Foto: egemen.kz
Siz bilesiz be, elimizde 11 myńǵa jýyq kitaphana, 300 millionnan astam kitap bar eken. Osyǵan orai oqityn ult, oqityn urpaq qalyptasyp keledi. Iaǵni árbir tórtinshi qazaqstandyq kitap oqidy. Ult.kz tilshisi «Búgingi jastardyń kitap oqýǵa yntasy qandai?», «Qandai janrlarǵa qyzyǵady?», «Mamandar qandai kitap oqýǵa keńes beredi?» degen suraqtardyń jaýabyn izdep kórdi.
Aýyl oqyrmanyna zamanaýi kitaptar jetpeidi
Kitapal kompaniiasynyń marketologi Miras Kesebaev sapaly kitapqa suranys kóp ekenin aitady. Sózinshe, 2018 jyldan 2023 jylǵa deiin oqyrman tulǵalyq damýdy maqsat tutatyn, psihologiiany zertteýge qatysty, shabyt beretin, biznesti úiretetin kitaptardy jata-jastana oqyǵan. Sheteldik avtorlardy qoiyp, otandyq avtorlardyń kitaby da myqty suranysqa engen.
Foto: Miras Kesebaevtiń jeke muraǵatynan
«Kitaby shyqpai jatyp, aldyn ala tapsyrys berýdiń ózi 20 myńnan asyp ketken avtorlar da bar. «SAMGA» baspasynan shyqqan Qýanysh Shonbaidyń «Ekinshi bolma» kitaby 140 myńnan asa tirajben, Qairat Joldybaiulynyń «Kemel adam» kitabynyń 100 myńnan astamy satyldy. Muny endi halyqtyń bilimge, ózin-ózi damytýǵa, tanýǵa, jetildirýge degen qulshynysymen bailanystyrý kerek. Sonymen qatar dini kitaptar da oqyrmanǵa úzdiksiz ketip jatty. Ǵasyr boiy dini ilimge sýsyndai almai shóldegen halyq endi sapaly kitaptarǵa bas qoiǵandai áser qaldyrady.
2024 jyldan bastap, oqyrmannyń bir parasy tarihi, ádebi kitaptarǵa suranys túsire bastady. Soǵan sai klassikalyq kitaptardan bólek, zamanaýi avtorlardyń eńbekteri jaryqqa shyqty. Bári keremet bolmaýy múmkin, biraq oqyrmanǵa sonyń ózi kóńilge jubanysh syilady. Bul úderis birte-birte úlkeie beredi. Sebebi psihologiialyq bilimge qushtarlyǵyn toltyrǵan adam qaitadan ádebietke keledi. Ásirese ult úshin janyn qiǵan tarihi tulǵalardyń ómirbaiany qazir jaqsy oqylyp jatyr. Biz úshin aidaladaǵy Benjamin Franklin emes, ózimizdiń Qanysh Satpaev syndy ult ziialylarynyń súrgen ómiri qyzyǵyraq kórinedi», – deidi Miras Kesebaev.
Spikerdiń sózinshe, halyqtyń 45 paiyzy qazir aýylda turady. Ondaǵy oqýshylarǵa qazir shyǵyp jatqan jańa kitaptar jetpeidi. Aýyldaǵy kitaphanalarda kóbine oqýshylarǵa qyzyqsyz kitaptar tolyp tur. Olarǵa mamandyq tańdaýǵa, ózin jetildirýge, til úirenýge, jyldam oqýǵa, este saqtaý qabiletin arttyrýǵa, ózin tanýǵa, ádet qalyptastyrýǵa, minezin kórkemdeýge kómektesetin, kóbirek bilýge shabyt syilaityn jáne trendte júrgen (mysaly, «Hárri Potter», «Shokoálem») kitap qajet.
«Osyndai qajettilikterdi eskere kele, «Aýylǵa kitap al» degen jobany bastadyq. 2023–2024 jyldary 415 aýylǵa 21 000 kitap jiberdik. Aldyn aitqan taqyryptarǵa sai eń sapaly 50 kitapty suryptap, qorapqa salyp, aýyl mektepterine jiberemiz. Ári qarai kitaphanashylar ony qorǵa tirkep, oqýshylarǵa abonementtik kartamen beredi. 2025 jyly aýyl sanyn myńǵa jetkizemiz dep maqsat qoidyq.
Kitaptyń aqshasy úsh túrli jolmen jinalady. Bir qoraptyń baǵasy – 150 myń teńge. Birinshi, Kitapal dúkenderinde saýda jasaǵan oqyrman 200 teńgeden qorǵa aýdarady. Osylaisha, bir aidyń ishinde 2–3 aýyldyń aqshasy jinalady. Olardy Qazaqstannyń soltústik oblystaryna jiberemiz. Sol jaqta «Serpin» baǵdarlamasymen oqyp júrgen stýdentter ár qorapty ár aýylǵa jetkizedi. Ekinshi, ár aýyldyń azamattary, mysaly, mektep bitirip jatqanyna 10–20 jyl tolǵan túlekter aqsha jinap, qorapty satyp alady da, mektebine syilaidy. Úshinshi, qaltaly azamattar óz qarajatyna týǵan aýylyna dep bir-eki qorapty syilaidy. Munda negizi stýdentterdiń úlesi kóbirek. Belsendilik tanytyp, jan-jaqtan aqsha jinap, óz aýylyna jetkizgenshe tynbaidy.
Oqýshylardyń pikiri, qýanyshy degen keremet! Biz aparǵan kitaptardy kezekke turyp alyp oqidy. Óitkeni 500–1000 bala oqityn mektepke 50 kitap degen juq bolmaidy. Osy kitaptardy oqyǵan oqýshylardyń arasynan bolashaqta myqty azamat, namysty tulǵa shyǵatynyna senemiz», – deidi Miras Kesebaev.
