جاقسى ادام كٷننٸڭ جارىعى سيياقتى بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق قازىنا, ورتاق قۇندىلىق. جاقسى ادام – ورتامىزدا اعىپ جاتقان دارييا-ٶزەن. ونىڭ سۋى دارييا-ٶزەن بويىن مەكەندەگەن بٷكٸل حالىقتىڭ, جان-جانۋاردىڭ, ٶسٸمدٸك ەلەمٸنٸڭ قۋات كٶزٸ, ٶزەگٸ, نەرٸ, تٸرشٸلٸگٸ, ٶمٸرٸ. ول ەشكٸمدٸ دە, ەشنەرسەنٸ دە تاڭدامايدى, تالعامايدى, الالامايدى, قۇلالامايدى, اعا بەرەدٸ, اعا بەرەدٸ. جاقسى ما – جامان با, ادال ما – ارام با, پايدالى ما – زيياندى ما, زۇلىم با – جىرتقىش پا, ارامشٶپ پە, بەرٸبٸر ەمٸزە بەرەدٸ, ەمٸزە بەرەدٸ. ونىڭ پارىزى, قارىزى, تابيعي, تاريحي مٸندەتٸ, تاعدىردان العان تاپسىرماسى وسىنداي. جاقاەۆ تا سول ساناۋلى, تاڭبالى, تانىمال جاقسىلاردىڭ بٸرٸ. ەڭبەك ەلەمنٸڭ ەمٸرشٸسٸ بولسا, ىبەكەڭ ەڭبەكتٸڭ ەمٸرشٸسٸ بولدى. ەگەر جاقاەۆتى جاقسى بٸلسەڭٸز, تەرەڭ تٷسٸنسەڭٸز, قادٸرٸنە جەتسەڭٸز, سىيلاساڭىز, پٸر تۇتساڭىز, جاقسى كٶرسەڭٸز, سٸزدٸڭ دە «مەنٸڭ جاقاەۆىم» دەۋٸڭٸزگە بولادى. جاقاەۆتىڭ شاپاعاتى, جاقسىلىعى, قادٸر-قاسيەتٸ, ەڭبەك سٷيگٸشتٸگٸ, ٶمٸرٸ, ٶنەگەسٸ, ٷلگٸسٸ, ۇلاعاتى بەرٸمٸزگە دە جەتەدٸ.
ىبىراي جاقاەۆ – قازاق حالقىنىڭ, بۇرىنعى, قازٸرگٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تاريحىنداعى ٸرٸ, ٸرگەلٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. ەڭبەك سٷيگٸشتٸكتٸڭ, ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ ٶلشەمٸ.
ىبەكەڭدٸ ايتقاندا, شىعاناق بەرسيەۆتٸ, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتى بٸرگە اتاعانىمىز ورىندى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل تٶرتەۋٸ دە – ەڭبەكتٸڭ ەرلەرٸ, تاعدىرلاس, زامانداس, جۇلدىزداس, قازاقتىڭ بەدەلٸ مەن بەرەكەسٸن, ابىرويى مەن اتاعىن ارتتىرۋ ٷشٸن جارالعان جاندار. حالقىمىزعا, ەلٸمٸزگە تاريحتىڭ, ۋاقىتتىڭ, تارتقان سىيى. ولار قازاقتىڭ اتىن بٷكٸل ەلەمگە تانىتتى, مويىنداتتى, مەرتەبەسٸن ٶسٸردٸ, ابىرويىن اسقاقتاتتى. ىبىراي جاقاەۆ پەن شىعاناق بەرسيەۆ دٷنيەجٷزٸلٸك رەكورد جاساپ, تاعدىرلاس بولدى, جۇلدىزدارى بٸرگە جاندى. ىبەكەڭ, جازەكەڭ, نۇرەكەڭدەر ەكٸ مەرتە سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتاعىنا يە بولدى. كٶزدەرٸنٸڭ تٸرٸسٸندە تۋعان جەرلەرٸندە تاس مٷسٸندەرٸ مەڭگٸلٸككە امانات ەتٸلدٸ.
ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنٸڭ اراسىنداعى تٷسٸنٸستٸك, تٸلەكتەستٸك, ٸلتيپات, سىيلاستىق, دوستىق بٸرگە تۋعاننان دا ارتىق, ەلگە ٶنەگە, ٷلگٸ بولارلىق ەكٸ ۇلى ادامنىڭ ۇلاعاتتى, شىنايى, جارقىن دا جاراسىمدى دوستىعى ەدٸ.
