تاريح بەتتەرٸنە ٷڭٸلسەك, ٶتكەن زامانداردان بەرٸ «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» دەپ, ازان شاقىرىپ قويعان اتتارى قاناتتى سٶزگە اينالعان ەكٸ مايقى بي بابانىڭ ٶمٸردە بولعانىن بٸلسەك تە, وسى اتالى سٶزدٸڭ ناق قايسىسىنا قاتىستى ايتىلعانى جٶنٸندە ەلٸ ناقتىلى تۇجىرىمعا كەلە الماي جٷرگەنٸمٸز انىق. بٸراق ەكەۋٸنٸڭ دە دانا, ويشىل عۇلاما بولعانىندا داۋ جوق. سول سيياقتى شىعىستانۋشى عالىم ەبساتتار دەربٸسەلٸ تاريحتا بٸر ەمەس, ەبۋ ناسىردان بٶلەك ونىمەن زامانداس ونشاقتى فارابي ەسٸمدٸ عالىمنىڭ بولعانىن جٸپكە تٸزٸپ بەرٸپ جٷر ەمەس پە?! مۇنداي مىسالدار حانداردىڭ دا, باتىرلار مەن بيلەردٸڭ دە اراسىندا جيٸ كەزدەسٸپ جاتاتىنى شىندىق. تەك ەرەكشەلٸگٸ, ولاردىڭ ەل ٸشٸندە ناسيحاتتالۋى عانا ەرقالاي بولىپ كەلەتٸندٸكتەن, جالپى حالىق بٸلە بەرمەيدٸ. ال ەر ٶڭٸردەگٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق اڭىز ەتٸپ ايتقانمەن, كەشەگٸنٸڭ قۇيماقۇلاق قارييالارى كەلمەستٸڭ كٶشٸنە ٸلەسٸپ, قاتارى سيرەپ, كٶزدەن بۇلبۇل ۇشقان سايىن, ارتىندا ٸزدەۋشٸسٸ, جوقتاۋشىسى جوقتارىنىڭ ەسٸمدەرٸ كٶپ جاعدايدا ەل جادىنان جوعالا باستايتىنىن نەسٸن جاسىرايىق.
مٸنە, سونداي باتىر بابالارىمىزدىڭ بٸرٸ كەيكٸ نييازۇلى رىسپانبەت تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. تٷبٸ ارقانى جاز جايلاپ, سىردى قىس قىستاعان قىپشاق رۋىنان شىققان كەيكٸ باتىر كٷنٸ كەشەگە دەيٸن تورعاي مەن جەتٸسۋدىڭ تەل پەرزەنتٸ سانالىپ, ەكٸ جاقتىڭ دا اتىن ايبار تۇتار ماقتانىشىنا اينالىپ كەلگەنٸ اقيقات. حVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن حIح عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى شاماسىندا (1766 – 1842) ٶمٸر سٷرگەن كەيكٸنٸڭ ەرلٸگٸن ەل اڭىزعا اينالدىرىپ, اتاعى دەۋٸرلەپ تۇرعان كەزەڭدە تورعاي توپىراعىندا دٷنيەگە (1871) كەلٸپ, قارشادايىنان قايتپاس قايسارلىعىمەن كٶزگە تٷسكەن اتاقتى مەرگەن, امانگەلدٸ باتىردىڭ قاندىكٶيلەك سەرٸگٸ, قىپشاق نۇرماعامبەت كٶكەمبايۇلىنىڭ جاسىنان كەيكٸ اتانىپ, تاريحتا سولاي تاڭبالانىپ كەتۋٸنٸڭ استارىندا دا سول رۋلاس باتىر اتانىڭ ابىروي-بەدەلٸ جاتسا كەرەك. مۇنداي پٸكٸردٸ 2000-جىلداردىڭ باسىندا تورعايلىق قالامگەر, ٶمٸرٸنٸڭ كەيٸنگٸ كەزەڭٸندە زەرتتەۋشٸلٸككە دەن قويىپ, قىرۋار ٸس تىندىرعان ساتيريك اعامىز سەيٸت كەنجەاحمەتۇلىنىڭ دا اۋزىنان ەستٸگەنٸمٸز بار ەدٸ.
