Memleket basshysy óziniń 2020 jylǵy 1 qyrkúiektegi «Jańa jaǵdaidaǵy Qazaqstan: is-qimyl kezeńi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aýyl ákimderin tikelei sailaýdy engizýdiń qajettigin aitqan bolatyn.
Sailaý - qoǵamdy demokratiialandyrýdyń mańyzdy institýty, halyqtyń erik bildirýiniń kórinisi, onyń memlekettik basqarýǵa qatysýynyń negizgi nysanynyń biri ekeni belgili.
Shet elderdiń tájiribesi kórsetip otyrǵandai, tikelei sailaý kezinde jergilikti atqarýshy organnyń basshysy (ákim) óz sailaýshylary aldyndaǵy jaýapkershilikti tereń sezinedi, bul onyń jumysyna oń áser etedi.
Búgingi kúni Qazaqstan Respýblikasynda aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin sailaýdy aýdan (oblystyq mańyzy bar qala) máslihatynyń depýtattary janama ádispen ótkizedi. Kandidattardy aýdan (oblystyq mańyzy bar qala) ákimi jergilikti qoǵamdastyq jinalysymen kelisilgennen keiin ǵana usynady.
Osyǵan bailanysty, Memleket Basshysynyń Joldaýyn iske asyrý úshin QR Ulttyq ekonomika ministrligi «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sailaý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq zańynyń jobasyn jáne «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine sailaý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» aýyldyq okrýg ákimderin tikelei sailaýdy engizý boiynsha zańnamalyq túzetýlerdi kózdeitin Zań jobasyn ázirledi.
Aýyldyq okrýg ákimderin tikelei sailaý:
- azamattardyń ózderiniń konstitýtsiialyq quqyqtaryn tolyqqandy iske asyrýdaǵy belsendiligin arttyrý;
- halyqtyń bilikke degen senimin jáne ákimniń halyq aldynda esep berýin kúsheitý;
- aýyl ákiminiń halyqtyń qajettilikteri men problemalaryna jedel den qoiýyn arttyrý;
- «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn tolyq kólemde iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Joǵaryda kórsetilgen zań jobalaryna sáikes, aǵymdaǵy jylǵy ekinshi jartyjyldyqta ókilettik merzimi aiaqtalatyn aýyldyq okrýg ákimderiniń alǵashqy tikelei sailaýy jariialanady. Sailaý 836 ákimge qatysty (barlyǵy - 2 345 birlik).
Bul sailaý Qazaqstannyń sailaý júiesin damytýdyń mańyzdy kezeńine ainalyp, óńirlik aýqymdy sailaý naýqanyn uiymdastyrý men ótkizýdiń jańa praktikalyq tájiribesin jinaqtaýǵa negiz bolmaq.
Konstitýtsiialyq zań jobasynda tirkelgen saiasi partiialardyń kandidattardy usynýy kózdelgen. Bul olardyń róli men jaýapkershiligin arttyrady.
Budan basqa, tiisti aýyldyq okrýg turǵyndarynyń báseń sailaý quqyǵyn iske asyrý maqsatynda ózin-ózi usynýy kózdeledi. Ózin-ózi usynǵan úmitker tiisti aýyldyq okrýgte turatyn sailaýshy qolynyń keminde 1%-yn jinaýy tiis. Ózin-ózi usynýdyń osyndai tártibi Prezidenttikke úmitkerler men Parlament depýtattaryna qatysty belgilengen.
Bul rette, usyný merziminiń sońyna ekiden kem úmitker usynylǵan jaǵdaida, aýdan (oblystyq mańyzy bar qala) ákimi sailaýdyń balamaly bolýyn qamtamasyz etýi tiis.
Aita ketsek, aýyldyq okrýg ákimderiniń ókilettik merzimi – tórt jyl.
Sailaýdy ótkizý tártibi mynadai tetik boiynsha júzege asyrylady:
1) aýyldyq okrýg ákimi sailaýyn taǵaiyndaý;
2) aýyldyq okrýg ákimine úmitkerlerdi usyný (saiasi partiialar óz músheleri arasynan; ózin-ózi usyný tártibimen);
3) kandidatty (ózin-ózi usynǵan) qoldaý úshin qol jinaý;
4) kandidattyń sailaý jarnasyn engizýi (Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda belgilengen eń tómengi jalaqynyń bir eselengen mólsherinde);
5) aýyldyq okrýg ákimdigine úmitkerdiń qoiylatyn talapqa sáikestigin tekserý;
6) aýyldyq okrýg ákimine kandidattardy aýdandyq (qalalyq) sailaý komissiiasymen tirkeý;
7) kandidattardyń deklaratsiiasyn tekserý jáne arnaiy tekserý júrgizý;
8) úgit naýqanyn júrgizý;
9) sailaý ótkizý;
10) aýyldyq okrýg ákimdigine kandidattardyń daýystaryn sanaý;
11) eger sailaý jaramsyz dep tanylsa (sailaý barysynda nemese daýystardy sanaý kezinde, ne sailaý nátijelerin anyqtaý kezinde) jáne eki kandidat teń daýys sanyn eń kóp jinaǵan jaǵdaida aýyldyq okrýg ákimderiniń qaita sailaýyn ótkizý;
12) aýyldyq okrýg ákimderin sailaý qorytyndylaryn anyqtaý jáne buqaralyq aqparat quraldarynda jariialaý;
13) sailanǵan aýyldyq okrýg ákimin tirkeý.
Sonymen qatar, aýdannyń (oblystyq mańyzy bar qalanyń) máslihattaryna ákimge senimsizdik bildirý týraly máseleni qaraý boiynsha, onyń ishinde jergilikti qoǵamdastyq jinalysynyń bastamasy boiynsha ókilettikter beriletin bolady.
Demek, aýyldyq okrýg ákimi tek sailanyp qana qoimai, ony sailaǵan qaýymdastyq aldynda baqylaýda bolady.
Osylaisha, zań jobalary Qazaqstan Respýblikasynyń jergilikti ózin-ózi basqarý júiesin nyǵaitýǵa basa nazar aýdarady.
Qazirgi ýaqytta zań jobalary Parlament Májilisiniń qaraýynda jatyr.
Zań jobalarynyń tanystyrylymy saiasi partiialardyń, úkimettik emes uiymdardyń jáne basqa da sarapshylardyń qatysýymen aǵymdaǵy jylǵy 5 jáne 13 sáýirde ótkizildi.