…كەزٸندە جازەكەڭ ىبەكەڭە ٸنٸلٸك جولمەن سەلەم بەرٸپ تە, كٶڭٸلٸن سۇراپ تا كەلەتٸن. ال 1981 جىلى ىبەكەڭ توقسانعا تاياپ قايتىس بولعاندا, جازەكەڭ اعاسىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا دا كەلدٸ. اتا جولىمەن الىستان كٶلٸگٸنەن تٷسٸپ, جاياۋ «وي, باۋىرىمداپ» زور داۋىسىمەن ەزٸلٸپ, ەگٸلٸپ, جىلاپ ەلدٸ ەلەڭ ەتكٸزگەن-دٸ.
سول كەزدە جازەكەڭنٸڭ جاسى 85-تە ەكەن. ىبەكەڭنٸڭ قازاسىن ەسٸتكەندە: «بارامىن, بارماسام بولمايدى, ٶز قولىممەن بٸر ۋىس توپىراق سالامىن, ول – مەنٸڭ اعامنىڭ ەرۋاعى الدىنداعى سوڭعى پارىزىم. ەگەر دەنساۋلىعىم جارامايدى دەسەڭدەر, ازارى ىبەكەڭنٸڭ قاسىنا جاتارمىن. قازاقتىڭ كەز كەلگەن جەرٸ بەرٸمٸزدٸڭ دە تۋعان توپىراعىمىز ەمەس پە?» دەگەن ەكەن جارىقتىق.
بۇدان كەيٸن قانداي ەڭگٸمە بولۋى مٷمكٸن, اۋپارتكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جازەكەڭنٸڭ كٶلٸگٸن دايىنداپ, جولعا شىعارىپ سالىپتى. تٷركٸستاننان ٶتٸپ, قىزىلوردانىڭ شەكاراسىنا كٸرگەنٸ سول-اق ەكەن, جازەكەڭ كٶز جاسىنا يە بولا المايدى. «الدىمداعى اقىلشىم ەدٸ, اعام ەدٸ, دانام ەدٸ, دەپ ساي سٷيەگٸمٸزدٸ سىرقىراتار سٶزبەن جوقتاۋىن ٷنسٸز تىڭدادىم دا وتىردىم» دەيدٸ جول سەرٸگٸ بولعان جٸگٸت.
مٸنە, ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنٸڭ ۇلى دوستىعى جٶنٸندە اسقار توقماعامبەتوۆ:
«كەزدەستٸ, مٸنە, سولاي ەكٸ باتىر,
بوپ قالدى قوسىلعانداي ەكٸ عاسىر,
بٸرٸ تاۋ, بٸرٸ تەڭٸز سەكٸلدەنٸپ.
ەكەۋٸ جۇبىن جازباي كەلە جاتىر», – دەپ شابىتتانا جىرلايدى.
ىبەكەڭ, شىقاڭ, جازەكەڭ, نۇرەكەڭ – «ديحان اتا», «شوپان اتا», «دالا اكادەميگٸ» – حح عاسىردىڭ ناعىز ەڭبەك تارلاندارى. ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا وسى تٶرت شالدىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل شالدار – ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن وقىعاندار, الدىنداعى قارييالاردان كٶرگەنٸن, ەستٸگەنٸن كٶكٸرەگٸنە توقىعاندار, وسى مول مۇرانى كەيٸنگٸلەرگە كەمەڭگەرلٸكپەن قالدىرعاندار. بۇل شالدار – ٶمٸرٸ اسىپ-تاسۋدى بٸلمەگەن, ەلدەن اسىپ ٶمٸر سٷرمەگەن, دٷنيەنٸڭ بار كٸلتٸ ەڭبەكتە عانا ەكەنٸن ٶزٸنەن باستاپ, ٶزگەگە دە ۇقتىرىپ كەتكەن ۇلى جاندار.
جاراتقان يەمنٸڭ شەبەرلٸگٸنە قالاي شەك كەلتٸرەرسٸڭ, بٸر-بٸرٸنە دەگەن اۋمايتىن ۇقساستىق تۇلا بويلارىندا تۇنىپ تۇر. بەرٸنٸڭ دە پەيٸلدەرٸ دالاداي, اتىمتاي جومارت, قولدارى اشىق, ساۋاتسىز, وقىماعان, ماماندىقتارى جالشىلىق, تۋا تالانت, قۇدايدىڭ ٷيە سالعان تٶبەلەرٸ عوي. بۇلار ەنتسيكلوپەدييا بەتٸنەن مەڭگٸ تٷسپەيتٸن قازاقتىڭ مىقتىلارى. ولار حالىق جٷرەگٸنە ٶشپەستەي بولىپ جازىلىپ, ۇلتتىڭ تاريحىنا, ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا, ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ەتالوندىق ٷلگٸسٸنە, ۇلتتىڭ تۋىنا, ۇرانىنا اينالعان تۇلعالار.