ال كەيكٸنٸڭ ارعى باباسى, ٷش عاسىرعا سوزىلعان قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ ورتا بٶلٸگٸندەگٸ, اتاپ ايتقاندا, حVII عاسىرداعى حالقىمىزدى «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىراتقان ۇرىستارىندا حالقىنا قالقان بولعان اتاقتى اقباي باتىردىڭ ەۋ باستا جەتٸسۋعا بارۋىنىڭ تاريحىن ەركٸم ەرتٷرلٸ بايانداپ جٷر. وسى ارادا تٷرلٸ جورامالدىڭ ٸشٸندە جوڭعار شاپقىنشىلىعى زامانىندا بيلەرٸمٸزدٸڭ كٷللٸ قازاق دالاسىنا ات شاپتىرىپ, ەل شەتٸن قورعار باتىر ۇلدارىن شاقىرۋىمەن جەتٸسۋ جەرٸنە كەلٸپ تۇراقتاپ قالۋى شىندىققا اناعۇرلىم جاناساتىن سىڭايلى. سەبەبٸ, ٶزٸنەن كەيٸنٸرەك بەكتەمٸر اعاسىنىڭ ٷلكەن ۇلى قاراباي باتىردىڭ دا جانىنا سەرٸك بولىپ كەلٸپ, وسىندا ۇرپاق ٶربٸتٸپ قالىپ قويۋى تەكتەن-تەك بولماسا كەرەك. كەيٸن پاتشا ٶكٸمەتٸ ٶزدەرٸنە بودان بولعان قازاقتاردى «بٶلشەكتە دە بيلەي بەر» ساياساتىمەن ۋەز-ۋەزگە, بولىس-بولىسقا بٶلٸپ, بٸر-بٸرٸمەن قاتىناسىن ٷزٸپ تاستاۋى سالدارىنان ارقا مەن سىردىڭ اراسىندا ەركٸن كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن قىپشاقتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ دە سىر بويىندا قالىپ قويادى.
بٸراق حIح عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە باتىردىڭ تورعاي ٶڭٸرٸندە قالعان جاقىن تۋىستارىنىڭ جەتٸسۋداعى اعايىندارىن ساعالاپ دٷركٸرەي كٶشٸپ كەتۋٸ كەيكٸ تۋرالى اڭىزداردىڭ دا اۋىزدان-اۋىزعا تاراعانىمەن, شىن جاناشىرلارى قالماعاندىقتان كٶنە كٶزدەردٸڭ ٶمٸر كٶشٸمەن بٸرگە بٸرتە-بٸرتە سايابىرسىپ, كەيٸنٸرەك ەندٸ ولاردىڭ دا كٶزٸن كٶرگەندەر تٷگٸلٸ, سودان بەرٸ ٷش-تٶرت ۇرپاق الماسىپ تا ٷلگەرگەندٸكتەن ۇمىتىلا باستاۋىن دا زاڭدىلىق دەر ەدٸك. ٶيتكەنٸ, جەتپٸس جىل بويى كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ قۇرىعىندا قىلعىنىپ, حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸ تۋرالى جۇمعان اۋزىمىزدى اشپاي كەلگەن بٸزدٸڭ ەندٸ ٶمٸرٸ اتىن ەستٸپ-بٸلمەگەن قانشاما باتىر بابالارىمىز بەن بيلەرٸمٸزدٸ, كٶسەمدەرٸمٸز بەن شەشەندەرٸمٸزدٸ تاريح قويناۋلارىنان ارشىپ الىپ, رۋحىن تٸرٸلتٸپ, ارۋاعىن ەسپەتتەپ, اتاق-داڭقىن جاڭعىرتىپ جاتقانىمىز دا وسى بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسى ەكەندٸگٸنە بٸر تەۋبە ەتٸپ قويساق تا ارتىق بولماس.
