فوتو: pixabay.com
بٷگٸن – دٷنيەجٷزٸلٸك قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ەكولوگتار كٷنٸ. 1972 جىلى دەل وسى كٷنٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ستوكگولم كونفەرەنتسيياسى باستالدى. سول سەبەپتٸ 5 ماۋسىم دٷنيەجٷزٸلٸك قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ەكولوگتار كٷنٸ دەپ تاڭدالعان. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكولوگيياسى تۋرالى انىقتاپ كٶردٸ.
ماماندار ماراپاتتالدى
بيىل ەلٸمٸزدە ەكولوگتار كٷنٸ العاش رەت كەڭٸنەن اتالىپ ٶتٸپ جاتىر. قازاقستان بويىنشا 50-دەن استام اۋقىمدى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلماق. بۇل ەكوساعاتتار, كٶرمەلەر, پلەنەر ماستەر-كلاسستار, سەنبٸلٸكتەر, سۋرەت بايقاۋلارى, ساياباقتار مەن سكۆەرلەردٸڭ اشىلۋى جەنە ت. ب. كەسٸبي مەرەكە كٷنٸ ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ەرلان نىسانباەۆ سالانىڭ ارداگەرلەرٸ مەن ٷزدٸك قىزمەتكەرلەرٸنە ۆەدومستۆولىق ناگرادالار, قۇرمەت گراموتالارى, سونداي-اق العىس حاتتار تابىس ەتتٸ. ماپاراتتالعانداردىڭ قاتارىندا 8 جىل ەكولوگييا سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ەرەجەپ ەمزين دە بار. ول ٶز قۋانىشىن بٶلٸسٸ, سالانىڭ دامي بەرۋٸنە سەنەتٸنٸن ايتتى.
«20 جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتٸم وسى ەكولوگييا سالاسىندا, ينسپەكتسييا, لابوروتورييادا ٸستەدٸم. سول ەكٸ سالادا ەڭبەك دەمالىسىنا لابوروتورييادان شىقتىم, زەرتحانادان. ەڭبەگٸمٸزدٸ ەلەپ, ەڭبەك ارداگەرٸ مەدالٸن بەرٸپ جاتقانىنا كٶپتەن كٶپ راقمەت», – دەدٸ «ەڭبەك ارداگەرٸ» مەدالٸنٸڭ يەگەرٸ ەرەجەپ ەمزين.
جاسىل ەكونوميكاعا قادام
جۋىردا سەناتتا ٷكٸمەت ساعاتى «جاسىل» ينۆەستيتسييالار تارتۋدى جەنە قولجەتٸمدٸ ٷزدٸك تەحنيكانى كەڭٸنەن قولدانۋدى مەملەكەتتٸڭ كٶتەرمەلەۋٸ مەن ىنتالاندىرۋى بٶلٸگٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگييالىق كودەكسٸ نورمالارىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋى تۋرالى تاقىرىبىنا ارنالدى.
ٷكٸمەت ساعاتى بارىسىندا سەنات تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان الدىندا تۇرعان اۋقىمدى ەرٸ كەشەندٸ مٸندەت – نەگٸزگٸ ٶنەركەسٸپ سالالارىندا ەڭ ٷزدٸك قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋدٸڭ تولىققاندى جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ەكولوگييالىق باسىمدىقتاردى ٶڭٸرلەردٸڭ دامۋ ستراتەگييالارىنا جاي عانا دەكلاراتيۆتٸ تٷردە ەمەس, ناقتى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, ەكولوگييالىق قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ ەگجەي-تەگجەيلٸ كارتالارىن ەزٸرلەۋ, سونداي-اق ەر ٶڭٸردەگٸ «جاسىل» باستامالاردىڭ اشىق جەنە قولجەتٸمدٸ تٸزٸلٸمدەرٸ ارقىلى ەنگٸزۋ قاجەت. بۇل رەتتە بٸلٸكتٸ كادرلار – ەكولوگييالىق ٶزگەرٸستەردٸ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جٷزەگە اسىرا الاتىن «جاسىل» مەنەدجەرلەر دايارلاۋدىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار جوو-لار مەن كوللەدجدەردەگٸ ماماندار دايارلاۋ باعدارلامالارىنا ەكولوگييالىق پەندەر مەن مودۋلدەردٸ ەنگٸزۋدٸ, حالىق پەن بيزنەستٸڭ ەكولوگييالىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى, وسى سالاداعى عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭالىقتاردى ىنتالاندىرۋدى كٷشەيتۋ قاجەت», – دەدٸ ۆيتسە-سپيكەر جاقىپ اسانوۆ.