ەڭبەك مايدانىنىڭ ەيگٸلٸ مايتالمانى, تالدىقورعاندىق ايتۋلى ازامات, ۇلتى پولياك ن.ي.گولوۆاتسكيي:
– بٸز بەس اعايىندىمىز, – دەپ مارقايادى ەكەن.
– باۋىرلارىڭىزدى اتاڭىزشى, – دەگەنگە:
– ولار: دٸنمۇحاممەد احمەتۇلى قوناەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ جەنە مەن. ٶيتكەنٸ, بٸزدەردٸڭ بەرٸمٸز دە ەكٸ مەرتەدەن سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتاعىن الىپ, ومىراۋىمىزعا قوس جۇلدىزدى جارقىراتا تاققانبىز, – دەيدٸ.
مٸنە, ماقتاۋدى مٷلدە بٸلمەيتٸن, ارتىق سٶزگە ەستە جوق, تەك ٸرٸ, ٸرگەلٸ ٸستٸڭ عانا ادامىنىڭ جٷرەكجاردى ٸلتيپاتى بۇل. راسىندا, ونىڭ ايتىپ تۇرعانى ايداي اقيقات. قاسيەتتٸ قازاق جەرٸنٸڭ وسىناۋ الىپتارىن ٶشپەس داڭققا بٶلەگەن, ولاردى تانىستىرعان, تابىستىرعان, تۋىس ەتكەن – جوعارى مەرتەبەلٸ قۇدٸرەتتٸ, كيەلٸ – ەڭبەك!
يە, ىبىراي جاقاەۆ – دەن پاتشاسى, اق كٷرٸشتٸڭ اتاسى, جاقاەۆشىلار مارشالى, دالا اكادەميگٸ, ديحانداردىڭ پٸرٸ. جاقاەۆ ٶزٸنٸڭ ٶشپەس تاريحىن كەتپەنمەن, تەرمەن جازعان, بٸرنەشە عاسىردا دٷنيەگە بٸر-اق كەلەتٸن ادام.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭٸسٸنەن كەيٸنگٸ ٷش جىل قاتارىنان ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ ەرٸكسٸز تاڭدايلارىن قاققىزدى, 1945 جىلى كٷرٸشتٸڭ ەر گەكتارىنان – 156 تسەنتنەردەن, 1946 جىلى – 160, 1947 جىلى 171 تسەنتنەردەن ٶنٸم جيناپ, دٷنيەجٷزٸلٸك رەكورد جاسادى.
قازاقتىڭ قارا شالىنىڭ دالالىق دانا اقىل-ويىمەن, بويىنداعى اللانىڭ شاپاعاتى, سىيى – جويقىن كٷش-جٸگەرٸمەن, كيەلٸ, كٷرەكتەي قولىمەن, كەرٸ بەيتەرەكتٸڭ جەر بەتٸنە شىعىپ كەتكەن تامىرىنداي سالالى ساۋساقتارىمەن, قارا كەتپەنمەن قارا جەردٸ قارس ايىرىپ جاساعان بۇل رەكوردى بٷكٸل ەلەمدٸ تاڭداندىردى, تاڭعالدىردى. بۇل رەكورد ٶركەنيەتكە, وزىق تەحنولوگيياعا, بٸلٸمگە, عىلىمعا بٸزدەن ەلدەقايدا بۇرىن جەتكەن جاپوندىقتاردىڭ جاعاسىن ۇستاتتى, كەرٸستەردٸ قايران قالدىردى.
…ولار سەنبەدٸ, كەڭەس وداعىنا سەنٸمسٸزدٸكپەن قارادى. تەكسەرۋ دە تەكسەرۋ, كوميسسييا دا كوميسسييا. ال ىبەكەڭ: «باسىمدى قاتىرىپ, مەنٸ كەڭسەگە نەگە شاقىرا بەرەسٸڭدەر تٷگە, جەر ەنە, سۋ ەنە, ٶنٸم ەنە, تەكسەرە بەرٸڭدەر» دەپ بيباجارىن (ەيەلٸ) اتتىڭ ارتىنا مٸڭگەستٸرٸپ الىپ, ايمانكٷلدٸڭ داۋىسىن, نارتايدىڭ سىڭعىرلاعان ەنٸن ساعىندىم دەدٸ دە, كٶرشٸ اۋىلعا كەتە باردى. نارتايى – نارتاي, ال ايمانكٷلٸ – قازاق پوەزيياسىنىڭ ايتۋلى قارا نارى, اقىن ە.تەجٸباەۆتىڭ اناسى.
1957 جىلى 65 جاستاعى جاقاەۆتى كولحوزشىلار سىرتىنان قۇجات تولتىرىپ, جوعارى جاقپەن كەلٸسٸپ, كولحوزعا تٶراعا ەتٸپ سايلايدى. ىبەكەڭ بارىنشا قارسىلىق بٸلدٸرەدٸ, بارماعان جەرٸ, باسپاعان تاۋى قالمايدى, اقىرىندا شاياحمەتوۆكە دەيٸن بارىپ, باستىق دەگەن پەلەدەن ەرەڭ قۇتىلادى.
