Foto: egemen.kz
Almatydaǵy A.P.Chehov atyndaǵy kitaphanada aqyn, qoǵam qairatkeri Ǵumar Qarashtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna orai «Ǵumar Qarash shyǵarmashylyǵy jáne filosofiialyq kózqaras» atty dóńgelek ústel ótti, – dep habarlaidy Ult.kz.
Foto: chekhov_kitaphanasy paraqshasynan
Belgili zertteýshi, ǵalym Maqsat Tájimurat Ǵumar Qarash eńbekteriniń tereńdigi men mańyzyn sóz etip, óz zertteýlerinen qyzyqty derekter keltirdi.
Foto: chekhov_kitaphanasy paraqshasynan
«Jádidiia – tereńine boilai bermeitin asa kúrdeli qubylys. Ony túgel tolǵaý úshin joiqyn zertteý jazý kerek. Ol óziniń ustazdary siiaqty dini kózqarastaryn batystyq filosofiiamen aralastyryp jiberip otyrdy. Oǵan orys jazýshylarynyń kózqarastary da, eýropalyq filosoftardyń pikirleri de unaǵandyqtan, dúnietanymyn olarmen toǵystyrýy da zańdy qubylys. Biraq, ol islam dininiń filosofiiasyn da umyt qaldyrǵan joq edi. Degenmen, onyń dini ideialaryn saraptaýda, osyndai ártaraptanǵan baǵdar aitarlyqtai qiyndyqtar týǵyzady. Osy tusta, Ǵumar Qarashtyń kózqarastaryn zertteýshilerdiń myna pikirin mysalǵa alýymyzǵa bolady. Jalpy Ǵumar aralasqan tulǵalardy bilýimiz Qarashty tanýymyzdy, keńirek alǵanda jádidiianyń syryn ashý isin kóp jeńildetedi», – dedi ǵalym Maqsat Tájimurat.
Ulttyq kitaphananyń ókili Gúlshat Másálimqyzy slaid arqyly aqynnyń sirek kezdesetin eńbekterin tanystyryp, olardyń tarihi jáne ádebi qundylyǵyn aishyqtady. QR Ulttyq kitaphanasy, Sriek kitaptar men qoljazbalar bóliminiń qyzmetkeri Ertai Bilál Ǵumar Qarashtyń pedagogikalyq eńbekterine toqtalyp, onyń aǵartýshylyq baǵyttaǵy murasynyń mańyzyn ashyp kórsetti. Ol kesh barysynda aqynnyń jalyndy jyry – «Alashqa» óleńin tebirene oqyp, jinalǵan jurtshylyqty erekshe áserge bóledi.
Foto: chekhov_kitaphanasy paraqshasynan
«Ǵumar Qarash jastaiynan oqýǵa qushtarlyǵy oianyp, bilim alýdy dini turpatty mekemelerden bastaǵandyqtan, sol dáýirde islam dinin qaita órkendetý tatar missionerleri men aǵartýshylyq oryndary arqyly qolǵa alynǵandyqtan, HIH ǵasyrdaǵy qazaq aǵartýshylyǵynyń negizgi betalystarynyń biri de dini baǵdarǵa negizdelgendikten, onyń dúnietanymy da dinnen, atap aitqanda, islam dininen tys bola almady. Osy tusta, aldymen, onyń dini kózqarastaryn saraptaýdyń negizgi erekshelikteri men qiyndyq týdyratyn qyrlaryna toqtalyp ótýimiz qajet. Birinshi, onyń dinge qatysty kózqarastary bastapqyda dini filosofiiany negizdep, keiinnen, din filosofiiasy aiasynda órbigendigi. Sebebi, dini filosofiia senimdi tek qana negizdei túsýdiń teoriialyq-praktikalyq jaqtaryna kóbirek nazar aýdarsa, din filosofiiasy ony syrttan baqylaityn jáne baǵa beretin, sipattaityn saraptamalarmen jalǵasyn tabady. Ǵumar Qarash ta jas kezinde jáne eseigen shaǵynda osyndai eki baǵytta boldy. Ekinshi, oishyldyń kózqarasy islamnyń ár túrli aǵymdarymen kelip túiisetindigi de jáne bir aǵymnyń ishindegi ár baǵytty qoldaǵandyǵy da aitarlyqtai qiyndyqtar týǵyzady. Ol balań kezinde taza sofylyqty ustansa, jas kezinde odan alshaqtap, dástúrli islamǵa bet burdy, odan keiin jádidshildik baǵytqa aýysty», – dedi filosofiia ǵylymynyń doktory Berik Atash.
Sharaǵa jinalǵan stýdentter taqyrypty tereń talqylap, Ǵumar Qarashtyń qoǵamdaǵy orny men shyǵarmashylyǵy tóńireginde mazmundy suraqtar qoidy. Qonaqtar da oi bólisip, onyń jan-jaqty tulǵa ekenin atap ótti.
Sharanyń sánin T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner Akademiiasynyń stýdentteri asha tústi. Olardyń áserli óneri kórermenderdi tánti etip, rýhani keshke erekshe ár berdi. Osylaisha, Ǵumar Qarashtyń bai murasyn dáriptegen bul jiyn tyń derekterge toly, umytylmas sátke ainaldy.
Ǵumar Qarash – pedagogika tarihynda ózindik orny bar belgili qoǵam jáne memleket qairatkeri, aǵartýshy-pedagog, ǵalym, aqyn. Ol XX ǵasyrdyń bas kezinde ozyq qyzmetimen tanylǵan halqymyzdyń birtýar uldary, qazaq ziialylary A.Baitursynov, J.Aimaýytov, Sh.Qudaiberdiev, M.Dýlatov, H.Dosmuhamedov, M.Shoqai, M.Jumabaev, B.Mailin syndy tulǵalarmen zamandas bolǵan.
Aqyn Bókei Ordasyndaǵy Qyrqudyq degen jerde 1875 jyly kedei sharýanyń áýletinde dúniege keldi. Óte erte jetim qalyp, aǵaiyn-týǵandarynyń qolynda tárbielenip, aýyl moldasynan saýatyn ashady. Ǵumar jastaiynan-aq óleńder shyǵaryp, el aýzyndaǵy ádebi muralardy jalǵastyrdy. HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq dalasyna taraityn – arabsha, túrikshe, tatarsha, qazaqsha basylymdardy oqyp, zaman dáýir jaiyn ońǵa bastaidy, ol ádebi, tarihi pálsapalyq kitaptardy izdep júrip oqydy. Sóitip, islam dini qaǵidalaryn jetik bilgen Ǵumardyń endi dúnielik ǵylymdardan da habary bolady.1907 jyldardan bastap, qazaq, tatar tilderinde shyǵatyn gazet-jýrnaldarda maqalalary men óleńderin jariialady. Ol eldiń ómirine aralasyp, halyq muratyn kózdeitin isterge belsene aralasqan.
Aqbota Musabekqyzy
