ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم قازاق مۇسىلمانى اراب مۇسىلمانىنان مٷلدەم بٶلەك دەگەن سەنٸمدە.
– قازٸر تٷرلٸ سىنشىلار قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسى جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە جۇمىس ٸستەپ جاتقان جوق دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرۋدە. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جاستار اراسىندا ميسسيونەرلٸك جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جوق, ەسٸرەسە, تٷرلٸ جاعدايلار تۋىنداپ جاتقان باتىستاعى جاستار اراسىندا. دەسەك تە, باسقا كٶزقاراس تا جوق ەمەس. جاستاردى نانىمعا, مەشٸتكە ەمەس, بٸلٸم مەن عىلىمعا جەتەلەۋ كەرەك. وقۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ, كەڭەس ٷكٸمەتٸ جٷرگەن جولمەن جٷرۋ كەرەك دەيدٸ ولار. ارتقا قاراي تارتپاي, ححٸ عاسىردىڭ جولىمەن جٷرگەن جٶن. سٸز قالاي ويلايسىز?
– مەنٸڭ ويىمشا, اقيقات وسى ەكٸ كٶزقاراستىڭ ورتاسىندا. بٸز بٸراز ۋاقىت اتەيستٸك مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرگەن حالىقپىز. سوندىقتان يدەيالار كٷيرەگەن كەزدە قوعامنىڭ قالاي وپ-وڭاي بۇزىلاتىنىن كٶرٸپ جٷرمٸز.
– مۇنى ستالين ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە جاقسى تٷسٸندٸ.
– ول شٸركەۋدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, پاتريارحييا قۇردى.
– مۇسىلماندىقتى دا شەتقاقپايلاعان جوق.
– ول تٷسٸنٸكتٸ. دەگەنمەن, اتەيزم ٶز الدىنا بٶلەك بٸر دٷنيە عوي, بٸرلٸ-جارىم ادام بولماسا, بٷكٸل قوعام قابىلداي قويماس. قالاي بولعاندا دا ەر قوعامنىڭ ٶز قۇندىلىقتارى بولۋ كەرەك. يسلام – بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ, رۋحانيياتىمىزدىڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸ. ول – بٸزدٸ قازاق ەتٸپ جاراتقان دٷنيە. سوندىقتان بٸز ودان باس تارتا المايمىز. سونىمەن قاتار, بٸزدە كٶپشٸلٸك ستيۆەن حوكينگتٸڭ تۋىندىلارىن باس كٶتەرمەي وقيدى دەپ تە ايتا المايمىن. وسى ارادا مٷلت كەتپەي, بارلىق تاراپقا تيٸمدٸ ارالىقتى تاپقان جٶن. ەگەر ادامدار قاندايدا بٸر نانىمدى ٶزدەرٸنە ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك دەپ تاپسا, ولارعا سالت-دەستٷرلەرٸن اتقارۋعا, ٶزدەرٸنٸڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن جٶن. ال بٸز قوعامنىڭ اۆانگاردى نەمەسە باسقاشا اتايتىن بٶلٸگٸ ٷشٸن دٸني قاعيدالار زاماناۋي بٸلٸمگە, عىلىمنىڭ, عىلىمي ٸلٸمنٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرمەيتٸندەي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. مەن دٸني نانىم ٷشٸن ادامداردىڭ ەكپەدەن باس تارتۋىن قاراڭعىلىق, انايىلىق دەپ سانايمىن.
ادامداردىڭ اۋرۋلاردى جەڭە بٸلۋگە ٷيرەنۋٸن ادامزات قول جەتكٸزگەن تابىستاردىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. وعان مىڭداعان دەرٸگەرلەردٸڭ جانقييارلىق ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸلدٸ. ودان باس تارتۋعا بولمايدى.
مەنٸڭ ويىمشا, بٸزگە دامۋدىڭ دٸندٸ ەر ادامنىڭ جەكە ٸسٸ رەتٸندە قابىلدايتىن مودەلٸن تاڭداۋ كەرەك. دٸن مەملەكەتتٸك بولماۋعا تيٸس. بٸزدە زايىرلى مەملەكەت جارييالانعان. الايدا بٸز بارلىق دٸندارلاردىڭ قۇقىقتارىنا قۇرمەتپەن قارايمىز. ەرينە, ەگەر ولار باسقا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەدەرگٸ كەلتٸرمەسە. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸڭ بەدەلٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ دەڭگەيدە دٸندارلارعا جاعىنۋى جٶن ەمەس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, ەگەر بٸز زايىرلى مەملەكەت بولساق, قۇربان ايت پەن روجدەستۆونى مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر ساناتىنان شىعارۋىمىز كەرەك.