Ádebiette klassika mańyzdy
Sonymen qatar, spiker alǵash kitap oqityndarǵa tili jeńil, siýjeti qyzyqty, klassikalyq kitaptar oqýǵa keńes beredi. Mysaly: «Gaýhartas», «Ulpan», «Balalyq shaqqa saiahat», «Jýsan iisi», «Jabaiy alma», «Bóribaidyń tymaǵyn it alyp qashqan qys», «Bir atanyń balalary», t.b. Sodan keiin kitap oqýǵa degen mahabbat oianyp, ári qarai kúrdeli kitaptarǵa óte bastaidy.
«Sonymen qatar, tarihta izi qalǵan adamnyń ómirbaianyn, týǵan elińniń tarihyn oqýǵa keńes beremin. Jaqsy adamnyń ómiri juǵady, júregińe sáýlesin qaldyrady, ómirlik maqsatyńdy qalyptastyrýǵa túrtki bolady», – deidi ol.
Al Ulttyq kitaphananyń qyzmetkeri Qanat Altynbek ultty jańǵyrtatyn kórkem ádebiet ekenin tilge tiek etti. Kitapqa degen suranysty qalyptastyratyn – óndiris. Keiin ol kezde kitappen «básekege» túser bul kúngi gadjetterdiń biri de joq bolatyn degen spiker kitap oqylmaidy degenge kelispeitinin jetkizdi.
Foto: Qanat Altynbektiń jeke muraǵatynan
«Menińshe, oqyrmannyń kitapqa degen yntasyn oiatý úshin ádebi agentterdiń sany artýy qajet. Shyǵarmany jarnamalaityn, negizinen, ádebi syn. Eger synshy jańa kitapty tas-talqan etip synap tastasa, onyń taralymy da azaiady. Kerisinshe, ádil synmen shyǵarmanyń ózindik artyqshylyǵyn aishyqtap beretin synshylardyń maqalasyn oqyǵan oqyrman eń birinshi synshynyń synyna senip kitapty oqityn. Árine, bul ótken kúnniń tájiribesi. Biraq ony eskirgen dei almaimyz. Oqyrmannyń kitap oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oiata salý, rasynda, ońai sharýa emes.
«Búgin kitap oqylmaidy» dep aýzymyzdy qur shóppen súrtýge bolmaidy. Kitap oqylady. Biraq klassikalyq kórkem ádebiettiń ornyn sheteldik motivatsiialyq, psihologiialyq kitaptar jaýlap jatqanyn joqqa shyǵara almaimyz. Desek te ózim tanityn adamdarym meilinshe kórkem ádebiettiń qasietti káýsarynan shólin qandyryp júr. Oraiy kelgende aita ketsem, Facebook, Instagram áleýmettik jelilerinde Nurbek Saǵidollaev, Sanjar Seisenbaev, Hamza Berden atty jigitter kitapty oqyp, odan túigenin kópshilik nazaryna usynyp keledi. Oqyrmandy, menińshe, osylai inemen qudyq qazǵandai etip, kórkem ádebietke qyzyqtyrý kerek. Áńgimeniń ashyǵyn aitar bolsaq, sońǵy bes jyldyqty esepke almaǵanda, oqyrmanǵa usynar jańa ádebiet qatary molaiǵan joq edi. Sońǵy jyldary jańa zaman talaptaryna sai jazylǵan roman men áńgimeler eptep kóbeiip kele jatyr. Al solardyń qaisysyn alsańyz da, oqyrmannyń nazarynan tys qalyp jatqan joq. Kitap oqýǵa qyzyǵýshylyq ortaǵa degen qyzyǵýshylyqtan bastalady. Sondyqtan jastar legi óz damýy úshin damýshy orta qalyptastyrýy lázim», – deidi Qanat Altynbek.
«Abaidy, Muhtardy, Qadyrdy oqyǵan adam qiianatqa barmaidy»
Kitaphanashynyń sózinshe, kitap oqýda árkimniń talǵamy ártúrli. Ol – zańdylyq. Spikerdiń kez kelgen adamǵa usynyp kele jatqan salasy – qazaq klassikalyq kórkem ádebieti.
«Sonyń ishinde, sózsiz, Muhtar Áýezovtiń salmaqty shyǵarmalarynan bastap keńestik kezeńde ómir súrgen qazaq ádebietiniń alyptaryn túgel oqýǵa úndeimin. Al menen «eń kóp oqityn avtoryńyz kim» dep surasańyz, Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilovti aitar edim. Qazaq kórkem sózin jetik qoldana otyryp, tarihymyzdyń solqyldaq tustaryn rettep jazǵan shyǵarmalaryn oqý arqyly rýhaniiatymdy baiytamyn. Bir sózben aitqanda, oqyrman ózine kerekti kitapty erte me, kesh pe, sózsiz, tabady. Osy oraida kitapty qalai tańdap oqý kerek degen saýalǵa kórnekti aqyn, Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Temirhan Medetbektiń «Bir kitapty tańdap oqý úshin on kitapty oqý kerek, on kitapty tańdap oqý úshin júz kitapty oqý kerek» degen sózimen jaýap berer edim. Sózimniń sońyn Qabdesh Jumadilovtiń myna bir sózimen aiaqtasam: «Halyq joldaýlar men jalǵan urandarmen jańǵyrmaidy, ultty jańǵyrtatyn da, damytatyn da kórkem ádebiet. Abaidy, Muhtardy, Qadyrdy oqyǵan adam qiianatqa barmaidy». Kitap oqiyq, kitap oqý arqyly ǵana rýhani múgedek bolýdan saqtanamyz», – deidi kitaphanashy Qanat Altynbek.
Aqbota Musabekqyzy
