فوتو: egemen.kz
الماتىداعى ا.پ.چەحوۆ اتىنداعى كٸتاپحانادا اقىن, قوعام قايراتكەرٸ عۇمار قاراشتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي «عۇمار قاراش شىعارماشىلىعى جەنە فيلوسوفييالىق كٶزقاراس» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ, – دەپ حابارلايدى Ult.kz.
فوتو: chekhov_kitaphanasy پاراقشاسىنان
بەلگٸلٸ زەرتتەۋشٸ, عالىم ماقسات تەجٸمۇرات عۇمار قاراش ەڭبەكتەرٸنٸڭ تەرەڭدٸگٸ مەن ماڭىزىن سٶز ەتٸپ, ٶز زەرتتەۋلەرٸنەن قىزىقتى دەرەكتەر كەلتٸردٸ.
فوتو: chekhov_kitaphanasy پاراقشاسىنان
«جەديدييا – تەرەڭٸنە بويلاي بەرمەيتٸن اسا كٷردەلٸ قۇبىلىس. ونى تٷگەل تولعاۋ ٷشٸن جويقىن زەرتتەۋ جازۋ كەرەك. ول ٶزٸنٸڭ ۇستازدارى سيياقتى دٸني كٶزقاراستارىن باتىستىق فيلوسوفييامەن ارالاستىرىپ جٸبەرٸپ وتىردى. وعان ورىس جازۋشىلارىنىڭ كٶزقاراستارى دا, ەۋروپالىق فيلوسوفتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ دە ۇناعاندىقتان, دٷنيەتانىمىن ولارمەن توعىستىرۋى دا زاڭدى قۇبىلىس. بٸراق, ول يسلام دٸنٸنٸڭ فيلوسوفيياسىن دا ۇمىت قالدىرعان جوق ەدٸ. دەگەنمەن, ونىڭ دٸني يدەيالارىن ساراپتاۋدا, وسىنداي ەرتاراپتانعان باعدار ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزادى. وسى تۇستا, عۇمار قاراشتىڭ كٶزقاراستارىن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ مىنا پٸكٸرٸن مىسالعا الۋىمىزعا بولادى. جالپى عۇمار ارالاسقان تۇلعالاردى بٸلۋٸمٸز قاراشتى تانۋىمىزدى, كەڭٸرەك العاندا جەديدييانىڭ سىرىن اشۋ ٸسٸن كٶپ جەڭٸلدەتەدٸ», – دەدٸ عالىم ماقسات تەجٸمۇرات.
ۇلتتىق كٸتاپحانانىڭ ٶكٸلٸ گٷلشات مەسەلٸمقىزى سلايد ارقىلى اقىننىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن ەڭبەكتەرٸن تانىستىرىپ, ولاردىڭ تاريحي جەنە ەدەبي قۇندىلىعىن ايشىقتادى. قر ۇلتتىق كٸتاپحاناسى, سريەك كٸتاپتار مەن قولجازبالار بٶلٸمٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ەرتاي بٸلەل عۇمار قاراشتىڭ پەداگوگيكالىق ەڭبەكتەرٸنە توقتالىپ, ونىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتاعى مۇراسىنىڭ ماڭىزىن اشىپ كٶرسەتتٸ. ول كەش بارىسىندا اقىننىڭ جالىندى جىرى – «الاشقا» ٶلەڭٸن تەبٸرەنە وقىپ, جينالعان جۇرتشىلىقتى ەرەكشە ەسەرگە بٶلەدٸ.