ىبەكەڭنٸڭ تاريحي تاعدىرى – ديحانگەرشٸلٸك, پەشەنەسٸنە ۇلى ديحان اتا بولۋ جازىلعان. ىبەكەڭ رەكورد قالاي تۋدى دەگەندەرگە الدىمەن ەڭبەك, سودان سوڭ ەڭبەك,تاعى دا ەڭبەك دەپ جاۋاپ بەرەدٸ.
جازمىشتان وزمىش جوق, وزۋدىڭ دا تٸپتەن قاجەتٸ جوق… ىبەكەڭ سوم دەنەلٸ, ەر ساۋساعى قامشىنىڭ سابىنداي, قورعاسىننان قۇيىلعانداي ٶتە قايراتتى, قارۋلى كٸسٸ بولاتىن. جاستاۋ كەزٸندە بٸرنەشە اس, تويلاردا كٷرەستەرگە قاتىسىپ, بەلدەسكەنٸن جىققان, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن كٸسٸ. «ىبىراي جٷگٸرگەندە جەر دٷرسٸلدەيدٸ» دەيدٸ ەكەن ەكەسٸ.
ىبەكەڭ سابىرلى, سالماقتى, ۇستامدى, اشۋدىڭ ەمەس, اقىلدىڭ ادامى, داۋدىڭ ەمەس, مەمٸلەنٸڭ ادامى ەدٸ. سٶزگە ساراڭ, بيلٸك ايتۋعا تالپىنبايتىن, تالاسپايتىن, كٶپ كٶرٸپ, كٶڭٸلگە تٷيگەنٸ مول بولسا دا, اقىلگٶيسٸنبەيتٸن, سىر اشا, سىر شاشا بەرمەيتٸن تۇيىق, جۇمباق تۇلعا-تىن. سٶزدٸڭ ەمەس, جاسامپاز ٸستٸڭ ادامى. ىبەكەڭ جٶنٸندە قالام تارتپاعان, پٸكٸر ايتپاعان سول زاماندا قازاق زييالىسى جوق دەسەك, سونىڭ بٸرٸ, بٸرەگەيٸ ەبدٸلدا تەجٸباەۆ:
اعاتاي!
كەشەگٸ كٶشپەلٸ قازاق بالاسى ەڭ
ٷستٸندە تۋعان ىرعالا باسقان تٷيەنٸڭ.
بٷكٸل دٷنيەگە داڭقى تاراعان
ديحان اتامسىڭ,
سٷيەنەرٸمسٸڭ, سٷيەرٸم.
توپىراقتىڭ, سۋدىڭ, جارىقتىڭ
سىرىنا قانىق كيەلٸم.
مەن بٷگٸن سەكسەنگە كەلگەن تويىڭدا
اق قىراۋ باسقان,
ازداپ شارشاعان باسىمدى
الدىڭا كەلٸپ يەمٸن.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ سەبيت مۇقانوۆ ٶزٸنٸڭ «سىردارييا» رومانىن جازۋ ٷستٸندە ىبىراي جاقاەۆتىڭ ٷيٸندە ٷش ايدان استام جاتىپ, اتاقتى شىعارماسىنىڭ باس كەيٸپكەرٸ رەتٸندە دالا اكادەميگٸنٸڭ مٸنەز-قۇلقىن, بٸتٸم-بولمىسىن, ٶمٸر سالتىن زەردەلەي زەرتتەگەن. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ايتىلماعان سىر, شەرتٸلمەگەن شەجٸرە قالماعان. اقىر سوڭىندا ەدەبيەت الىبى مەن داڭعايىر ديحان سىيلاس, سىرلاس, قيماس دوس بولىپ كەتكەن.
ىبىراي جاقاەۆتىڭ «دالا اكادەميگٸ» اتانۋىنا بٸردەن-بٸر كٷش سالعان دا – وسى سەبيت مۇقانوۆ.
