باتىردىڭ زەڭبٸرەگٸ اۋداندىق مۋزەي اۋلاسىندا تۇر

فوتو: Egemen.kz

جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعى جاقىنداعان سايىن مايدانگەرلەر تۋرالى ەستەلٸكتەر جيٸلەپ, تاعىلىمدى ٸس-شارالار دا كٶپتەپ ۇيىمداستىرىلا باستادى. سوعىستىڭ وت-جالىنىندا شىڭدالىپ, ەلگە جەڭٸسپەن ورالعان ارداگەرلەردٸڭ قاتارى بٷگٸندە تىم سيرەپ قالدى. قازاقستاندا بٷگٸندە 120-عا جۋىق عانا ارداگەر قالعانى ايتىلىپ جٷر. ولار تۋرالى كٷندە جازساق تا ارتىق ەمەس – ەربٸرٸ ەرلٸك پەن ەلدٸك ٷلگٸسٸ.

مەڭگٸ ەستەلٸكتٸڭ ايعاعى

سول مايدان جىلدارىنان سىر شەرتەتٸن ەرەكشە جەدٸگەرلەردٸڭ بٸرٸ – پاۆلودار قالاسىنداعى ەسكەري داڭق مۋزەيٸنٸڭ اۋلاسىندا تۇرعان زەڭبٸرەك. بۇل – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ سوعىس جىلدارىنداعى سەنٸمدٸ سەرٸگٸنە اينالعان قارۋ. اتالعان زەڭبٸرەك 1992 جىلى ليتۆانىڭ ۆيلنيۋس قالاسىنان قازاقستانعا جەتكٸزٸلگەن.

7385 نٶمٸرلٸ بۇل زەڭبٸرەك 1944 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاسالىپ, سول جىلدىڭ تامىز ايىندا اعا لەيتەنانت ماحمەت قايىرباەۆ باسقارعان 5-باتارەياعا تاپسىرىلعان. قايىرباەۆتىڭ كومانداسى بۇل قارۋدى ستارشينا گورشكوۆتىڭ ەسەبٸنەن العان. ارتيللەرييالىق قۇرال ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان كەزەڭٸندە 2200 شاقىرىمنان استام جول جٷرٸپ, جاۋ سناريادتارىنىڭ ەسەرٸنەن ون رەت ٸستەن شىققان. الايدا ەر جولى جٶندەلٸپ, قايتا ساپقا قوسىلعان.

جويقىن زەڭبٸرەكتەن جاۋعا قارسى 1193 سنارياد اتىلىپ, نەتيجەسٸندە 10-نان استام تانك, 14 پۋلەمەت, 2 اۆتوكٶلٸك, 8 ۆزۆود جەنە 3 باقىلاۋ پۋنكتٸ جويىلعان.

"ەكەم 1991 جىلى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتٸنەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى چەرنيكوۆسكييدٸڭ ەسكەرتكٸشٸ بۇزىلعانى تۋرالى ماقالانى وقىپ, قاتتى الاڭدادى. سول سەتتەن باستاپ ليتۆادا قالعان زەڭبٸرەكتٸڭ دە تاعدىرىنا ۋايىمداپ, ونى ەلگە قايتارۋدى ويلادى. وسى ويىمەن ەرٸپتەستەرٸمەن بٶلٸسٸپ, ٷزەڭگٸلەس دوسى قابيدەن جۇمابەكوۆكە دە ايتقان. كەيٸن قابيدەن اعا بۇل تۋرالى ۇلى كەڭەسكە جەتكٸزەدٸ. ەكەمٸزدٸڭ زەڭبٸرەگٸن ەلگە قايتارۋ تۋرالى باستامانى قولعا الۋدى سۇرايدى. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسٸمەن اقىلداسىپ, ۇيىم اتىنان ليتۆاعا حات جولدانادى. العاش بارعان كەزدە زەڭبٸرەك جەكەنٸڭ قولىنا ٶتٸپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. بٸر قالتالى ازامات ونى تەڭٸز جاعاسىنا ورناتقىسى كەلگەن ەكەن. كەڭەس ەلگٸ ادامنىڭ كٶڭٸلٸن تاۋىپ, زەڭبٸرەكتٸ كەرٸ قايتاردى. اۋىر قارۋ بٶلشەكتەلٸپ, جٷك كٶلٸگٸمەن ەلگە جەتكٸزٸلدٸ", – دەپ ەسكە الادى باتىردىڭ ۇلى مۇرات قايىرباەۆ.

