دانا نۇرجٸگٸت: مەڭگٸلٸك ۇعىمداردىڭ ەڭ قاسيەتتٸسٸ – ەلٸڭنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ

مەڭگٸلٸك ۇعىمداردىڭ شىڭىندا تۇرعان ەڭ بيٸگٸ, ەڭ قاسيەتتٸسٸ – ەلٸڭنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ. مۇنداي پٸكٸردٸ قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دانا نۇرجٸگٸت بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".

«وسىدان 29 جىل بۇرىن تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان قازاقستان قۇزار شىڭنىڭ شەتٸندەگٸ قاتەرلٸ سوقپاقپەن جٷرٸپ ٶتكەندەي بولعان ەدٸ. مەملەكەت قۇرۋ جولىندا ۋاقىت تالابىنا ساي رەفورمالار جٷرگٸزٸلٸپ, حالىق يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەيتٸن ينستيتۋتتاردىڭ ٸرگە تاسى نارىقتىق قاتىناستارمەن قاتار قالاندى. حالىقارالىق دەڭگەيدە ٶز ورنى بار تەۋەلسٸز قازاقستاندى بٷگٸندە ەلەم ورتالىق ازيياداعى بەدەلدٸ ەرٸ ماڭىزدى مەملەكەت دەپ بٸلەدٸ. وسى ورايدا, تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قارساڭىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جەنە قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ رەتٸندە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتتا جٷرٸپ ٶتكەن جولىن از-كەم ايتا كەتسەم دەيمٸن», - دەدٸ ول.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸن قازاقستان - حالىقارالىق قوعامنىڭ تولىق قۇقىلى مٷشەسٸ, حالىقارالىق قاتىناستاردا سەنٸمدٸ, جاۋاپتى ەرٸپتەس. الايدا مۇنداي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋ ٷشٸن ەگەمەندٸ قازاقستانعا قايرات پەن ناعىز ەڭبەك قاجەت بولدى. 1990 جىلى, وداق قۇلدىراعاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ جاعدايى باسقا ەدٸ. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتىنىڭ قالىپتاسۋى ەگەمەندٸك ٸرگەتاسىن بەكەمدەۋمەن بٸرگە جٷردٸ. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك ەگەمەندiگi تۋرالى دەكلاراتسيياسى قابىلدانىپ, قازاقستان مەملەكەتٸ العاشقى رەت حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتٸسٸ بولىپ ايقىندالدى. بۇل تاريحي قۇجاتتا «قازاق سسر-ٸنٸڭ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتiسi بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ٶز مٷددەلەرiنە ساي بەلگiلەۋگە, ديپلوماتييالىق جەنە كونسۋلدىق ٶكiلدiكتەر الماسۋعا, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ iشiندە بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەنە ونىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرiنiڭ قىزمەتiنە قاتىسۋعا پراۆوسى بار» دەپ بەلگٸلەنگەن. ال, 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان كٷنٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تەۋەلسiزدiگi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭى قابىلداندى. 

«جاس مەملەكەتتٸ ٷلكەن ٶزگەرٸستەر مەن عالامات مٷكٸندٸكتەر كٷتٸپ تۇردى. وسى جولدا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تەۋەلسٸز قازاقستاندى حالىقارالىق ارەنادا دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندە جارييا ەتتٸ. ساياسي كارتاداعى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ كوستيتۋتسيياسىنىڭ العاشقى بابىندا جازىلعانداي, بٸز ٷشٸن ەڭ قىمبات قازىنا – ادام ٶمٸرٸ. وسى سٶزدٸڭ ايشىقتى دەلەلٸ دەپ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ العاشقى ساياسي شەشٸمٸن ايتۋعا بولادى. پرەزيدەنت جارلىعىممەن جەر بەتٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن يادرولىق سىناق الاڭدارىنىڭ بٸرٸ – سەمەي پوليگونى جابىلدى. وسىلايشا, قازاقستان بەيبٸت جولدى تاڭداپ, گۋمانيستٸك پرينتسيپتەردٸ ۇستاناتىن مەملەكەت ەكەنٸن ەلەمگە پاش ەتتٸ. بٸز دٷنيەجٷزٸلٸك قاۋىمداستىققا ينتەگراتسييالىق دامۋ, بەيبٸت دەموكراتييالىق جولدى تاڭداعان تەۋەلسٸز مەملەكەت ەكەنٸمٸزدٸ ەر بٸر ساياسي قادامىمىزبەن دەلەلدەپ وتىردىق. بٷگٸنگٸ جاعدايدا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ديپلوماتيياداعى وسىناۋ تۇراقتىلىعى بٸز ٷشٸن قۇنى ٶلشەۋسٸز كاپيتال دەۋگە بولادى», - دەدٸ دانا نۇرجٸگٸت.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, پاندەمييا قۇرساۋىندا قالىپ وتىرعان ادامزات ٶمٸرٸ, تۇرمىسى, ساناسى, دٷنيەتانىمى ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. بۇل ٶزگەرٸستەر حالىقارالىق قاتىناستاردا دا سەزٸلەدٸ. ۆيرتۋالدى كەڭٸستٸكتە ٶتٸپ جاتقان حالىقارالىق كەزدەسۋلەر بۇعان دەيٸن جىلدار بويى قالىپتاسقان ساياسي-ەكونوميكالىق سەرٸكتٸكتٸڭ ساپاسىن ايقانداي تٷسكەندەي. پاندەميياعا دەيٸنگٸ ٶمٸردە رەسمي, بەيرەسمي جاعدايدا كٶزبە-كٶز كەزدەسٸپ, اشىق ديالوگ جٷرگٸزٸپ, سەرٸكتەس رەتٸندە موينىنا العان مٸندەتتەمەلەرٸن بۇلجىتپاي ورىنداپ, سەرتٸندە تۇرعان كٶشباسشىنىڭ ادامي, كەسٸبي ابىروي بەدەلٸ بٷگٸندە ەر بٸر مەملەكەت ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى فاكتور بولىپ وتىر. 

