Foto: Egemen.kz
Jeńistiń 80 jyldyǵy jaqyndaǵan saiyn maidangerler týraly estelikter jiilep, taǵylymdy is-sharalar da kóptep uiymdastyryla bastady. Soǵystyń ot-jalynynda shyńdalyp, elge jeńispen oralǵan ardagerlerdiń qatary búginde tym sirep qaldy. Qazaqstanda búginde 120-ǵa jýyq ǵana ardager qalǵany aitylyp júr. Olar týraly kúnde jazsaq ta artyq emes – árbiri erlik pen eldik úlgisi.
Máńgi esteliktiń aiǵaǵy
Sol maidan jyldarynan syr shertetin erekshe jádigerlerdiń biri – Pavlodar qalasyndaǵy Áskeri dańq mýzeiiniń aýlasynda turǵan zeńbirek. Bul – Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaiyrbaevtyń soǵys jyldaryndaǵy senimdi serigine ainalǵan qarý. Atalǵan zeńbirek 1992 jyly Litvanyń Vilniýs qalasynan Qazaqstanǵa jetkizilgen.
7385 nómirli bul zeńbirek 1944 jyldyń aqpan aiynda jasalyp, sol jyldyń tamyz aiynda aǵa leitenant Mahmet Qaiyrbaev basqarǵan 5-batareiaǵa tapsyrylǵan. Qaiyrbaevtyń komandasy bul qarýdy starshina Gorshkovtyń esebinen alǵan. Artilleriialyq qural Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń naǵyz qyzyp turǵan kezeńinde 2200 shaqyrymnan astam jol júrip, jaý snariadtarynyń áserinen on ret isten shyqqan. Alaida ár joly jóndelip, qaita sapqa qosylǵan.
Joiqyn zeńbirekten jaýǵa qarsy 1193 snariad atylyp, nátijesinde 10-nan astam tank, 14 pýlemet, 2 avtokólik, 8 vzvod jáne 3 baqylaý pýnkti joiylǵan.
"Ákem 1991 jyly «Kazahstanskaia pravda» gazetinen Keńes Odaǵynyń Batyry Chernikovskiidiń eskertkishi buzylǵany týraly maqalany oqyp, qatty alańdady. Sol sátten bastap Litvada qalǵan zeńbirektiń de taǵdyryna ýaiymdap, ony elge qaitarýdy oilady. Osy oiymen áriptesterimen bólisip, úzeńgiles dosy Qabiden Jumabekovke de aitqan. Keiin Qabiden aǵa bul týraly uly Keńeske jetkizedi. Ákemizdiń zeńbiregin elge qaitarý týraly bastamany qolǵa alýdy suraidy. Oblystyq ardagerler keńesimen aqyldasyp, uiym atynan Litvaǵa hat joldanady. Alǵash barǵan kezde zeńbirek jekeniń qolyna ótip ketkeni belgili boldy. Bir qaltaly azamat ony teńiz jaǵasyna ornatqysy kelgen eken. Keńes álgi adamnyń kóńilin taýyp, zeńbirekti keri qaitardy. Aýyr qarý bólshektelip, júk kóligimen elge jetkizildi", – dep eske alady batyrdyń uly Murat Qaiyrbaev.
Búginde otty jyldardyń belgisindei bolǵan batyrdyń zeńbiregi Pavlodardaǵy Áskeri dańq mýzeiiniń aýlasynda tur.
Erliktiń eren iesi
Mahmet Qaiyrbaev 1925 jyldyń qańtarynda Shyǵys Qazaqstan oblysy, Besqaraǵai aýdanyna qarasty Semiiarka aýylynda dúniege kelgen. 1996 jyly Pavlodar qalasynda ómirden ótti. Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń qatysýshysy, aǵa leitenant, artilleriia komandiri.
Mektepten keiin Pavlodar pedagogikalyq ýchilishesin támamdaǵan jas jigit soǵysqa deiin týǵan aýylyndaǵy mektepte muǵalim bolyp qyzmet etti. 1942 jyldyń tamyzynda Qyzyl Ásker qataryna shaqyrylyp, artilleriia ýchilishesinde áskeri bilim alady. 1943 jyldan bastap maidan dalasyna kirisip, 17-tankige qarsy atatyn artilleriialyq jeke brigadanyń quramynda shaiqasady.
