قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىركٷيەكتە قازاقستان حالقىنا جولداعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن ٶركەندەۋiنiڭ نەگiزi» اتتى جولداۋىندا ەلiمiزدi دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭiنە شىعارۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلٸپ وتىرعانىن اتاپ ايتقان بولاتىن.
ال, رەفورمانى, ونىڭ iشiندە ەكونوميكانى رەفورمالاۋدى ەلدiڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمiرiن جاڭعىرتۋ ارقىلى عانا icكە اسىرۋعا بولاتىنىنا توقتالدى.
مەملەكەتتiڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمiرiندە ازاماتتاردىڭ ٶز ويلارى مەن ۇستانىمدارىن جەكە نەمەسە توپتاسىپ بiلدiرۋi ەرەكشە ورىن الادى. ول نەگiزiنەن بەيبiت جينالىستار ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى.
بۇل ەلەمدە كەڭiنەن تارالعان جەنە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق قۇجاتتاردا شەشiمiن تاپقان.
قازاقستاندا بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋگە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى بەلسەنە ارالاسۋدا. ول جىلدان جىلعا سان جەنە ساپالىق تۇرعىدان ٶسiپ, كٷش الىپ ماڭىزدى مەنگە يە بولىپ كەلەدi.
بiزدiڭ ەلiمiزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبiت جينالىستار, ميتينگٸلەر, شەرۋلەر, پيكەتتەر جەنە دەمونستراتسييالار ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكiزۋ تەرتiبi تۋرالى» زاڭ بولدى. ول مەملەكەتتiڭ تەۋەلسiزدiك العان العاشقى جىلدارىندا 1995 جىلى 17 ناۋرىزدا مەملەكەتتiڭ قالىپتاسۋ كەزەڭiندە قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ قۇرىلىمدىق جەنە مازمۇندىق سيپاتتاعى كەمشiلiكتەرiمەن بٸرگە, ول قوعامنىڭ بٷگiنگi دامۋ دەڭگەيiنە, ونىڭ سۇرانىستارىنا تولىق سەيكەس كەلمەيتiن ەدٸ.
بۇنىڭ ٶزi ازاماتتار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى تاراپىنان نارازىلىق پەن قوعامدا تٷسiنٸسپەۋشiلiكتiڭ تۋۋىنا سەبەپ بولىپ, حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان دا سىنعا الىندى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت جولداۋىندا, ميتينگٸلەر تۋرالى زاڭنامانى جەتiلدiرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلدٸ. وندا «ەگەر بەيبiت اكتسييالار زاڭنىڭ شەڭبەرiنەن شىقپايتىن جەنە ازاماتتارىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزبايتىن بولسا, بۇعان تٷسiنiستiكپەن قاراپ, جيىنداردى ٶتكiزۋ ٷشiن ارنايى ورىن بٶلۋ قاجەت. مۇنداي ورىندار قالانىڭ شەتiندە بولماۋى تيic» - دەپ اتاپ كٶرسەتٸلدi.
جاڭادان قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ تەرتiبi تۋرالى» زاڭى پرەزيدەنت جولداۋىن icكە اسىرۋعا جەنە جوعارىدا اتالعان ولقىلىقتاردى تٷزەۋگە باعىتتالعان. زاڭنىڭ قولدانىستا بولعان بۇرىنعى زاڭمەن سالىستىرعاندا تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان دا, وسى سالاداعى تۋىندايتىن قاتىناستاردى رەتتەۋدiڭ قۇقىقتىق تەتiگi جٶنiنەن دە كٶپ ايىرماشىلىعى بار.
ٷش تاراۋدان جەنە 21 باپتان تۇراتىن زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ بەيبiت جەنە قارۋسىز جينالىپ بەيبiت جينالىستار ٶتكiزۋ قۇقىعىن icكە اسىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدi.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 32-بابىنا سەيكەس بەيبiت ەرi قارۋسىز جينالۋعا, جينالىستار, ميتينگٸلەر مەن دەمونستراتسييالار, شەرۋلەر ٶتكiزۋگە جەنە توسقاۋىلدارعا (پيكەت) تۇرۋعا قازاقستان ازاماتتارى عانا قۇقىلى.