ىبەكەڭ ٷلكەن جيىندارعا جيٸ قاتىسىپ, ۇزاق وتىرۋعا ەبدەن ٷيرەنگەن. شىدامدىلىعى سونشالىقتى, جيىن پرەزيديۋمدارىندا كٷن ۇزاق تاپجىلماي, قيمىلسىز وتىراتىن-دى. «تەك كٶزٸن جىپىلىقتاتقانىنان عانا تٸرٸ ادام دەرسٸڭ نەمەسە قۇتتى تاس مٷسٸن ەدٸ عوي», – دەيتٸن بٸلەتٸن كٸسٸلەر. ٶزٸنٸڭ بٸر باسىنان اسىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان اتاق-داڭقتى جەكە باسىنا پايدالانعان جان ەمەس, قاراپايىم ەل قاتارلى تۇرمىس قۇردى. ول كٸسٸنٸڭ قاراپايىمدىلىعى مەن كەڭ پەيٸلدٸلٸگٸن زامانداستارى بىلاي سيپاتتايتىن ەدٸ: «حالىقتا: «پەيٸلٸ تار ادامنىڭ ٸشٸنەن قىل اينالمايدى دەگەن سٶز بار, ال بٸزدٸڭ ىبەكەڭنٸڭ كەڭ پەيٸلدٸلٸگٸ سونشا ٸشٸنەن ات ەر-تۇرمانىمەن اينالادى», دەيتٸن. ىبەكەڭ ەرتە كٶكتەمدە ەگٸس باسىنا كٶشٸپ بارىپ, كٷزدە كٷرٸشٸن جيىپ-تەرٸپ, ەلگە بٸر-اق قايتاتىن».
ىبەكەڭ كٷرٸشتٸڭ ٸشٸنەن شىقپايتىن. كٷرٸشتٸك – ول ٷشٸن بۇل دٷنيەنٸڭ پەيٸشٸ. جەردٸ ٶزٸ تاڭدايدى, ارىق-جاپ, سۋ جولدارىن, اتىزدارىن ٶزٸ بەلگٸلەيدٸ, ٶزٸ قازادى, قازدىرادى, ٶزٸ سوعادى, سوقتىرادى. ٶزٸ جەر, سۋ ينجەنەرٸ, بەرٸن بٸلەدٸ, وقىماي-توقىعان. جەردٸڭ تۇزدىلىعىن تٸلٸمەن انىقتايدى. بٸر ٶزٸ – بٸر لابوراتورييا. كٷرٸشتٸ قولمەن سەۋٸپ, سۋ جٸبەرەر كەزدە بٸرەر قاپ كٷرٸشتٸ قۇلاقتاردىڭ ساعاسىنا تاستايدى, اتىزداعى كٷرٸشپەن بٸرگە ول دا بٶرتٸپ, ٶسٸپ جاتادى. كەيٸن ونى كٷرٸش كٶشكەن, سيرەك شىققان جەرلەرگە, اتىز جيەكتەرٸنە قولداپ ورنالاستىراتىن.
كٷرٸش سۋ بەتٸنە شىققان كەزدە جيٸ ٶسكەن جەردٸڭ داقىلىن سيرەك تۇسقا كٶشەتتەيتٸن, ول كٸسٸنٸڭ كٷرٸش اتىزدارىندا الاقانداي جەر دە بوس بولمايتىن. تٶبەدەن قاراساڭ جەر كٶرٸنبەيدٸ, جانىنان قاراساڭ وق ٶتپەيدٸ.
«جالعىزدىڭ ٷنٸ شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەندەي, ادام قانشالىقتى كٷشتٸ, قۇدٸرەتتٸ بولعانىمەن, ول ٶز شىڭىنا شىعۋ ٷشٸن وعان سونشالىقتى كٶپتەگەن قولداۋشىلار, جەردەمشٸلەر, كٶمەكشٸلەر, كەڭەسشٸلەر, تٸلەۋشٸلەر, باپكەرلەر كەرەك. ىبەكەڭە تاعدىر وسىنىڭ بەرٸن وڭىنان كەزدەستٸردٸ, ەسٸرەسە, ىبەكەڭنٸڭ ٶمٸرلٸك بريگاديرٸ قويشىباي ورازىمبەتوۆ پەن بٸلگٸر, عالىم, جاڭاشىل اگرونوم ەنەس التىنبەكوۆتەردٸڭ ەڭبەگٸ ەرەكشە. كٷرٸش جٶنٸندەگٸ عىلىمدى دامىتۋدا, تەجٸريبەنٸ جەتٸلدٸرۋدە, اگروتەحنيكانى قالىپتاستىرۋدا ىبەكەڭنٸڭ, ەنەكەڭنٸڭ, قويشىكەڭنٸڭ بٸرٸگٸپ اتقارعان جۇمىستارى بٸر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ قىزمەتٸنە پارا-پار.
ىبەكەڭنٸڭ شەكٸرتتەرٸ كٶپ, كٷرٸشتەن ەڭبەگٸ جانىپ, باقىتىن تاپقان ازاماتتار, بٷكٸل رەسپۋبليكا كٷرٸششٸلەرٸ – ىبەكەڭنٸڭ شەكٸرتتەرٸ. ىبەكەڭنٸڭ قۇتتى جولىمەن, ٶركەن جايعان ٶنەگەسٸمەن, تەربيە دەگەن تەڭٸرٸمەن, اق باتاسىمەن وبلىستاعى 91 سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸنٸڭ 35-ٸ شيەلٸ اۋدانىنان تەربيەلەنٸپ شىقتى.