بٷگٸندە وتتى جىلداردىڭ بەلگٸسٸندەي بولعان باتىردىڭ زەڭبٸرەگٸ پاۆلودارداعى ەسكەري داڭق مۋزەيٸنٸڭ اۋلاسىندا تۇر.

ەرلٸكتٸڭ ەرەن يەسٸ

ماحمەت قايىرباەۆ 1925 جىلدىڭ قاڭتارىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى, بەسقاراعاي اۋدانىنا قاراستى سەميياركا اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1996 جىلى پاۆلودار قالاسىندا ٶمٸردەن ٶتتٸ. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ قاتىسۋشىسى, اعا لەيتەنانت, ارتيللەرييا كومانديرٸ.

مەكتەپتەن كەيٸن پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسٸن تەمامداعان جاس جٸگٸت سوعىسقا دەيٸن تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپتە مۇعالٸم بولىپ قىزمەت ەتتٸ. 1942 جىلدىڭ تامىزىندا قىزىل ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ارتيللەرييا ۋچيليششەسٸندە ەسكەري بٸلٸم الادى. 1943 جىلدان باستاپ مايدان دالاسىنا كٸرٸسٸپ, 17-تانكٸگە قارسى اتاتىن ارتيللەرييالىق جەكە بريگادانىڭ قۇرامىندا شايقاسادى.

ماحمەت قايىرباەۆ 18 جاسىندا-اق الەكساندر نەۆسكيي وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ اتاندى. 1944 جىلدىڭ 19 تامىزىندا ليتۆانىڭ شياۋلياي قالاسىنىڭ باتىس جاعىنداعى قييان-كەسكٸ شايقاستا كەڭەس ەسكەرٸ قورعانىسىن بۇزىپ, قالاعا كٸرۋگە ۇمتىلعان جاۋ تانكٸلەرٸنە قارسى تۇرادى. قايىرباەۆ باستاعان 15 جاۋىنگەر قورشاۋدا قالعان پولك باتارەياسىنا كٶمەككە كەلٸپ, 7 شابۋىلدى تويتارىپ, بٸر باتالون جاۋ ەسكەرٸن جويادى. وسى ەرلٸگٸ ٷشٸن وعان 1945 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا كسرو جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسىنىڭ جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرٸلەدٸ.

سوعىستان كەيٸن ماحمەت قايىرباەۆ پاۆلودار وبلىسىندا پارتييا جەنە قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارىپ, تىڭ جەنە تىڭايعان جەرلەردٸ يگەرۋگە, ٶنەركەسٸپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ٷلەس قوستى. ەڭبەگٸ ٷشٸن ەكٸ رەت قىزىل تۋ وردەنٸمەن جەنە بٸرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالعان.

باتىردىڭ ەسٸمٸن مەڭگٸلٸككە قالدىرۋ باعىتىندا ەلٸمٸزدە تٷرلٸ تاعىلىمدى ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ. بىلتىر پاۆلودار قالاسىندا «ماحمەت قايىرباەۆ» اتتى كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. بۇل ەڭبەك – ەيگٸلٸ «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» سەريياسىمەن جارىق كٶرگەن.