دەسەك تە ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن جەتٸسۋدا ٶتكٸزٸپ, قازاق-جوڭعار سوعىسىنا نەگٸزگٸ نٷكتەنٸ قويىپ, حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن بٸرجولا شەشٸپ بەرگەن اڭىراقاي شايقاسىندا تاس-تالقان بولىپ جەڭٸلٸپ, باتىسقا قاراي جٶڭكٸلە قاشقان قالماقتاردىڭ ەلٸ دە ەل ٸشٸندە قالىپ, ارا-تۇرا تىنىش جاتقان حالىققا بٷيٸردەن كەلٸپ تيٸسۋٸن توقتاتپاعان سارقىنشاقتارىنىڭ جىمىسقى جورىقتارىنا تويتارىس بەرٸپ, جانكەشتٸلٸك ەرلٸك تانىتقان كەيكٸنٸڭ جاساعى ٶز تۋىستارىمەن قاتار, نەگٸزٸنەن جەرگٸلٸكتٸ نايمان تايپالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان ەدٸ. ال قالماقتاردىڭ بۇلاي قۇتىرىنۋىنىڭ سەبەپ-سالدارىنا كەلسەك, سول اڭىراقاي شايقاسىنان بەرٸ ارادا بٸراز جىلدار ٶتكەننەن كەيٸن باياعى قۋاتتى ەسكەر ساپىنداعى قازاق ساربازدارىنىڭ اۋىل-اۋىلدارىنا تاراپ, اتاقتى باتىرلارىنىڭ ٶمٸردەن ٶتكەندٸگٸن, تٸرٸلەرٸنٸڭ قارتايىپ, ٶز جٶندەرٸنە كەتكەندٸگٸن پايدالانىپ, زورلىق-زومبىلىق پەن قوقان-لوقىعا كٶشكەندەگٸ ەرەكەتتەرٸ بولاتىن. بۇل قازاقتار شەشۋشٸ شايقاستا جوڭعارلاردى ەس جيعىزباستاي ويسىراتا جەڭگەنٸمەن, مۇنىمەن ٸس بٸتپەي, ەل شەتٸنە تولىق تىنىشتىق ورناماعانىنىڭ دەلەلٸ ەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە قىتاي ٶكٸمەتٸ دە ەكٸ حالىقتىڭ اراسىنا وت سالىپ, شاپقا تٷرتۋٸن توقتاتپاق تٷگٸل, قايتا ٶرشٸتە تٷسكەن. مٸنە, وسىنداي سۇرقييا ساياساتتىڭ ايلا-شارعىسىن ارقالانىپ, كٶرشٸ اۋىلداردىڭ مالىن بارىمتالاپ, قىزدارىن كٷڭدٸككە الىپ كەتٸپ, ەلدٸ كٷيزەلٸسكە ۇشىراتقان الاساپىران كەزەڭدەردە كٷندٸز كٷلكٸ, تٷندە ۇيقى كٶرمەي, حالقىنا قورعان بولا بٸلگەن كەيكٸ باتىر اۋىل-ايماقتىڭ كەۋدەسٸندە نامىسى, جٷرەگٸندە وتى, بويىندا قايراتى, جٷزٸندە ايباتى بار ازاماتتارىنان قۇرعان جاساعىمەن جۇرتىنىڭ بەيبٸت ٶمٸرٸنٸڭ شىرقىن بۇزىپ الاسۇرعان جاۋ سٸلٸمتٸكتەرٸنە اتوي سالىپ, ٷي-ورمان, تٷپ-تۇقييانىمەن كٶز كٶرمەس, قۇلاق ەستٸمەس قييان-تٷكپٸرلەرگە تٷرە قۋىپ تاستاپ وتىرعان. جوڭعار باسقىنشىلارى جۇرناقتارىنىڭ ەيگٸلٸ اڭىراقاي شايقاسىنداعى تٷپكٸلٸكتٸ جەڭٸلٸسٸنەن كەيٸن دە ەندٸ قۇم-قۇمنىڭ اراسىندا وتىرعان شاعىن اۋىلدارعا توپ-توبىمەن تۇتقيىلدان كەلٸپ تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلگەن شابۋىلدارىنا ەلدٸڭ ەر ايماعىنداعى قازاقتىڭ كەيكٸ سىندى باتىرلارى باستاعان سايىپقىران ساربازدارى تويتارىس بەرٸپ قانا قويماي, ولاردى ىعىستىرا-ىعىستىرا ٶزدەرٸنٸڭ اتاقونىستارىنان دا بەزدٸرٸپ, تەڭٸزدٸڭ ارعى جاعىنان تۇراق تابۋىنا مەجبٷر ەتكەنٸن دە تاريحتان جاقسى بٸلەمٸز.