بۇل مەسەلەدە كونستيتۋتسييانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدى كٷشi بارىن جەنە رەسپۋبليكانىڭ بٷكiل اۋماعىندا تiكەلەي قولدانىلاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
زاڭدا پايدالانىلاتىن نەگiزگi ۇعىمدارعا تٷسiنiك بەرiلگەن. ولاردىڭ iشiندە, بەيبiت جينالىستاردىڭ بارلىق بەس تٷرiنە, «قاتىسۋشى», «ۇيىمداستىرۋشى», «ارنايى ورىن» ۇعىمدارى بار.
ۇعىمدار تٷسiنiگi – زاڭدى قولدانۋ كەزiندە بiركەلiلiكتi قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكiندiك بەرەتiن ماڭىزدى نورما.
زاڭ – بەيبiت جينالىستار بوستاندىعى قۇقىعىن شەكتەۋ نەگiزدەرiن ناقتى ايقىنداعان.
ونداي نەگiزدەر قاتارىنا: مەملەكەتتiك قاۋٸپسiزدiك, قوعامدىق تەرتiپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كiرەدi. بۇدان باسقا جاعدايلاردا بەيبiت جينالىستاردى شەكتەۋگە جول بەرiلمەيدi.
اتالعان نورما «ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى» حالىقارالىق پاكتiگە (21 باپ) ساي كەلەدi.
بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋدiڭ 6 قاعيداتى بەلگiلەنگەن. سونىڭ بiرi – بەيبiت جينالىستار ٶتكiزۋ پايداسىنا پرەزۋمپتسييا. بۇل قاعيدات – بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋگە قاتىستى مەملەكەت تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان تىڭ جەنە حالىقارالىق تەجiريبەگە ٷندەس باستاما.
تاعى بiر ەرەكشەلٸك بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ ٷشiن ارنايى ورىنداردى انىقتاۋعا بايلانىستى. بۇل جەردە, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ, اۋداننىڭ (وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ) جەرگiلiكتi ٶكiلدi ورگاندارى – مەسليحاتتارعا ٷلكەن جاۋاپكەرشiلiك جٷكتەيدi.
مەسليحاتتارعا:
1) بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ ٷشiن ارنايى ورىندى;
2) ارنايى ورىنداردى پايدالانۋ تەرتiبiن;
3) ارنايى ورىنداردى شەكتi تولتىرۋ نورمالارىن;
4) ارنايى ورىنداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جەنە ۇيىمداستىرۋشىلىق قامتاماسىز ەتۋگە قويىلاتىن تالاپتاردى;
5) پيكەتتەۋدi ٶتكiزۋگە تىيىم سالىنعان iرگەلەس اۋماقتاردىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ قۇقىعى بەرiلگەن.
بەيبiت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ بۇرىنعى رۇقسات ەتۋ تٷرٸنەن ارالاس نۇسقاعا اۋىستىرىلدى. ياعني, پيكەت, جينالىس, ميتينگ نىسانىندا بەيبiت جينالىستار ٶتكiزۋ حابارلامالىق تەرتٸپتە ٸسكە اسادى.
زاڭمەن پيكەتتەۋ ەرەكشەلiكتەرi بەلگiلەنگەن. پيكەت ٶتكiزۋگە تىيىم سالىنعان جەرلەر مەن اۋماقتارىنىڭ تٷپكiلiكتi تiزiمi انىقتالعان. وسى جەرلەردەن باسقا جەرلەردە پيكەتكە رۇقسات ەتiلەدi. بەيبiت جينالىستىڭ وسى تٷرiن تاڭداعان ازامات ارنايى ورىنداردا جەرگiلiكتi ۋاقىت بويىنشا ساعات 9 بەن 20 اراسىندا تۇرۋعا قۇقىلى. ال ارنايى ورىنداردان باسقا جەرلەردە تۇراتىن بولسا ونىڭ ۋاقىتى كٷنiنە ەكi ساعات بولىپ بەلگiلەنگەن.
جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ بەيبiت جينالىستاردى ٶتكiزۋدەن باس تارتۋىنا سەبەپ بولاتىن نەگiزدەر تٷپكٸلٸكتٸ انىقتالدى. بەيبiت جينالىستار بوستاندىعى قۇقىعىن بۇزاتىن شەشiمدەر مەن ەرەكەتتەرگە شاعىم جاساۋ, وسى سالاداعى زاڭنامانى بۇزعانى ٷشiن جاۋاپكەرشiلiككە بايلانىستى نورمالار قاراستىرىلعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ سەناتى زاڭدى جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان بٸرنەشە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزدٸ. ولاردىڭ بٸر توبى بەيبiت جينالىستى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ مiندەتتەرi مەن بەيبiت جينالىستار ٶتكiزۋ كەزiندە تىيىم سالۋ نەگiزدەرiن قامتيتىن, سونىمەن بٸرگە بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىنىڭ ەرەكەتiنە تىيىم سالۋ تۋرالى تارماقتارعا قاتىستى بولدى.
زاڭ جوباسىندا بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىلاردان ٶز بەتiن بٷركەمەۋدi, ونىڭ iشiندە بەت ەلپەتiن تانۋعا كەدەرگi كەلتiرەتiن كيiم-كەشەكتi جەنە ٶزگە دە زاتتاردى پايدالانباۋدى تالاپ ەتۋ ۇيىمداستىرۋشىعا مiندەت قىلىپ جٷكتەلگەن. سول سيياقتى, بەيبiت جينالىستى ٶتكiزۋ كەزiندە ۇيىمداستىرۋشىعا بەت ەلپەتiن تانۋعا كەدەرگi كەلتiرەتiن كيiم-كەشەكتi جەنە ٶزگە دە زاتتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان.
بۇل نورمالار الىنىپ تاستالدى. سەبەبi, كەي جاگدايدا بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى جەكە قورعانىش قۇرالدارىن پايدالانۋ كاجەتتiلiگi تۋىنداۋى مٷمكiن. بۇنداي جاعداي بولعان كەزدە جوعارىداعى نورمالار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەيدi. سول سيياقتى بەيبiت جينالىسقا قاتىسۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جەكە قورعانىش قۇرالدارىن پايدالانۋعا مٷمكiندiك بەرەتiن تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلدٸ.
بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ ٷشiن ارنايى ورىنداردى بەلگiلەۋ جەنە ونىڭ سانىنا قاتىستى سۇراقتار كوتەرiلدi, ول قوعامدا دا كەڭiنەن تالقىعا تٷسكەن بولاتىن.
ونى ەسكەرە وتىرىپ استانانىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جەنە وبلىس ورتالىقتارى بولىپ ەسەپتەلەتiن قالالار مەن ولاردىڭ قۇرامىنا كiرەتiن اۋدانداردا ارنايى ورىندار مiندەتتi تٷردە ورتالىقتا ورنالاسۋى جەنە ولاردىڭ سانى ٷشەۋدەن كەم بولماۋى تيiس دەگەن شەشiم قابىلداندى. بۇل جينالىستار, ميتينگiلەر, توسقاۋىل قويۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ «كٶرiنۋ مەن ەستiلۋ» جەنە ولاردى ٶتكiزۋ مٷمكiندiگiن ارتتىرادى.
قاتىسۋشى نەمەسە قاتىسۋشىلار تاراپىنان زاڭنىڭ بۇزىلۋى جويىلعان جاعدايدا بەيبiت جينالىستاردى جالعاستىرۋعا مٷمكiندiك بەرەتٸن ماڭىزدى نورمامەن تولىقتىرىلدى.
زاڭ ازاماتتاردىڭ ٶز ويىن بٸلدٸرۋگە قاتىستى مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتٸپ وتىر. ول ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ دەموكراتييالىق ٷدەرٸستٸ جالعاستىرۋعا باعىتتالعان باتىل قادام دەپ ايتۋعا بولادى.
سەرسەنباي ەڭسەگەنوۆ,
قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