دٷنيە جٷزٸ حالىقتارىنىڭ 2/3 بٶلٸگٸ كٷرٸشپەن تاماقتانادى. سىر بويى حالقى دا كٷرٸشتٸ ارداقتايدى, ايالايدى, «كٷمٸس كٷرٸش», «سىر سۇلۋى», «سىر ارۋى», «سىر مارجانى», «التىن دەن», «اق مارجان» دەپ ەنگە قوسادى. ەجەلگٸ كٷنشىعىس ەلدەرٸندە اسا قۇرمەت تۇتاتىن داقىل – كٷرٸشتٸ پاتشانىڭ ٶزٸ باستاپ سەبەدٸ ەكەن. سول كٷرٸشتٸ قازاق جەرٸندە, سىر ەلٸندە بٸرٸنشٸ سەۋٸپ ديحانگەرشٸلٸكتٸ حالقىنىڭ قانىنا, جانىنا سٸڭٸرگەن ىبىراي شىنىندا قاي پاتشادان كەم?!.
ەتەنە ەڭبەكتەس بولعان, جاقىن شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ مارقۇم زاكيرا ەرجانوۆا بٸر تەربيەلٸك مەنٸ بار ۋاقيعانى ەسكە العان ەدٸ. «كٷرٸش سەبٸلٸپ جاتقان كەز, جۋاننىڭ جٸڭٸشكەرٸپ, جٸڭٸشكەنٸڭ ٷزٸلەتٸن مەزگٸلٸ – كٶكتەم, جۇرتتىڭ بەرٸ جارتى قۇرساق. بٸر دوربا كٷرٸش تۇقىمىن, كەيٸن كٶجە قىلىپ ٸشەيٸك دەپ ٷيدەگٸ جامان ساندىققا سالىپ, تىعىپ قويعانبىز. تٷسكٸ شايدىڭ ٷستٸندە ىبەكەڭنٸڭ كٶزٸ ساندىقتىڭ تەسٸگٸنەن كٶرٸنٸپ تۇرعان كٷرٸش دەنٸنە تٷسەدٸ. ساباسىنان شىعىپ, اقىلدى اشۋعا جەڭدٸرٸپ قاتتى اشۋلانىپ, بەرٸمٸزدٸ جيىپ الىپ, تارىداي قۋىردى. «بۇل بٸزگە امانات ەتٸپ تاپسىرىلعان بٷكٸل حالىقتىڭ نەسٸبەسٸ, ىرىزدىعى, ەرتەڭگٸ ازىعى, ٶزەگٸ, ٶمٸرٸ, تۇقىم ۇرلاعاننىڭ تۇقىمى قۇريدى دەگەن, بۇلارىڭ نە قاراقتارىم, اپارىپ ورنىنا سالىڭدار, ەندٸگەرٸ اشتان ٶلسەڭدەر دە بۇل جامان ەدەتتٸ قايتالاماڭدار», دەپ ەدٸ. بۇل ساليقالى, سالدارلى, سالماقتى ەڭگٸمە بەرٸمٸزدٸڭ دە بٷكٸل ٶمٸرٸمٸزگە جەتەرلٸك ساباق بولدى» – دەپ ەدٸ ول.
ىبەكەڭنٸڭ تەنٸنە, جانىنا, قانىنا ادالدىق, كٸرشٸكسٸز پەكتٸك اناسىنىڭ اق سٷتٸمەن, اتاسىنىڭ اق باتاسىمەن سٸڭٸرٸلگەن. جاقاي اقساقال ٶمٸرٸندە العاش رەت اۋىلدان ۇزاپ, ٷلكەن ٷمٸتپەن سارىارقاعا كٶپپەن بٸرگە ساپارعا شىققان بالاسى ىبىرايعا: «ٶزٸن بٸر ويلاپ, ٶزگەنٸ ەكٸ ويلاعان ەر – ناعىز ەر, كەۋدەڭدە جان باردا ادام اتىڭا داق تٷسٸرمە. اشتان ٶلسەڭ ٶل, تەك ازعىنداپ ٶلمە, بىلعانىش ٶمٸردەن – ادال اجال ارتىق. جولىڭ بولسىن» دەپ اق تٸلەك بٸلدٸرەدٸ. مٸنە, اتانىڭ اماناتى, وسىنداي بولعان.
