فوتو: egemen.kz
سٸز بٸلەسٸز بە, ەلٸمٸزدە 11 مىڭعا جۋىق كٸتاپحانا, 300 ميلليوننان استام كٸتاپ بار ەكەن. وسىعان وراي وقيتىن ۇلت, وقيتىن ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلەدٸ. ياعني ەربٸر تٶرتٸنشٸ قازاقستاندىق كٸتاپ وقيدى. Ult.kz تٸلشٸسٸ «بٷگٸنگٸ جاستاردىڭ كٸتاپ وقۋعا ىنتاسى قانداي?», «قانداي جانرلارعا قىزىعادى?», «ماماندار قانداي كٸتاپ وقۋعا كەڭەس بەرەدٸ?» دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ٸزدەپ كٶردٸ.
اۋىل وقىرمانىنا زاماناۋي كٸتاپتار جەتپەيدٸ
Kitapal كومپانيياسىنىڭ ماركەتولوگٸ ميراس كەسەباەۆ ساپالى كٸتاپقا سۇرانىس كٶپ ەكەنٸن ايتادى. سٶزٸنشە, 2018 جىلدان 2023 جىلعا دەيٸن وقىرمان تۇلعالىق دامۋدى ماقسات تۇتاتىن, پسيحولوگييانى زەرتتەۋگە قاتىستى, شابىت بەرەتٸن, بيزنەستٸ ٷيرەتەتٸن كٸتاپتاردى جاتا-جاستانا وقىعان. شەتەلدٸك اۆتورلاردى قويىپ, وتاندىق اۆتورلاردىڭ كٸتابى دا مىقتى سۇرانىسقا ەنگەن.
فوتو: ميراس كەسەباەۆتٸڭ جەكە مۇراعاتىنان
«كٸتابى شىقپاي جاتىپ, الدىن الا تاپسىرىس بەرۋدٸڭ ٶزٸ 20 مىڭنان اسىپ كەتكەن اۆتورلار دا بار. «SAMGA» باسپاسىنان شىققان قۋانىش شونبايدىڭ «ەكٸنشٸ بولما» كٸتابى 140 مىڭنان اسا تيراجبەن, قايرات جولدىبايۇلىنىڭ «كەمەل ادام» كٸتابىنىڭ 100 مىڭنان استامى ساتىلدى. مۇنى ەندٸ حالىقتىڭ بٸلٸمگە, ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋعا, تانۋعا, جەتٸلدٸرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىمەن بايلانىستىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار دٸني كٸتاپتار دا وقىرمانعا ٷزدٸكسٸز كەتٸپ جاتتى. عاسىر بويى دٸني ٸلٸمگە سۋسىنداي الماي شٶلدەگەن حالىق ەندٸ ساپالى كٸتاپتارعا باس قويعانداي ەسەر قالدىرادى.
2024 جىلدان باستاپ, وقىرماننىڭ بٸر پاراسى تاريحي, ەدەبي كٸتاپتارعا سۇرانىس تٷسٸرە باستادى. سوعان ساي كلاسسيكالىق كٸتاپتاردان بٶلەك, زاماناۋي اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرٸ جارىققا شىقتى. بەرٸ كەرەمەت بولماۋى مٷمكٸن, بٸراق وقىرمانعا سونىڭ ٶزٸ كٶڭٸلگە جۇبانىش سىيلادى. بۇل ٷدەرٸس بٸرتە-بٸرتە ٷلكەيە بەرەدٸ. سەبەبٸ پسيحولوگييالىق بٸلٸمگە قۇشتارلىعىن تولتىرعان ادام قايتادان ەدەبيەتكە كەلەدٸ. ەسٸرەسە ۇلت ٷشٸن جانىن قيعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ٶمٸربايانى قازٸر جاقسى وقىلىپ جاتىر. بٸز ٷشٸن ايدالاداعى بەنجامين فرانكلين ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ قانىش ساتپاەۆ سىندى ۇلت زييالىلارىنىڭ سٷرگەن ٶمٸرٸ قىزىعىراق كٶرٸنەدٸ», – دەيدٸ ميراس كەسەباەۆ.