ٷكٸمەت ساعاتى بارىسىندا ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ەرلان نىسانباەۆ بايانداما جاساپ, سەناتورلارعا ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸندە ەكولوگييالىق باستامالاردىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸ مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى مەلٸمەت بەردٸ.
«ٸرٸ ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ وزىق ەكولوگييالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ جەنە ٶندٸرٸستەردٸ جاڭعىرتۋ ماڭىزدى. سونداي-اق ەنەرگەتيكا, مۇناي-گاز, حيمييا, مەتاللۋرگييا جەنە باسقا دا ەڭ ٸرٸ ەرٸ ەنەرگييانى كٶپ قاجەت ەتەتٸن سالالارعا ارنالعان ەڭ ٷزدٸك قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالار بويىنشا 20 انىقتامالىق ەزٸرلەۋ جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جاسىل كليماتتىق قور ٷشٸن كەڭ اۋقىمدى باعىتتاردى قامتيتىن ەلدٸك باعدارلاماسى ەزٸرلەنٸپ جاتىر», – دەيدٸ ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ەرلان نىسانباەۆ.
ەكولوگييالىق پارتييا نە ٸستەيدٸ?
قازاقستاندا «بايتاق» جاسىلدار پارتيياسى 2022 جىلى قۇرىلعان. پارتييانىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ جەتەكشٸسٸ – ازاماتحان ەمٸرتاي. «بايتاق» پارتيياسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. پارتييا «تازا اۋا, تازا سۋ, تازا جەر — تازا ادامي قارىم-قاتىناس!» سٶزٸن ۇران ەتەدٸ.
«قازاقستانننىڭ «بايتاق» جاسىلدار پارتيياسى – جاي عانا پارتييا ەمەس, بۇل – جاڭا قوعامدىق سانا مەن بولاشاقتىڭ يدەياسى. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ يدەولوگييامىز – ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ. بٸز ەكولوگييانى تەك قورشاعان ورتا تۋرالى عىلىم نەمەسە اۋانىڭ تازالىعى دەپ ەمەس, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ ٶزەگٸ دەپ تٷسٸنەمٸز. بٷگٸندە قازاقستاندا تابيعات تا, ادام دا كٷيزەلٸسكە تٷسكەن. ەر ٶڭٸردە ەكولوگييالىق پروبلەمالار – جەردٸڭ توزۋى, سۋدىڭ لاستانۋى, اۋانىڭ ۋلانۋى – حالىق دەنساۋلىعىنا, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. بٸز وسى مەسەلەلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە شەشۋ ٷشٸن جاڭا ەكولوگييالىق يدەولوگييانى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل – ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, دەنساۋلىعىن قورعاۋعا, تابيعي بايلىقتى ساقتاپ, ۇرپاققا امانات ەتۋگە باعىتتالعان ساياسات», – دەدٸ ازاماتحان ەمٸرتاي.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق مەسەلەلەرٸ – بۇل تەك تابيعاتتىڭ عانا ەمەس, ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ٶمٸر ساپاسىنىڭ مەسەلەسٸ. ايتۋىنشا, قاراعاندى, ٶسكەمەن, شىمكەنت, تەمٸرتاۋ, جەزقازعان سيياقتى ٶنەركەسٸپتٸك قالالاردا تۇرعىندار سٶزبە-سٶز ۋلانۋدا. اۋاداعى زيياندى زاتتار شەكتٸ مٶلشەردەن بٸرنەشە ەسە اسىپ كەتەدٸ. سونىڭ سالدارىنان ونكولوگييالىق, جٷرەك-قان تامىرلارى جەنە تىنىس الۋ اۋرۋلارى كٷرت ٶسٸپ وتىر. سونىمەن قاتار, ۋدىڭ تاپشىلىعى مەن لاستانۋى, ٶندٸرٸستٸك جەنە تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ جىل سايىن ارتۋى, جەردٸڭ توزۋى مەن شٶلەيتتەنۋٸ جەنە رادياتسييالىق مۇرا – سەمەي پوليگونى, ازعىر مەن كاپۋستين يار پوليگوندارى, سارىشاعان سىناق پوليگونى جەنە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ قالدىقتارى دا ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ قالىپ وتىر.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
