مەملەكەت باسشىسى ٶزٸنٸڭ 2020 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ٸس-قيمىل كەزەڭٸ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اۋىل ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋدى ەنگٸزۋدٸڭ قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن.
سايلاۋ - قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى, حالىقتىڭ ەرٸك بٸلدٸرۋٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ, ونىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋعا قاتىسۋىنىڭ نەگٸزگٸ نىسانىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
شەت ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, تٸكەلەي سايلاۋ كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاننىڭ باسشىسى (ەكٸم) ٶز سايلاۋشىلارى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەرەڭ سەزٸنەدٸ, بۇل ونىڭ جۇمىسىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردٸڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردٸڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋدى اۋدان (وبلىستىق ماڭىزى بار قالا) مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى جاناما ەدٸسپەن ٶتكٸزەدٸ. كانديداتتاردى اۋدان (وبلىستىق ماڭىزى بار قالا) ەكٸمٸ جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىق جينالىسىمەن كەلٸسٸلگەننەن كەيٸن عانا ۇسىنادى.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ جوباسىن جەنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە سايلاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋدى ەنگٸزۋ بويىنشا زاڭنامالىق تٷزەتۋلەردٸ كٶزدەيتٸن زاڭ جوباسىن ەزٸرلەدٸ.
اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ:
- ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن تولىققاندى ٸسكە اسىرۋداعى بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ;
- حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن جەنە ەكٸمنٸڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋٸن كٷشەيتۋ;
- اۋىل ەكٸمٸنٸڭ حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن پروبلەمالارىنا جەدەل دەن قويۋىن ارتتىرۋ;
- «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تولىق كٶلەمدە ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن زاڭ جوبالارىنا سەيكەس, اعىمداعى جىلعى ەكٸنشٸ جارتىجىلدىقتا ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالاتىن اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸنٸڭ العاشقى تٸكەلەي سايلاۋى جارييالانادى. سايلاۋ 836 ەكٸمگە قاتىستى (بارلىعى - 2 345 بٸرلٸك).
بۇل سايلاۋ قازاقستاننىڭ سايلاۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸنە اينالىپ, ٶڭٸرلٸك اۋقىمدى سايلاۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋدٸڭ جاڭا پراكتيكالىق تەجٸريبەسٸن جيناقتاۋعا نەگٸز بولماق.
كونستيتۋتسييالىق زاڭ جوباسىندا تٸركەلگەن ساياسي پارتييالاردىڭ كانديداتتاردى ۇسىنۋى كٶزدەلگەن. بۇل ولاردىڭ رٶلٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى.
بۇدان باسقا, تيٸستٸ اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ بەسەڭ سايلاۋ قۇقىعىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋى كٶزدەلەدٸ. ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان ٷمٸتكەر تيٸستٸ اۋىلدىق وكرۋگتە تۇراتىن سايلاۋشى قولىنىڭ كەمٸندە 1%-ىن جيناۋى تيٸس. ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋدىڭ وسىنداي تەرتٸبٸ پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەرلەر مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا قاتىستى بەلگٸلەنگەن.
بۇل رەتتە, ۇسىنۋ مەرزٸمٸنٸڭ سوڭىنا ەكٸدەن كەم ٷمٸتكەر ۇسىنىلعان جاعدايدا, اۋدان (وبلىستىق ماڭىزى بار قالا) ەكٸمٸ سايلاۋدىڭ بالامالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس.
ايتا كەتسەك, اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ – تٶرت جىل.
سايلاۋدى ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ مىناداي تەتٸك بويىنشا جٷزەگە اسىرىلادى:
1) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمٸ سايلاۋىن تاعايىنداۋ;
2) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمٸنە ٷمٸتكەرلەردٸ ۇسىنۋ (ساياسي پارتييالار ٶز مٷشەلەرٸ اراسىنان; ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋ تەرتٸبٸمەن);
3) كانديداتتى (ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان) قولداۋ ٷشٸن قول جيناۋ;
4) كانديداتتىڭ سايلاۋ جارناسىن ەنگٸزۋٸ (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگٸلەنگەن ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنىڭ بٸر ەسەلەنگەن مٶلشەرٸندە);
5) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدٸگٸنە ٷمٸتكەردٸڭ قويىلاتىن تالاپقا سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ;
6) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمٸنە كانديداتتاردى اۋداندىق (قالالىق) سايلاۋ كوميسسيياسىمەن تٸركەۋ;
7) كانديداتتاردىڭ دەكلاراتسيياسىن تەكسەرۋ جەنە ارنايى تەكسەرۋ جٷرگٸزۋ;
8) ٷگٸت ناۋقانىن جٷرگٸزۋ;
9) سايلاۋ ٶتكٸزۋ;
10) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدٸگٸنە كانديداتتاردىڭ داۋىستارىن ساناۋ;
11) ەگەر سايلاۋ جارامسىز دەپ تانىلسا (سايلاۋ بارىسىندا نەمەسە داۋىستاردى ساناۋ كەزٸندە, نە سايلاۋ نەتيجەلەرٸن انىقتاۋ كەزٸندە) جەنە ەكٸ كانديدات تەڭ داۋىس سانىن ەڭ كٶپ جيناعان جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸنٸڭ قايتا سايلاۋىن ٶتكٸزۋ;
12) اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ قورىتىندىلارىن انىقتاۋ جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالاۋ;
13) سايلانعان اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمٸن تٸركەۋ.
سونىمەن قاتار, اۋداننىڭ (وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ) مەسليحاتتارىنا ەكٸمگە سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋ تۋرالى مەسەلەنٸ قاراۋ بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىق جينالىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ٶكٸلەتتٸكتەر بەرٸلەتٸن بولادى.
دەمەك, اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمٸ تەك سايلانىپ قانا قويماي, ونى سايلاعان قاۋىمداستىق الدىندا باقىلاۋدا بولادى.
وسىلايشا, زاڭ جوبالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا زاڭ جوبالارى پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ قاراۋىندا جاتىر.
زاڭ جوبالارىنىڭ تانىستىرىلىمى ساياسي پارتييالاردىڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەنە باسقا دا ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن اعىمداعى جىلعى 5 جەنە 13 سەۋٸردە ٶتكٸزٸلدٸ.