سپيكەردٸڭ سٶزٸنشە, حالىقتىڭ 45 پايىزى قازٸر اۋىلدا تۇرادى. ونداعى وقۋشىلارعا قازٸر شىعىپ جاتقان جاڭا كٸتاپتار جەتپەيدٸ. اۋىلداعى كٸتاپحانالاردا كٶبٸنە وقۋشىلارعا قىزىقسىز كٸتاپتار تولىپ تۇر. ولارعا ماماندىق تاڭداۋعا, ٶزٸن جەتٸلدٸرۋگە, تٸل ٷيرەنۋگە, جىلدام وقۋعا, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸن ارتتىرۋعا, ٶزٸن تانۋعا, ەدەت قالىپتاستىرۋعا, مٸنەزٸن كٶركەمدەۋگە كٶمەكتەسەتٸن, كٶبٸرەك بٸلۋگە شابىت سىيلايتىن جەنە ترەندتە جٷرگەن (مىسالى, «حەرري پوتتەر», «شوكوەلەم») كٸتاپ قاجەت.
«وسىنداي قاجەتتٸلٸكتەردٸ ەسكەرە كەلە, «اۋىلعا كٸتاپ ال» دەگەن جوبانى باستادىق. 2023–2024 جىلدارى 415 اۋىلعا 21 000 كٸتاپ جٸبەردٸك. الدىن ايتقان تاقىرىپتارعا ساي ەڭ ساپالى 50 كٸتاپتى سۇرىپتاپ, قوراپقا سالىپ, اۋىل مەكتەپتەرٸنە جٸبەرەمٸز. ەرٸ قاراي كٸتاپحاناشىلار ونى قورعا تٸركەپ, وقۋشىلارعا ابونەمەنتتٸك كارتامەن بەرەدٸ. 2025 جىلى اۋىل سانىن مىڭعا جەتكٸزەمٸز دەپ ماقسات قويدىق.
كٸتاپتىڭ اقشاسى ٷش تٷرلٸ جولمەن جينالادى. بٸر قوراپتىڭ باعاسى – 150 مىڭ تەڭگە. بٸرٸنشٸ, Kitapal دٷكەندەرٸندە ساۋدا جاساعان وقىرمان 200 تەڭگەدەن قورعا اۋدارادى. وسىلايشا, بٸر ايدىڭ ٸشٸندە 2–3 اۋىلدىڭ اقشاسى جينالادى. ولاردى قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك وبلىستارىنا جٸبەرەمٸز. سول جاقتا «سەرپٸن» باعدارلاماسىمەن وقىپ جٷرگەن ستۋدەنتتەر ەر قوراپتى ەر اۋىلعا جەتكٸزەدٸ. ەكٸنشٸ, ەر اۋىلدىڭ ازاماتتارى, مىسالى, مەكتەپ بٸتٸرٸپ جاتقانىنا 10–20 جىل تولعان تٷلەكتەر اقشا جيناپ, قوراپتى ساتىپ الادى دا, مەكتەبٸنە سىيلايدى. ٷشٸنشٸ, قالتالى ازاماتتار ٶز قاراجاتىنا تۋعان اۋىلىنا دەپ بٸر-ەكٸ قوراپتى سىيلايدى. مۇندا نەگٸزٸ ستۋدەنتتەردٸڭ ٷلەسٸ كٶبٸرەك. بەلسەندٸلٸك تانىتىپ, جان-جاقتان اقشا جيناپ, ٶز اۋىلىنا جەتكٸزگەنشە تىنبايدى.
وقۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸ, قۋانىشى دەگەن كەرەمەت! بٸز اپارعان كٸتاپتاردى كەزەككە تۇرىپ الىپ وقيدى. ٶيتكەنٸ 500–1000 بالا وقيتىن مەكتەپكە 50 كٸتاپ دەگەن جۇق بولمايدى. وسى كٸتاپتاردى وقىعان وقۋشىلاردىڭ اراسىنان بولاشاقتا مىقتى ازامات, نامىستى تۇلعا شىعاتىنىنا سەنەمٸز», – دەيدٸ ميراس كەسەباەۆ.
ەدەبيەتتە كلاسسيكا ماڭىزدى
سونىمەن قاتار, سپيكەر العاش كٸتاپ وقيتىندارعا تٸلٸ جەڭٸل, سيۋجەتٸ قىزىقتى, كلاسسيكالىق كٸتاپتار وقۋعا كەڭەس بەرەدٸ. مىسالى: «گاۋھارتاس», «ۇلپان», «بالالىق شاققا ساياحات», «جۋسان يٸسٸ», «جابايى الما», «بٶرٸبايدىڭ تىماعىن يت الىپ قاشقان قىس», «بٸر اتانىڭ بالالارى», ت.ب. سودان كەيٸن كٸتاپ وقۋعا دەگەن ماحاببات ويانىپ, ەرٸ قاراي كٷردەلٸ كٸتاپتارعا ٶتە باستايدى.
«سونىمەن قاتار, تاريحتا ٸزٸ قالعان ادامنىڭ ٶمٸربايانىن, تۋعان ەلٸڭنٸڭ تاريحىن وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن. جاقسى ادامنىڭ ٶمٸرٸ جۇعادى, جٷرەگٸڭە سەۋلەسٸن قالدىرادى, ٶمٸرلٸك ماقساتىڭدى قالىپتاستىرۋعا تٷرتكٸ بولادى», – دەيدٸ ول.
ال ۇلتتىق كٸتاپحانانىڭ قىزمەتكەرٸ قانات التىنبەك ۇلتتى جاڭعىرتاتىن كٶركەم ەدەبيەت ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ. كٸتاپقا دەگەن سۇرانىستى قالىپتاستىراتىن – ٶندٸرٸس. كەيٸن ول كەزدە كٸتاپپەن «بەسەكەگە» تٷسەر بۇل كٷنگٸ گادجەتتەردٸڭ بٸرٸ دە جوق بولاتىن دەگەن سپيكەر كٸتاپ وقىلمايدى دەگەنگە كەلٸسپەيتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
فوتو: قانات التىنبەكتٸڭ جەكە مۇراعاتىنان
«مەنٸڭشە, وقىرماننىڭ كٸتاپقا دەگەن ىنتاسىن وياتۋ ٷشٸن ەدەبي اگەنتتەردٸڭ سانى ارتۋى قاجەت. شىعارمانى جارنامالايتىن, نەگٸزٸنەن, ەدەبي سىن. ەگەر سىنشى جاڭا كٸتاپتى تاس-تالقان ەتٸپ سىناپ تاستاسا, ونىڭ تارالىمى دا ازايادى. كەرٸسٸنشە, ەدٸل سىنمەن شىعارمانىڭ ٶزٸندٸك ارتىقشىلىعىن ايشىقتاپ بەرەتٸن سىنشىلاردىڭ ماقالاسىن وقىعان وقىرمان ەڭ بٸرٸنشٸ سىنشىنىڭ سىنىنا سەنٸپ كٸتاپتى وقيتىن. ەرينە, بۇل ٶتكەن كٷننٸڭ تەجٸريبەسٸ. بٸراق ونى ەسكٸرگەن دەي المايمىز. وقىرماننىڭ كٸتاپ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتا سالۋ, راسىندا, وڭاي شارۋا ەمەس.