كەيبٸر دەرەكتەر كەيكٸ باتىر وتىز جاسىندا ٶز جاساعىمەن جەتٸسۋدان ەرٸ اسىپ, التاي ٶڭٸرٸندەگٸ قانداستارىنا بارىپ, سول قارساڭدا قازاق-موڭعول اراسىندا بولعان قاقتىعىستارعا دا قاتىسىپ, ەكٸ جاقتى مەمٸلەگە كەلتٸرۋگە اتسالىسقانداردىڭ ٸشٸندە بولعانىن دا ايتادى. ال كەيكٸ باتىردىڭ حIح عاسىردىڭ باسىندا تورعاي ٶڭٸرٸندەگٸ تۋىستارىنا اينالىپ سوعىپ, مۇندا كەلگەن سوڭ دا قاراپ جاتا الماي, نەگٸزٸنەن وسى توپىراقتاعى قىپشاق اعايىندارى قاتارىنان جاڭا جاساق قۇرىپ, سول التايدان باتىسقا قاراي باس ساۋعالاي جىلجي وتىرىپ, جولىنداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ مالىن توناپ, دٷنيە-مٷلكٸن ولجالاپ, قىرعيداي تيگەن جوڭعارلارعا قارسى ۇرىس اشىپ, ىرعىزدان دا ەرٸ اسىرىپ, قازاق جەرٸنەن مٷلدەم قۋىپ تاستاعانشا تىنىم تاپپاسا كەرەك. سٶيتٸپ, زامانىندا تورعاي دالاسىنىڭ تىنىشتىعىن كٷزەتۋگە دە ەرەن ەرلٸگٸمەن ٷلەس قوسقان كەيكٸ اتاعى كٶپكە دەيٸن ەل اۋزىنان تٷسپەۋٸ ىرىمشىل قازاقتىڭ امانگەلدٸ يمانوۆتىڭ باتىر سەرٸگٸ نۇرماعامبەت كٶكەمبايۇلىن كەيكٸ باتىر اتاپ كەتۋٸنە وسىلايشا ىقپال-ەسەرٸ تيگەنٸن جازىپ جٷرگەن كەيبٸر اۆتورلاردىڭ تۇجىرىمدارىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس دەگەن ويدامىز.
وسىلايشا ەلۋدەن اسقانشا جورتۋىلدا بولعان كەيكٸ باتىر حٸح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى تورعايداعى جەتٸ-سەگٸز ٷي اتالاس اعايىندارىمەن بٸرگە جەتٸسۋعا قايتا ورالىپ, مۇنداعى كەزەكتٸ جورىقتارىندا ٸنٸسٸ قۇداستىڭ نەمەرەسٸ, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە, ون بەس-ون التى جاسىندا-اق بويىنداعى بۋىرقانعان بۇلا كٷشٸمەن, قايتپاس قايسارلىعىمەن كٶزگە تٷسٸپ, باتىر بالا اتانا باستاعان سىرلىبايدى جانىنا ەرتٸپ الاتىن بولعان. قالماقتاردىڭ تۇتقيىلدان كەلٸپ تيٸسٸپ, كٶرشٸ اۋىلدى الاساپىرانعا تٷسٸرگەن سونداي بٸر شابۋىلىن ەستٸگەن بويدا ٸلە ٸزدەرٸمەن قانشاما بەل اسىپ, سوڭدارىنان قۋىپ جەتٸپ, جورىقشىلارىن جايراتىپ سالىپ, بارىمتاعا ۇشىراعان مالى مەن دٷنيە-مٷلكٸن قايتارىپ, قاراقشى توپ باسشىسىنىڭ بويجەتكەن قىزى مەن بوزبالا ۇلىن تۇتقىنعا الىپ كەلە جاتىپ, جول-جٶنەكەي كەزٸككەن قىستاۋلاردىڭ بٸرٸنە قونادى. تاڭ بوزىندا جىلقىلاردىڭ كٸسٸنەگەن داۋىسىنان وقىس ويانعان بۇلار ەلگٸ ەكٸ تۇتقىننىڭ بۇعاۋدان بوسانىپ, ەكٸ اتتى مٸنٸپ قاشىپ ٷلگەرگەندەرٸن بٸر-اق بٸلەدٸ.