جالپى, وسى سەرييامەن 1500-دەن استام ەڭبەك باسىلىپ شىققان. ونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ بٸرتۋار تۇلعالارى – شوقان ۋەليحانوۆ, كەنەسارى قاسىمۇلى, سەكەن سەيفۋللين, قۇنانباي ٶسكەنبايۇلى, قانىش سەتباەۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, ەرمۇحان بەكماحانوۆ, ەۆنەي بٶكەتوۆ تۋرالى دا كٸتاپتار بار. ەندٸ بۇل تٸزٸمدٸ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ ەسٸمٸ تولىقتىردى.

كٸتاپ اۆتورى – باتىردىڭ ۇلى مۇرات قايىرباەۆ. ول مۇراعات دەرەكتەرٸن پايدالانا وتىرىپ, ەكەسٸنٸڭ ٶمٸر جولىنداعى بۇرىن-سوڭدى بەلگٸسٸز بولعان دەرەكتەردٸ قۇقىقتىق تۇرعىدا زەردەلەگەن.

"ەكەم 1982 جىلى زەينەتكە شىققاننان كەيٸن دە قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, مايدانگەرلەردٸڭ ەرلٸگٸن ەسكە الىپ, ولاردىڭ جاعدايىنا الاڭداپ جٷرەتٸن. قازٸر مەن دە زەينەتكەرمٸن. ەكەم ويعا العان جوسپارلاردى جٷزەگە اسىرۋعا بارىنشا اتسالىسىپ كەلەمٸن", – دەيدٸ مۇرات ماحمەتۇلى.

ۇرپاققا ٷلگٸ – ۇلى تۇلعا

بەيبٸت ٶمٸردەگٸ ماحمەت قايىرباەۆتىڭ ەڭبەك جولى پاۆلودار وبلىسىنىڭ دامۋى مەن تىڭ يگەرۋ كەزەڭٸمەن تىعىز بايلانىستى. ول مال شارۋاشىلىعى مەن ٶنەركەسٸپتٸ ٶركەندەتۋگە ٷلەس قوسىپ, ٶز ۋاقىتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرٸن ابىرويمەن اتقارعان.

باتىر تۋرالى جارىق كٶرگەن كٸتاپ بٷگٸندە وبلىستىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ كٸتاپحاناسىندا دا بار. ول جاس تەرتٸپ ساقشىلارىنا رۋح بەرۋ, پاتريوتتىق تەربيە دارىتۋ ماقساتىندا پايدالانىلۋدا.

"ماحمەت قايىرباەۆ – پلانەتارلىق اۋقىمداعى تۇلعا. ونىڭ ٶمٸرٸ – ٶز ەلٸنە, ٶز حالقىنا قىزمەت ەتۋدٸڭ ناعىز ٷلگٸسٸ. باتىردىڭ سوعىس پەن بەيبٸت ٶمٸردەگٸ ەڭبەگٸ باعا جەتپەس مۇرا. ەكەسٸنٸڭ ٶمٸر جولىن جيناپ, كٸتاپ ەتٸپ شىعارعان وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك مۇرات ماحمەتۇلىنا العىس ايتامىز. قايىرباەۆتىڭ ەسٸمٸ – مەڭگٸلٸكتٸڭ سيمۆولى. ول – ۇرپاق ٷشٸن شابىت", – دەدٸ گەنەرال ۆاسيليي سكليار.

بٷگٸندە مۋزەي اۋلاسىندا ٷنسٸز تۇرعان زەڭبٸرەك – تەك تەمٸر بۇيىم ەمەس. ول – باتىردىڭ ەرلٸگٸن, ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسىن, بەيبٸت ٶمٸر ٷشٸن تٶگٸلگەن تەر مەن قاننىڭ كۋەسٸ. ماحمەت قايىرباەۆتىڭ ەسٸمٸ – ٶشپەس ەرلٸكتٸڭ, شەكسٸز ادالدىقتىڭ جەنە وتانسٷيگٸشتٸكتٸڭ نىشانى رەتٸندە ۇرپاق جادىندا مەڭگٸ ساقتالارى انىق.