«بٷگٸن كٸتاپ وقىلمايدى» دەپ اۋزىمىزدى قۇر شٶپپەن سٷرتۋگە بولمايدى. كٸتاپ وقىلادى. بٸراق كلاسسيكالىق كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ورنىن شەتەلدٸك موتيۆاتسييالىق, پسيحولوگييالىق كٸتاپتار جاۋلاپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. دەسەك تە ٶزٸم تانيتىن ادامدارىم مەيلٸنشە كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ قاسيەتتٸ كەۋسارىنان شٶلٸن قاندىرىپ جٷر. ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەم, Facebook, Instagram ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸندە نۇربەك ساعيدوللاەۆ, سانجار سەيسەنباەۆ, حامزا بەردەن اتتى جٸگٸتتەر كٸتاپتى وقىپ, ودان تٷيگەنٸن كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىپ كەلەدٸ. وقىرماندى, مەنٸڭشە, وسىلاي ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەتٸپ, كٶركەم ەدەبيەتكە قىزىقتىرۋ كەرەك. ەڭگٸمەنٸڭ اشىعىن ايتار بولساق, سوڭعى بەس جىلدىقتى ەسەپكە الماعاندا, وقىرمانعا ۇسىنار جاڭا ەدەبيەت قاتارى مولايعان جوق ەدٸ. سوڭعى جىلدارى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي جازىلعان رومان مەن ەڭگٸمەلەر ەپتەپ كٶبەيٸپ كەلە جاتىر. ال سولاردىڭ قايسىسىن الساڭىز دا, وقىرماننىڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتقان جوق. كٸتاپ وقۋعا قىزىعۋشىلىق ورتاعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتان باستالادى. سوندىقتان جاستار لەگٸ ٶز دامۋى ٷشٸن دامۋشى ورتا قالىپتاستىرۋى لەزٸم», – دەيدٸ قانات التىنبەك.
«ابايدى, مۇحتاردى, قادىردى وقىعان ادام قيياناتقا بارمايدى»
كٸتاپحاناشىنىڭ سٶزٸنشە, كٸتاپ وقۋدا ەركٸمنٸڭ تالعامى ەرتٷرلٸ. ول – زاڭدىلىق. سپيكەردٸڭ كەز كەلگەن ادامعا ۇسىنىپ كەلە جاتقان سالاسى – قازاق كلاسسيكالىق كٶركەم ەدەبيەتٸ.
«سونىڭ ٸشٸندە, سٶزسٸز, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ سالماقتى شىعارمالارىنان باستاپ كەڭەستٸك كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىپتارىن تٷگەل وقۋعا ٷندەيمٸن. ال مەنەن «ەڭ كٶپ وقيتىن اۆتورىڭىز كٸم» دەپ سۇراساڭىز, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸ ايتار ەدٸم. قازاق كٶركەم سٶزٸن جەتٸك قولدانا وتىرىپ, تاريحىمىزدىڭ سولقىلداق تۇستارىن رەتتەپ جازعان شىعارمالارىن وقۋ ارقىلى رۋحانيياتىمدى بايىتامىن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وقىرمان ٶزٸنە كەرەكتٸ كٸتاپتى ەرتە مە, كەش پە, سٶزسٸز, تابادى. وسى ورايدا كٸتاپتى قالاي تاڭداپ وقۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا كٶرنەكتٸ اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «بٸر كٸتاپتى تاڭداپ وقۋ ٷشٸن ون كٸتاپتى وقۋ كەرەك, ون كٸتاپتى تاڭداپ وقۋ ٷشٸن جٷز كٸتاپتى وقۋ كەرەك» دەگەن سٶزٸمەن جاۋاپ بەرەر ەدٸم. سٶزٸمنٸڭ سوڭىن قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ مىنا بٸر سٶزٸمەن اياقتاسام: «حالىق جولداۋلار مەن جالعان ۇراندارمەن جاڭعىرمايدى, ۇلتتى جاڭعىرتاتىن دا, دامىتاتىن دا كٶركەم ەدەبيەت. ابايدى, مۇحتاردى, قادىردى وقىعان ادام قيياناتقا بارمايدى». كٸتاپ وقيىق, كٸتاپ وقۋ ارقىلى عانا رۋحاني مٷگەدەك بولۋدان ساقتانامىز», – دەيدٸ كٸتاپحاناشى قانات التىنبەك.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