«بۇل جاعىنان كەلگەندە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تا, بٷگٸنگٸ پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ تا دٷنيەجٷزٸلٸك ارەنادا مويىندالعان تۇلعالار. مەملەكەت مٷددەسٸن قورعاۋدا قازاقستان كٶشباسشىلارى ساياسي سەرٸكتەستەرٸنٸڭ پوزيتسيياسىن تٷسٸنە وتىرىپ, ٷنەمٸ ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتارىنان اينىماۋعا, بٸتٸمگەرشٸلٸك پەن تاتۋلىق, ٶزارا تيٸمدٸ شەشٸمدەر قابىلداۋعا شاقىراتىن تاراپ رەتٸندە تانىلدى. ۆيرتۋالدى ٶمٸر مەن پراگماتيزم, جاساندى ينتەللەكت زامانىندا ادامدى سۋىق ماشيناعا اينالدىرۋدان ساقتايتىن دەل وسىنداي ۇستانىمدار. جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸن تەجەپ, ەلەمدٸ بۇرىن سوڭدى بولماعان داعدارىسقا ۇشاراتقان پاندەمييا بٸر جاعىنان كەسٸرٸن تيگٸزسە, ەكٸنشٸ جاعىنان تاريح تۇلپارىن قامشىلاپ ادامزاتتىڭ تەحنولوگييالىق دامۋ جىلدامدىعىن ٷدەتە تٷستٸ. بٷگٸندە بارلىق مەملەكەتتەر ەلەمدٸك داعدارىستان شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەۋدە. بۇل رەتتە ەر مەملەكەت بارلىق ٸشكٸ-سىرتقى رەسۋرستارىن جان-جاقتى پايدالانىپ, پروبلەمانىڭ ٶزٸن پايداعا اينالدىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ترانزيت پەن اشىق تەڭٸزگە تٸكەلەي شىعا الماي تۇرعان 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى قازاقستاندى تاعى بٸر كٶزگە ەلەستەتسەك; بٸزدٸڭ الدىمىزدا ەلەمگە تانىلىپ, اياقتان تٸك تۇرىپ تەۋەلسٸزدٸككە لايىق ەل ەكەنٸمٸزدٸ دەلەلدەۋدٸڭ سىناققا تولى اۋىر جولى جاتىر ەدٸ. بٸز سول قيىندىقتىڭ بەرٸن ەڭسەردٸك قوي. ەلەمگە تانىلدىق, ەلەم بٸزدٸ بەيبٸتشٸل ەرٸ باۋىرمال مەملەكەت رەتٸندە مويىندادى», - دەدٸ ول. 

ونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, بٷگٸندە قازاقستاندا 68 دەن استام ەلشٸلٸكتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدٸكتەرٸ تٸركەلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 100-دەن استام مەملەكەتتە ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸكتەرٸن اشىپ, 70-تەن استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تولىق قۇقىلى مٷشەسٸ بولىپ وتىر. سونىمەن بٸرگە, 40-تان استام كٶپجاقتى شارتتارعا جەنە 700-دەن استام ەكٸ جاقتى شارتتارعا قول قويعان. 

«ەلەمنٸڭ ەكونوميكالىق جٷيەسٸندە قازاقستاننىڭ ٶزٸندٸك ورنى بار دەپ تولىق ايتا الامىز. حالىقارالىق ديپلوماتيياداعى اۋىز تولتىرىپ ايتا الاتىن جەتٸستٸكتەرٸمٸز, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ پوستكريزيستٸك كەزەڭدەگٸ زاماناۋي دامۋىمىزدىڭ كەپٸلٸ. قازاقتا «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي» دەگەن سٶز بار. ەلەم بولىپ باستان ٶتكەرٸپ جاتقان قيىندىقتا نەنٸڭ ٶتكٸنشٸ, نەنٸڭ مەڭگٸلٸك ەكەنٸن انىق تٷسٸنەتٸن, شىننىڭ جٷزٸندەي ٶتكٸر اقيقاتقا كٶز جەتكٸزٸپ وتىرمىز: مەڭگٸلٸك ۇعىمداردىڭ شىڭىندا تۇرعان ەڭ بيٸگٸ, ەڭ قاسيەتتٸسٸ – ەلٸڭنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ. بٷگٸن مەرەكە دەپ اتالاتىن وسىناۋ تاريحي كٷن, ابىز-ەبٸش اعامىزدىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, «ۇلىڭنىڭ قانىمەن, قىزىڭنىڭ ارىمەن» كەلگەن كٷن ەكەنٸن بٸر سەت تە ەستەن شىعارمايىق! تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرى نىق, حەم بيٸك بولعاي!», - دەدٸ دانا نۇرجٸگٸت.