بۇلار ٶزارا اقىلداسىپ, ەندٸ نە ٸستەيمٸز دەگەنشە سىرلىباي ەي-شايعا قاراماي, ٶز اتىنا سەكٸرٸپ مٸنگەن كٷيٸ سوڭدارىنان قۇيعىتىپ الا جٶنەلەدٸ. «قاپ, مىنا بەتشاعار بٸردەڭەگە ۇرىنىپ جٷرمەسە بولار ەدٸ?!» دەپ سانىن بٸر-اق سوققان كەيكٸ باتىر مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ امالسىز اتقا قامشى باسادى. ەلدەن ۋاقىتتا بارىپ قوزىكٶش جەر ۇزاعان قۋعىنشىنىڭ قاراسى كٶرٸنٸپ, جاندارىنا كەلگەندە سىرلىبايدىڭ ەلگٸ تۇتقىن جٸگٸتتٸ قۋىپ جەتٸپ, سايىسىپ جەڭگەنٸمەن قويماي, تاماعىنان باۋىزداپ, قوس قولىنا اعىزعان قانىن سوراپتاپ ٸشٸپ وتىرعانىن كٶرٸپ تٸكسٸنٸپ قالعان كەيكٸ: «ەي, يتتٸڭ بالاسى, نە ٸستەپ وتىرسىڭ سەن?!» دەپ دٷرسە قويا بەرگەندە, اناۋ باسىن كٶتەرٸپ بۇعان قاراعاندا ونىڭ كٶزدەرٸ قانتالاپ كەتكەن ەكەن دەيدٸ. كەيٸن كەيكٸنٸڭ ٶزٸ: «اپىراي, ٶمٸرٸ ەشكٸمنەن ىقپاۋشى ەدٸم, سىرلىبايدىڭ كٶزدەرٸنەن شوشىدىم عوي», دەپتٸ دەيتٸن قارييالار.
سول ساپار كەيكٸنٸڭ سوڭعى جورىعى بولعان سىڭايلى. وسى كٶرٸنٸستەن كەيٸن اۋىلعا ورالعان كەيكٸ بەلدٸگٸن قىلىشىمەن بٸرگە سىرلىبايعا شەشٸپ بەرٸپ تۇرىپ: «مەن وسىمەن توقتادىم», دەپتٸ دە نايزاسىن بوساعاعا ٸلٸپ, تاقۋالىق جولعا تٷسكەن ەكەن. ال ٶزدەرٸمەن الا كەلگەن قالماق قىزى بادما كەيكٸنٸڭ الدىنا قوس تٸزەرلەي وتىرا كەتٸپ, باسىن يٸپ تۇرىپ: «اتا, مەنٸڭ كٶكٸرەگٸمدە سٸزدەرگە دەگەن ەشقانداي ٶشپەندٸلٸك جوق. مەنٸڭ ەكەم دە تالاي جاننىڭ قانىن موينىنا جٷكتەدٸ. اقىرى نە بولدى, ٶزٸنٸڭ دە, ۇلىنىڭ دا تٷبٸنە جەتتٸ. انام بايعۇس دانا ەكەن: «كٸسٸگە قييانات جاساعان جاقسىلىققا اپارمايدى», دەپ وتىرۋشى ەدٸ, سول سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸن بٷگٸن تٷسٸندٸم. مەنٸ بالالارىڭىزدىڭ بٸرٸنە قوسىڭىز, ٶتٸنەمٸن. ۇرپاعىڭىزدى ٶربٸتٸپ, ادال كەلٸنٸڭٸز بولۋعا قۇداي الدىندا انت ەتەمٸن», دەپ كٶز جاسىن كٶلدەتٸپ, اياعىنا جىعىلىپتى دەيدٸ.