جاقاەۆتىڭ ەكٸنشٸ «التىن جۇلدىزبەن» ناگرادتالۋ قۇرمەتٸنە كولحوزدا ٶتكەن سالتاناتتى جيىنعا قاتىسىپ شىققاندا, ول كٸسٸنٸڭ ٸزباسارى, داڭعايىر ديحان سەرٸكباي بەگاليەۆ: «بۇرىنعى زاماندا انانداي ەۋليە, مىنانداي ەۋليە ٶتٸپتٸ دەپ سىيىنىپ جاتامىز. وسى زاماننىڭ ناعىز ەۋليەسٸ, ناعىز ەرۋاعى بٸزدٸڭ ىبەكەڭ عوي» دەگەن ەكەن. شىنىندا قارا كەتپەنٸمەن, بٸلەگٸنٸڭ قارا كٷشٸمەنەن قارا جەردٸڭ قارا توپىراعىن قوپارىپ, اق كٷرٸشتەن التىن تاۋ تۇرعىزىپ, سىر بويىن, ونىڭ حالقىن ەلەمگە تانىتقان ادام قاي زاماننىڭ ەۋليەسٸنەن كەم? قالاي دەسەڭ دە ىبەكەڭ تەك ەمەس, تەگٸن ەمەس, قىدىر قاراپ, باق دارىعان ەۋليە, ارۋاقتى ادام. بۇل رەتتە ىبەكەڭنٸڭ زەردەلٸ ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸ, بەلگٸلٸ جۋرناليست زەكٸم جايلىبايدىڭ ەڭگٸمەسٸ ەسكە تٷسەدٸ: «تابيعاتتىڭ ەلٸ دە ادامزاتقا بەلگٸسٸز جۇمباق سىرلارى كٶپ قوي. سونىڭ بٸرٸ – قىدىر ەۋليە. حالىقتا قىدىر كٶرگەن ادام باق پەن دەۋلەتكە كەنەلٸپ ٶتەدٸ دەگەن سەنٸم بار. سونىڭ بٸر دەلەلٸ ەسەبٸندە ديحان ەكەمٸز جاقاەۆتىڭ اۋزىنان ەستٸگەن بٸر ەڭگٸمەنٸ جاڭعىرتقىم كەلەدٸ. ٸلگەرٸدە اۋىلدا قارييالار كٶپ, بٸز سولاردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, كەسەسٸن الىپ بەرٸپ, كەبٸسٸن قويىپ قىزمەت جاسايمىز, ەرٸ كٶنە, كٶسەگەلٸ ەڭگٸمەلەرگە قۇلاعىمىزدى سۋارىپ, سانامىزدى ساۋىقتىرىپ, كٶڭٸلٸمٸزگە توقىپ, كٶكٸرەگٸمٸزگە تٷيەمٸز, قانىعامىز. سۋىرىلىپ كٶپ سٶيلەي بەرمەيتٸن ىبەكەڭنٸڭ مىنا ەڭگٸمەسٸ ٶز ٶمٸرٸنٸڭ شىندىعىمەن استاسىپ جاتقاسىن با, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسٸمنەن كەتپەيدٸ.
– ٶزٸم جيدەدەن, شەڭگەلدەن ارشىپ, اتىزداپ ەككەن كٷرٸشتٸكتٸ سۋعا باستىرىپ بولىپ, جاپتىڭ باسىندا دەم الىپ وتىرعام, – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن. دەنەم دەل-سال. بٸراق كٶڭٸلٸم توق. كٷن كەشكٸرٸپ بارا جاتسا دا, ٷيگە اسىقپادىم, كٷرٸشكە قاراپ وتىرا تۇرعىم كەلدٸ. سەلدەن كەيٸن باتار كٷننٸڭ شاپاعىنا تۇلا بويى تۇتاس مالىنعان ۇزىن بويلى, اق ساقالدى كٸسٸنٸڭ ماعان بەتتەپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم. تۇپ-تۋرا كٷرٸش اتىزىنىڭ ٷستٸمەن كەبٸسٸ سۋعا تيەر-تيمەس بولىپ جٷرٸپ كەلەدٸ. العاشىندا اڭ-تاڭ بولىپ وتىرا بەرسەم كەرەك, جاقىنداعاندا ورنىمنان تۇردىم.
ول كٸسٸ قارسى الدىما كەلٸپ:
– شىراعىم, ىرىسىڭ وسى جەردەن بولادى, باقىتىڭ ٶرلەي بەرسٸن! ەۋمين! – دەدٸ اپ-انىق داۋىسپەن. سٶيتتٸ دە عايىپ بولدى. ەسٸمدٸ جيسام «ەۋمين» دەپ كٷبٸرلەپ تۇر ەكەنمٸن. بٸراق بۇل كٶرگەنٸمدٸ وسى كەزگە دەيٸن ەشكٸمگە دە ايتقانىم جوق. ايتقانى كەلٸپ, ارتىنىڭ جامان بولماعانىن كٶرٸپ جٷرسٸڭدەر عوي.