بٸز ونسىز دا از جۇمىس ٸستەيمٸز. ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ دە سونشالىقتى جوعارى ەمەس.
– مۇنىڭىزبەن كەلٸسپەيمٸن. گەرمانييادا بٷكٸل ەۋروپا بويىنشا ەڭ ۇزاق ەڭبەك دەمالىستارى جەنە دەمالىس كٷندەرٸ دە بەرٸنەن كٶپ, سولاي بولسا دا ٶنٸمدٸلٸك تە ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە.
– ەسەسٸنە, فرانتسييا كٶپتەگەن مەيرامداردان باس تارتىپ, جۇمىس كٷنٸن دە ۇزارتىپ جاتىر.
سالافيتتەر نەلٸكتەن شىمكەنتتە ىقپالىن جٷرگٸزە المادى?
– سۇحباتتارىڭىزدىڭ بٸرٸندە سٸز قازاقستاننىڭ باتىسىندا سالافيزمنٸڭ ىقپالى كٷشتٸ دەگەن ەدٸڭٸز.
– باتىستا عانا ەمەس. ورتالىق قازاقستاندا دا, وڭتٷستٸكتە دە.
– وڭتٷستٸكتە ول سونشالىقتى كٷشتٸ ەمەس. مٷمكٸن, ول جاقتا قاسيەتتٸ جەرلەردٸڭ كٶپ بولعانىنان شىعار?
– يە. ٶيتكەنٸ كٶپ رەتتە وڭتٷستٸكتە دەستٷرلٸ قوعام بۇزىلماعان. سالافيزم دەستٷرلٸ قوعام – مەيلٸ, ول زايىرلى, مەيلٸ, قازاقي بولسىن – كٷيرەۋگە ۇشىراعان ايماقتاردا تامىرىن تەرەڭگە جايعان.
ەكسترەميزمگە تويتارىس بەرگەن دەستٷرلٸ قوعام اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىراۋعا ۇشىراپ, جاحاندانۋ قاناتىن كەڭگە جايعان جەردە ساقتالعان. ال دەستٷرلٸ ەدەت-عۇرىپتار جاستارعا دۇرىس باعىت-باعدار بەرەتٸن اقساقالدار جوق, دٸني ساۋاتى تٶمەن مولدالار شوعىرلانعان جەرلەردە كٷيرەۋگە ۇشىرادى. ول جەرلەردە سالافيزم تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, ٶركەندەدٸ. جەزقازعان – ورتالىق قازاقستاندا. ال وڭتٷستٸكتە قايماعى بۇزىلماعان قالىڭ قازاق وتىر, سوندىقتان ول جاقتا دەستٷرلٸ قازاق اۋىلدارى ساقتالعان.
قازاقى يسلام – قالىپتاسقان دٷنيە
– قازاقتىڭ ۇلتتىق دەستٷرٸ ٶتە كٷشتٸ. ولاردىڭ تابيعاتى ەكسترەميزمدٸ قابىلدامايدى. مەن بۇرىن دا ايتقانمىن, قازٸر دە قايتالاپ ايتامىن: دەستٷرلٸ قازاق قوعامى ەكسترەمالدىق جەنە راديكالدىق اعىمداردان بويىن بٶلەك ۇستايدى. ول – ەكٸ ورتاداعى دٷنيە. بۇل – بٸزدٸڭ مەنتاليتەتٸمٸزدٸڭ, ياعني دٸلٸمٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ.
بۇل ۋاقىت سىناعىنان ٶتكەن. ۇناسا دا, ۇناماسا دا «قازاقى يسلام» دەگەن دٷنيە بار. مٷمكٸن, ول تيياناقتالماعان, عىلىمي جەنە باسقا ەدەبيەت تە كٶرسەتٸلمەگەن شىعار, بٸراق ول بار. ٶيتكەنٸ مۇسىلمان قازاق, مۇسىلمان يندونەزييالىققا, مۇسىلمان تٷرٸككە, مۇسىلمان ارابقا قاراعاندا, تابيعاتى بٶلەك ادام.
ۇزاق ۋاقىت ٶكتەمدٸك قۇرعان كەڭەس زامانىنداعى اتەيستٸك كەزەڭدە دٸنٸمٸز قۋدالاۋعا ۇشىراپ, سونىڭ سالدارىنان, بٸزدٸڭ دەستٷرلەر تۇرعىسىنان بٸراز دٷنيەمٸزدەن ايىرىلىپ قالعانىمىز ٶز الدىنا بٶلەك دٷنيە.
قازاققا اراب بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق
– باسقا جاعىنان, 25 جىل ٶتتٸ. كەڭەس كەزەڭٸن نەسٸنە ەسكە الامىز? وسى ۋاقىت ٸشٸندە جاڭا ۇرپاق قالىپتاستى ەمەس پە?
– جوق. بوس جەردە ەشتەڭە پايدا بولمايدى. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز كٶپ نەرسەگە قول جەتكٸزدٸ. ەۋروپالىق جەنە اراب جيھانگەرلەرٸ – قازاقتار – جاقسى مۇسىلماندار دەپ جازعان. ولار ٶز قاعيداتتارىنا بەرٸك. بٸزدٸڭ مازحاب, بٸزدٸڭ دٸني تٷسٸنٸگٸمٸز – جاقسى دٷنيە. اتاپ ايتارلىعى, بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز امالداپ, باسقا يسلام ورتالىقتارىمەن جاقسى بايلانىس ورناتىپ, بالالارىن وقۋعا جٸبەرٸپ وتىرعان. قوجا احمەت ياساۋيدەن باستاپ, يسلام قاعيداتتارىن كٶشپەندٸ قازاققا تٷسٸنٸكتٸ ٶلەڭ سٶزگە اۋدارعان ۋاعىز ايتۋشى يشاندار شوعىرى بولعان. قاراپ وتىرساق, بٸزدٸڭ ماقال-مەتەلدەرٸمٸز شاريعاتتان باستاۋ الادى. ولاي بولسا, يسلام بٸزدٸڭ دٷنيەتانىمىمىزدا. بٸز ونى تٷسٸنەمٸز بە, تٷسٸنبەيمٸز بە, مويىندايمىز با, مويىندامايمىز با, ونىڭ ماڭىزى جوق, ول بار. قازٸرگٸ مەسەلە, دەستٷرٸمٸزدٸ ول پروگرەسكە كەلتٸرمەيتٸندەي جەنە قوعامدى كٷيرەتپەيتٸندەي, بٸزدٸڭ تاريح تاسقىنىندا قۇرىپ كەتپەيتٸنٸمٸزدەي ەتٸپ قالپىنا كەلتٸرٸپ, زامانا اعىمىنان قالىپ قويماۋىمىزدا. مٸنە, وسى ەڭ كٷردەلٸ فيلوسوفييالىق مەسەلە بولۋى مٷمكٸن. بٸز سالافيتتەر تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاپ وتىرمىز. بٸراق بٸز بٸر نەرسەنٸ – باتىستىق جاھاندانۋ بار ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ال بۇل دەگەنٸمٸز باتىس ٶركەنيەتٸنٸڭ بالاماسى. بٸزگە: «جٸگٸتتەر, باتىس – جامان. بٸز دٸن جولىن ۇسىنامىز. ودان دا جٸبٸ تٷزۋ اراب بولايىق», – دەيدٸ. ال بٸزگە اراب بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بٸز قازاق بولىپ قالۋىمىز كەرەك.
بٸزگە ٶزٸمٸزدٸڭ بولمىسىمىزدى, نانىمىمىزدى ساقتاۋىمىز كەرەك. بٸزگە دٸني فيلوسوفييامەن جەنە كٶزقاراستارمەن قاتار ولاردى تاراتاتىن ەلدەردٸڭ ەتنومەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىنا كٸرۋٸنە جول بەرمەگەن جٶن بولادى.
سالافيزم – كٶنەرگەن نانىم
– ياعني, سٸز مۇنى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ كەزەكتٸ تاڭداۋى رەتٸندە باعالايسىز عوي.