قالماق قىزىنىڭ اقىلدىلىعى مەن ادالدىعىنا تەنتٸ بولعان كەيكٸ: «تۇر, قىزىم, جاقسى ايتتىڭ, سەنٸڭ دە جازىعىڭ جوق. سٶزٸڭە يمانداي سەندٸم. تٸلەگٸڭ بولسىن!» دەپ سول جەردە اعايىننىڭ بالاسىنىڭ بٸرٸنە قوسىپ تۇرىپ, اۋىلداستارىنا: «بەرٸڭ دە ٶز قىزدارىڭداي كٶرٸپ, سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸڭدەر, بەتٸنە كەلمەيتٸن بولىڭدار», دەپ اق باتاسىن بەرگەن كٶرٸنەدٸ. سول بادما انادان ٶرگەن ۇرپاق بۇل كٷندە بٸر قاۋىم ەلگە اينالىپتى دەسەدٸ. يە, ورايى كەلگەندە ەجەلدەن قوڭسىلاس وتىرعان قازاق پەن قالماق اراسىندا تەك جاۋگەرشٸلٸك پەن اتىس-شابىس قانا ەمەس, دوستىق, اعايىنگەرشٸلٸك پەن قىز الىسىپ-قىز بەرٸسكەن قۇداندالى-جەگجاتتىق ٸزگٸ قارىم-قاتىناستار بولعانىن دا ايتۋ پارىز. مىسالى, ەرجان احمەتوۆ نۇسقاسىنداعى «ارقالىق باتىر» جىرىندا سٶز بولاتىن ارقالىق پەن قالماقتىڭ قوڭقا, ەبزەيٸت مەلٸكەۇلى نۇسقاسىنداعى «ەر ەجٸباي» جىرىندا ايتىلاتىن ەجٸباي مەن قالماقتىڭ قورا باتىرلارى اراسىنداعى دوستىقتارى وسىنىڭ بٸر عانا دەلەلدەرٸ. تٸزە بەرسەك, قازاق پەن قالماق اراسىندا تٶسكەيدە مالى, تٶسەكتە باسى قوسىلىپ, ىنتىماعى جاراسقان مۇنداي مىسالدار كٶپ-اق.
بٸردە «ەرەۋٸل اتقا ەر سالىپ, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالۋمەن» قوشتاسىپ, اتا قانىمەن بويعا دارىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان ەمشٸلٸك قاسيەتٸن ۇستانۋعا بٸرجولا بەت بۇرعان كەيكٸ كٷنشٸلٸك جەردەگٸ ناعاشى جۇرتى ماتاي نايمانداردىڭ اتاقتى بٸر بيٸنٸڭ اسىنا كەلە جاتىپ, جول-جٶنەكەي بٸر جوننىڭ ەتەگٸندە وقشاۋ تۇرعان جالعىز قاراشا ٷيدٸ كٶرٸپ, جانىنداعىلارعا: «مۇندا بٸر مٷسەپٸر ەل ٷستٸندە جاتىر ەكەن. ٷستٸنەن اتتاپ كەتكەنٸمٸز كٷنە بولار, كەنە, جٷرٸڭدەر», دەپ اتتان تٷسٸپ, ٸشكە ەنسە, كٶشتەن جىرىلىپ قالعان بٸر قالماقتىڭ وتباسى ەكەن. ٷي يەسٸ ورتا جاستاعى وتاعاسى تىنىس الا الماي قىرىلداپ, ەيەلٸ مەن ٷيەلمەلٸ-سٷيەلمەلٸ تٶرت-بەس جاس بالاسى نە ٸستەرلەرٸن بٸلمەي ٷرپيٸسٸپ, بٸر ۋىس بولىپ وتىرعانىنىڭ ٷستٸنەن شىعادى. تٶتەننەن كٸرٸپ كەلگەن بۇلاردى كٶرگەن ولار ودان سايىن زەرەلەرٸ ۇشىپ, بٸر-بٸرٸنە تىعىلا تٷسكەن.