مٸنە, ەندٸ ايتۋدىڭ مەزگٸلٸ كەلگەن, سەتٸ تٷسكەن سيياقتى, – دەدٸ ىبەكەڭ جۇمساق, جىلى جىميىپ, ٶزٸنە دە, تاعدىرىنا دا, اللاعا دا ريزاشىلىعىن بٸلدٸرگەندەي.
– وي جارىقتىق-اۋ, سٸزدٸڭ ول كٶرگەنٸڭٸز قىدىر بابا عوي, – دەپ كٶپشٸلٸك ىبەكەڭنٸڭ ەتەگٸنەن ۇستاپ, تەۋ ەتكەنٸن كٶزٸم كٶردٸ. كەيٸن «ىبىراي تٷبەگٸ» اتانعان سول جەر ەلگە ىرىس, بەرەكە, ابىروي-اتاق ەكەلدٸ. قازٸر ەندٸ ول القاپقا ديحاننىڭ ۇلى سەيٸتبەك يە. قىدىر دارىعان جەردٸڭ ەلٸ دە تالاي ۇرپاققا بايلىق پەن بەرەكە, ابىروي مەن اتاق ەكەلەرٸ سٶزسٸز.
ەندٸ ٶزٸمنٸڭ جاقاەۆىما جاقىنداي تٷسەيٸن. مەن شيەلٸدە ٶسٸپ-ٶنٸپ, كٶكتەپ-كٶگەرٸپ, وتباسىلىق, ەڭبەك باقىتىن تاپقان اداممىن. 1983 جىلى كٷرٸش وراعى باستالعان كەزدە شيەلٸ اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. سودان ىبەكەڭنٸڭ باسىنا بارىپ, باس يٸپ, زييارات جاساپ, ول كٸسٸنٸڭ رۋحىنىڭ رۇقساتىمەن كٷرٸشتٸككە كٸرٸپ, اۋدان باسقارۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸم.
قۇدايعا شٷكٸر, جامان بولعان جوقپىز, كٷرٸش جيناۋدا بٸرٸنشٸ ونكٷندٸكتٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق تۋدى جەڭٸپ الدىق, ودان ەرٸ دە تابىستان تابىسقا, ابىرويدان ابىرويعا جالعاسىپ كەتە بەردٸ. 1985 جىلى ىبىراي جاقاەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەموريالدىق كەشەننٸڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. الاڭ تٷگەل قورشالدى, جارىقتاندىرىلدى, وندا ورنالاسقان مەدەنيەت ٷيٸ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلدٸ, فونتان سوعىلدى. بۇل الاڭدا ىبەكەڭنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ, ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعانداردىڭ ەسكەرتكٸشٸ, ەڭبەك وزاتتارىنىڭ كٶرنەكتٸ تاقتاسى ورناتىلعان. بۇل كەشەن ەڭبەك پەن ەرلٸكتٸڭ سيمۆولى, پارىز بەن قارىزدىڭ, يماندىلىقتىڭ ٶلشەمٸندەي بولىپ, اۋدانداعى قاسيەتتٸ ورىنعا اينالدى. وسى قاسيەتتٸ جەرگە ەربٸر ٶمٸرگە كەلگەن نەرەستە, ەربٸر جاڭا وتباسى, ەربٸر جۇمىسقا, وقۋعا, وتان قورعاۋعا العاشقى قادام جاساۋشى ازامات باسىن يٸپ, تاعزىم ەتەدٸ, قادٸرلەيدٸ, قاستەرلەيدٸ جاقسى وي ويلاپ, جاقسى تٸلەك تٸلەيدٸ, وسى جەردٸڭ قاسيەتٸ مەن شاپاعاتىنا سەنەدٸ, ٷمٸت ارتادى.
كەلەسٸ جىلى ىبەكەڭنٸڭ مۋزەيٸن بٸتٸرٸپ, ونى دا وبلىستىق دەڭگەيدە سالتاناتتى تٷردە اشتىق. سونىمەن بٸز ىبەكەڭنٸڭ ەرۋاعى الدىنداعى شەكسٸز بورىشىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶتەگەندەي بولدىق.
مەن ٶز باسىم وسى ىبەكەڭدەي ۇلى اداممەن جەرلەس, زامانداس بولعانىمدى, ول كٸسٸنٸڭ كٷرٸشٸنٸڭ ماساعىن تەرٸپ, ەڭبەكتەگٸ, ٶمٸردەگٸ, ٶنەگەسٸن, باتاسىن الىپ ٶسكەنٸمە, كەيٸنٸرەك ىبەكەڭنٸڭ رۋحى الدىندا اتقارىلعان ٸرٸ, تاريحي, ٶمٸرلٸك جۇمىستاردىڭ باسىندا, قاسىندا بولۋدى تاعدىردىڭ مەنٸڭ پەشەنەمە جازعاندىعىنا دەن ريزامىن.
سەيٸلبەك شاۋحامانوۆ
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpeg)