل دياكريتيكالىق تاڭبالار ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەرٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن تولىق اشادى دەگەن ويدامىز.