فوتو: chekhov_kitaphanasy پاراقشاسىنان
«عۇمار قاراش جاستايىنان وقۋعا قۇشتارلىعى ويانىپ, بٸلٸم الۋدى دٸني تۇرپاتتى مەكەمەلەردەن باستاعاندىقتان, سول دەۋٸردە يسلام دٸنٸن قايتا ٶركەندەتۋ تاتار ميسسيونەرلەرٸ مەن اعارتۋشىلىق ورىندارى ارقىلى قولعا الىنعاندىقتان, حٸح عاسىرداعى قازاق اعارتۋشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ بەتالىستارىنىڭ بٸرٸ دە دٸني باعدارعا نەگٸزدەلگەندٸكتەن, ونىڭ دٷنيەتانىمى دا دٸننەن, اتاپ ايتقاندا, يسلام دٸنٸنەن تىس بولا المادى. وسى تۇستا, الدىمەن, ونىڭ دٸني كٶزقاراستارىن ساراپتاۋدىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن قيىندىق تۋدىراتىن قىرلارىنا توقتالىپ ٶتۋٸمٸز قاجەت. بٸرٸنشٸ, ونىڭ دٸنگە قاتىستى كٶزقاراستارى باستاپقىدا دٸني فيلوسوفييانى نەگٸزدەپ, كەيٸننەن, دٸن فيلوسوفيياسى اياسىندا ٶربٸگەندٸگٸ. سەبەبٸ, دٸني فيلوسوفييا سەنٸمدٸ تەك قانا نەگٸزدەي تٷسۋدٸڭ تەورييالىق-پراكتيكالىق جاقتارىنا كٶبٸرەك نازار اۋدارسا, دٸن فيلوسوفيياسى ونى سىرتتان باقىلايتىن جەنە باعا بەرەتٸن, سيپاتتايتىن ساراپتامالارمەن جالعاسىن تابادى. عۇمار قاراش تا جاس كەزٸندە جەنە ەسەيگەن شاعىندا وسىنداي ەكٸ باعىتتا بولدى. ەكٸنشٸ, ويشىلدىڭ كٶزقاراسى يسلامنىڭ ەر تٷرلٸ اعىمدارىمەن كەلٸپ تٷيٸسەتٸندٸگٸ دە جەنە بٸر اعىمنىڭ ٸشٸندەگٸ ەر باعىتتى قولداعاندىعى دا ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزادى. ول بالاڭ كەزٸندە تازا سوفىلىقتى ۇستانسا, جاس كەزٸندە ودان الشاقتاپ, دەستٷرلٸ يسلامعا بەت بۇردى, ودان كەيٸن جەديدشٸلدٸك باعىتقا اۋىستى», – دەدٸ فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ دوكتورى بەرٸك اتاش.
شاراعا جينالعان ستۋدەنتتەر تاقىرىپتى تەرەڭ تالقىلاپ, عۇمار قاراشتىڭ قوعامداعى ورنى مەن شىعارماشىلىعى تٶڭٸرەگٸندە مازمۇندى سۇراقتار قويدى. قوناقتار دا وي بٶلٸسٸپ, ونىڭ جان-جاقتى تۇلعا ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
شارانىڭ سەنٸن ت. جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ اشا تٷستٸ. ولاردىڭ ەسەرلٸ ٶنەرٸ كٶرەرمەندەردٸ تەنتٸ ەتٸپ, رۋحاني كەشكە ەرەكشە ەر بەردٸ. وسىلايشا, عۇمار قاراشتىڭ باي مۇراسىن دەرٸپتەگەن بۇل جيىن تىڭ دەرەكتەرگە تولى, ۇمىتىلماس سەتكە اينالدى.
عۇمار قاراش – پەداگوگيكا تاريحىندا ٶزٸندٸك ورنى بار بەلگٸلٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, اعارتۋشى-پەداگوگ, عالىم, اقىن. ول XX عاسىردىڭ باس كەزٸندە وزىق قىزمەتٸمەن تانىلعان حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ۇلدارى, قازاق زييالىلارى ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ش.قۇدايبەرديەۆ, م.دۋلاتوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.شوقاي, م.جۇماباەۆ, ب.مايلين سىندى تۇلعالارمەن زامانداس بولعان.
اقىن بٶكەي ورداسىنداعى قىرقۇدىق دەگەن جەردە 1875 جىلى كەدەي شارۋانىڭ ەۋلەتٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. ٶتە ەرتە جەتٸم قالىپ, اعايىن-تۋعاندارىنىڭ قولىندا تەربيەلەنٸپ, اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشادى. عۇمار جاستايىنان-اق ٶلەڭدەر شىعارىپ, ەل اۋزىنداعى ەدەبي مۇرالاردى جالعاستىردى. حح عاسىردىڭ باس كەزٸندە قازاق دالاسىنا تارايتىن – ارابشا, تٷرٸكشە, تاتارشا, قازاقشا باسىلىمداردى وقىپ, زامان دەۋٸر جايىن وڭعا باستايدى, ول ەدەبي, تاريحي پەلساپالىق كٸتاپتاردى ٸزدەپ جٷرٸپ وقىدى. سٶيتٸپ, يسلام دٸنٸ قاعيدالارىن جەتٸك بٸلگەن عۇماردىڭ ەندٸ دٷنيەلٸك عىلىمداردان دا حابارى بولادى.1907 جىلداردان باستاپ, قازاق, تاتار تٸلدەرٸندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالداردا ماقالالارى مەن ٶلەڭدەرٸن جارييالادى. ول ەلدٸڭ ٶمٸرٸنە ارالاسىپ, حالىق مۇراتىن كٶزدەيتٸن ٸستەرگە بەلسەنە ارالاسقان.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