– مەسەلە بٸرەگەيلٸك بٸر رەت جەنە مەڭگٸلٸككە بەلگٸلەنبەيدٸ. ەر ۇرپاق ونى ٶز زامانىنا سەيكەس يكەمدەيدٸ. ەگەر ول بۇزىلسا, ارحايكا, ياعني كٶنەرۋ ورىن الادى.
– سوندا, سٸز سالافيزمدٸ كٶنەرگەن دەپ ەسەپتەيسٸز بە?
– ول – تازا ارحايكا جەنە تەرٸس يدەيا. ٸشٸنارا, بٸز ەكسترەميست دەپ اتايتىن ادامداردىڭ ارتىندا ەلەۋمەتتٸك, ساياسي نارازىلىقتار تۇرادى. سوڭعى ون جىلدا ساياسات قۇرتىلىپ جاتقان ەلدە ادامدار ساياسي بالامالار ٸزدەستٸرە باستايدى. سٶيتٸپ, ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ ونى حاليفات تۇرپاتىنداعى يسلامنان, ٶزدەرٸ ٷزدٸك يدەيا سانايتىن شاريعاتتى ورناتۋدان تابادى.
– ادامدار Facebook-تە «مەن قالىپتى سالافيستپٸن, ەشكٸمگە زييان كەلتٸرمەيمٸن» دەپ جازادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسى: «قالىپتىلىقتان راديكاليزمگە دەيٸن بٸر-اق قادام», – دەيدٸ.
– مەنٸڭ مىسىردا بٸلٸم العان تەولوگ كٶپتەگەن دوستارىم بار. ولار تەولوگييا مەسەلەلەرٸ بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعاعان. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە سەنٸمدٸ جەنە جٷيەلٸ ۇستانىم بار: قالىپتى سالافيزم بولمايدى. سالافيزمنٸڭ ٶزٸ كەز كەلگەن سەتتە لاڭكەستەردٸ, ەكسترەميستەردٸ جەنە راديكالداردى كٶپتەپ تۋدىراتىن ورتا.
سەنٸڭ كٶزقاراسىڭ, اتاپ ايتقاندا, ۇستانىمىڭ مەملەكەتتٸلٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ دەستٷرلٸ قازاقى يسلامنىڭ يدەيالارىمەن ەلەۋلٸ قايشىلىققا ۇشىراعان كەزدە, ول كەز كەلگەن سەتتە قاقتىعىسقا ەكەلٸپ سوعۋى مٷمكٸن. ەگەر سالافيزمنٸڭ شىعۋ تەگٸن زەرتتەيتٸن بولساق, وندا بۇل اعىمنىڭ مودەرنيزاتسييالىق باس كٶتەرۋدٸڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولعانىن تٷسٸنەمٸز. مىسىردى ەسكە الىڭىز. زاماناۋي تٷركيياعا قاراڭىز. جاڭارۋ حالىقتىڭ شاعىن توبىن قامتىپ, ەليتالىق تۇرعىدا جٷزەگە اسقان ەلدەردە كٶنەلٸككە قايتۋ ورىن الدى. ول قورعانىس تەتٸگٸ, ەدٸلەتتٸلٸك ٸزدەۋ تەتٸگٸ ٸسپەتتٸ بولدى. وسى ورايدا, بارلىعىن دٸن قىزمەتشٸلەرٸنە ارتا سالۋ دۇرىس ەمەس. قازاقستان نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرٸن الىپ كەلٸپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا, عىلىمي مەكەمەلەرگە وتىرعىزۋعا بولادى. بٸراق ول ەشقانداي نەتيجە بەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ مۇنداعى بٸلٸم جٷيەسٸ, قوعام بٶلەك, وعان سەيكەس كەلمەيدٸ. بٸزدەگٸ «بولاشاق» تٷلەكتەرٸن ەسكە الىڭىزشى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تاماشا بٸلٸم الدى.
الايدا ولاردىڭ بٸلٸمٸن تەك تيٸستٸ جاعدايلار جاسالعان ەلدەردە عانا پايدالانۋعا بولادى, سوندا عانا ول نەتيجە بەرەدٸ. مٸنە, وسى جەردە مەملەكەت نەعۇرلىم بەلسەندٸ بولۋ كەرەك.
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