وسى سەت باتىردىڭ جانىنداعى جەدٸك ٸنٸسٸ: «كەيكٸ اعا, بۇل…» دەي بەرگەنٸ سول, ەلگٸ سىرقات بايعۇس كەيكٸنٸڭ اتىن ەستٸگەننەن كٶزٸ الايىپ, اۋزىن اشۋعا دا شاماسى كەلمەي, سىلق ەتٸپ ەسٸنەن تانىپ قالادى. مۇنى قالت جٸبەرمەگەن كەيكٸ وعان:«تارت تٸلٸڭدٸ, ٶي, بار بولعىر! قالماق بٸتكەننٸڭ بەرٸن جاۋ ساناعاندى قويىڭدار ەندٸ. بۇل بەيشارانىڭ نە كٸنەسٸ بار?» دەپ ايقاي سالىپ, سودان سوڭ ەلگٸنٸڭ ەيەلٸنە: «كەنە, كەلٸن, ماعان بٸر شٷبەرەكتٸ جىلى سۋعا مالىپ ەكەلە عوي», دەيدٸ دە ٶزٸنٸڭ ەم-دومىنا كٸرٸسٸپ كەتەدٸ. ەلدەن سوڭ ەسٸن جيىپ, ماناعى قىرىلى دا باسىلىپ, ٶزٸن جاقسى سەزٸنە باستاعان قالماق ەشتەڭەنٸڭ مەنٸسٸن تٷسٸنبەي, اياعىنىڭ ۇشىنان باسىپ, داستارقان جايىپ جٷرگەن ەيەلٸنە بٸر, جانىندا ٶزٸنە تٶنٸپ وتىرعان كەيكٸگە بٸر اڭىرايىپ قارايدى. كەيكٸ: «ۋايىمداما, ەلٸ-اق جاقسى بولىپ, ساۋىعىپ كەتەسٸڭ. مەن اللا جازسا قايتاردا تاعى بٸر كەلٸپ, ەم جاسايمىن. ەزٸرگە مىنانى ٸشە تۇر», دەپ سوڭعى كەزدەرٸ ٷنەمٸ جانىنان تاستامايتىن دەرٸ قالتاسىنان ٷش-تٶرت تٷيٸر ٶسٸمدٸك دەنٸن بەرٸپ, سودان سوڭ داستارقانداعى ناننىڭ شەتٸنەن سىندىرىپ, دەم اۋىز تيەدٸ دە, سەرٸكتەرٸمەن بٸرگە اسىعىس اتتانىپ كەتەدٸ.
جولدا كەلە جاتىپ ٷشٸنشٸ ۇلى جامانقۇل: «ەكە, كٶرٸپكەلدٸگٸڭٸز بەن ەمشٸلٸگٸڭٸزدٸڭ پايداسىن بەرٸمٸزدەن بۇرىن سٸز مٷسەپٸر ساناعان ەلگٸ قالماق كٶردٸ عوي. اتىن كٸم, مەنجٸ دەپ پە ەدٸ. ەرتەڭ سول مەنجٸڭٸز ساۋىعىپ, ەلدەنٸپ العان سوڭ تۋ سىرتىمىزدان تاپ بەرٸپ, توپالاڭىمىزدى شىعارىپ جٷرمەس پە ەكەن?», دەگەن كٷدٸگٸن دە بٷكپەسٸز جايىپ سالعاندا, كەيكٸ تۇرىپ: «بالام, بۇل ويىڭ دا دۇرىس شىعار. بٸراق قاراپايىم حالىقتا تۇرعان نە بار. كەز كەلگەن ادامنىڭ بەرٸن جاۋ ساناي بەرسەك, قالاي ەل بولامىز? «تاسپەن اتقاندى اسپەن ات» دەپ ايتقان دا اتاڭ قازاق ەمەس پە? بۇلار دا ادامنىڭ بالاسى عوي. جاقسىلىق جاساساڭ, ونى تٷسٸنبەيتٸن پەندە بولمايدى. ەرتەڭ سول جاقسىلىعىڭ الدىڭنان شىعاتىنىن ۇمىتپا», دەپ بۇل ەڭگٸمەنٸڭ نٷكتەسٸن قويعاندا, بەرٸ دە ۋەجدٸ سٶزگە لەم دەمەي, ٷنسٸز ويعا قالعان.