Mahmet Qaiyrbaev 18 jasynda-aq Aleksandr Nevskii ordeniniń iegeri atandy. 1944 jyldyń 19 tamyzynda Litvanyń Shiaýliai qalasynyń batys jaǵyndaǵy qiian-keski shaiqasta Keńes áskeri qorǵanysyn buzyp, qalaǵa kirýge umtylǵan jaý tankilerine qarsy turady. Qaiyrbaev bastaǵan 15 jaýynger qorshaýda qalǵan polk batareiasyna kómekke kelip, 7 shabýyldy toitaryp, bir batalon jaý áskerin joiady. Osy erligi úshin oǵan 1945 jyldyń 24 naýryzynda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi.
Soǵystan keiin Mahmet Qaiyrbaev Pavlodar oblysynda partiia jáne qoǵamdyq qyzmetter atqaryp, tyń jáne tyńaiǵan jerlerdi igerýge, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosty. Eńbegi úshin eki ret Qyzyl Tý ordenimen jáne birneshe medalmen marapattalǵan.
Batyrdyń esimin máńgilikke qaldyrý baǵytynda elimizde túrli taǵylymdy is-sharalar uiymdastyrylyp keledi. Byltyr Pavlodar qalasynda «Mahmet Qaiyrbaev» atty kitaptyń tusaýkeseri ótti. Bul eńbek – áigili «Jizn zamechatelnyh liýdei» seriiasymen jaryq kórgen.
Jalpy, osy seriiamen 1500-den astam eńbek basylyp shyqqan. Onyń ishinde qazaqtyń birtýar tulǵalary – Shoqan Ýálihanov, Kenesary Qasymuly, Sáken Seifýllin, Qunanbai Óskenbaiuly, Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Shákárim Qudaiberdiuly, Ermuhan Bekmahanov, Evnei Bóketov týraly da kitaptar bar. Endi bul tizimdi Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaiyrbaevtyń esimi tolyqtyrdy.
Kitap avtory – batyrdyń uly Murat Qaiyrbaev. Ol muraǵat derekterin paidalana otyryp, ákesiniń ómir jolyndaǵy buryn-sońdy belgisiz bolǵan derekterdi quqyqtyq turǵyda zerdelegen.
"Ákem 1982 jyly zeinetke shyqqannan keiin de qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, maidangerlerdiń erligin eske alyp, olardyń jaǵdaiyna alańdap júretin. Qazir men de zeinetkermin. Ákem oiǵa alǵan josparlardy júzege asyrýǵa barynsha atsalysyp kelemin", – deidi Murat Mahmetuly.
Urpaqqa úlgi – uly tulǵa
Beibit ómirdegi Mahmet Qaiyrbaevtyń eńbek joly Pavlodar oblysynyń damýy men tyń igerý kezeńimen tyǵyz bailanysty. Ol mal sharýashylyǵy men ónerkásipti órkendetýge úles qosyp, óz ýaqytynyń jaýapty qyzmetterin abyroimen atqarǵan.
Batyr týraly jaryq kórgen kitap búginde oblystyq politsiia departamentiniń kitaphanasynda da bar. Ol jas tártip saqshylaryna rýh berý, patriottyq tárbie darytý maqsatynda paidalanylýda.
"Mahmet Qaiyrbaev – planetarlyq aýqymdaǵy tulǵa. Onyń ómiri – óz eline, óz halqyna qyzmet etýdiń naǵyz úlgisi. Batyrdyń soǵys pen beibit ómirdegi eńbegi baǵa jetpes mura. Ákesiniń ómir jolyn jinap, kitap etip shyǵarǵan otstavkadaǵy polkovnik Murat Mahmetulyna alǵys aitamyz. Qaiyrbaevtyń esimi – máńgiliktiń simvoly. Ol – urpaq úshin shabyt", – dedi general Vasilii Skliar.
Búginde mýzei aýlasynda únsiz turǵan zeńbirek – tek temir buiym emes. Ol – batyrdyń erligin, urpaqqa qaldyrǵan murasyn, beibit ómir úshin tógilgen ter men qannyń kýási. Mahmet Qaiyrbaevtyń esimi – óshpes erliktiń, sheksiz adaldyqtyń jáne otansúigishtiktiń nyshany retinde urpaq jadynda máńgi saqtalary anyq.