شىنىندا, استان قايتار جولىندا بەرگەن ۋەدەسٸندە تۇرعان كەيكٸ ەلگٸ قالماقتىڭ ٷيٸنە تاعى دا سوعادى. ات دٷبٸرٸن ەستٸپ, قاراشا ٷيدەن كٸمنٸڭ كەلگەنٸن ٸشتەي سەزگەن, ورنىنان تۇرىپ, جٷرۋگە جاراپ قالعان مەنجٸنٸڭ ٶزٸ, قالبالاقتاپ ەيەلٸ مەن ولارعا ٸلەسە شۇبىرىپ, ەكەلەرٸنٸڭ امان قالعانىنا قۋانعانىنان ەكٸ ەزۋلەرٸ قۇلاقتارىنا جەتكەن بالالارى دا بٸرگە شىعادى. داستارقان ٷستٸندە مەنجٸ: «كەيكٸ اعا, سٸز ٷيگە العاش كٸرٸپ كەلگەندە ونسىز دا ٶلٸم حالٸندە جاتقان مەنٸڭ قۇدايدان: تەك بالالارىمنىڭ كٶزٸنشە ٶلتٸرمەسە ەكەن دەگەن بٸر-اق تٸلەگٸم بولىپ ەدٸ. بٸراق سٸز ماعان ٶلٸم ەمەس, اجال اۋزىنان امان الىپ قالىپ, ٶمٸر سىيلادىڭىز. سوندىقتان مەن ەندٸ سٸزگە ٶمٸر بويى قىزمەت ەتٸپ, قۇلىڭىز بولۋعا دايىنمىن. تەك بٸزدٸ تاستاپ كەتە كٶرمەڭٸز, بٷكٸل وتباسىمىز بولىپ ٶتٸنەمٸز», دەپ قۇلدىق ۇرىپ تۇرىپ الادى.
مىنا كٶرٸنٸسكە جٷرەگٸ تولقىپ كەتكەن باتىر: «سەندەر نە دەيسٸڭدەر?» دەپ ٸنٸسٸ جەدٸك پەن ۇلى جامانقۇلعا قارايدى. وقىس جاعدايدان قاپەلٸمدە ابدىراپ قالعان ولار: «سٸز نە ايتساڭىز, سول بولادى, قاي شەشٸمٸڭٸزگە دە بٸز كەلٸسەمٸز», دەپ سالماقتى ٶزٸنە سالادى. «ولاي بولسا, – دەيدٸ كەيكٸ از ويلانىپ بارىپ, – وسى سەتتەن باستاپ مىنا مەنجٸ مەن كەرمەن كەلٸندٸ قىزمەتشٸلەرٸمٸز دەمەي, باۋىرلارىمىز دەپ ەسەپتەيتٸن بولىڭدار», دەپ ولاردىڭ ازىن-اۋلاق دٷنيە-مٷلكٸن تٷيەگە ارتىپ, ٶزدەرٸن بالا-شاعاسىمەن قوسىپ بٸرگە الا كەتەدٸ. سٶيتٸپ, اۋىلعا كەلگەن بويدا ايماقتاعى كٷللٸ اعايىندى جيىپ, توي جاساپ, ەلگە ەل قوسىلعانىن كٶپكە جارييالاپ, مەنجٸ شاڭىراعىنا ەنشٸ بٶلٸپ بەرٸپ, جەكە وتاۋ عىپ شىعارادى. سول مەنجٸ ەۋلەتٸنەن تاراعان ۇرپاقتاردىڭ قازاقتار اراسىنا سٸڭٸپ, ميداي ارالاسقان تارماقتارى ٶتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنا دەيٸن وسى ٷشارال ٶڭٸرٸندە بولىپ, كەيٸن ەر تاراپقا قونىس اۋدارىپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. قالاي دەسەك تە بۇدان بٸز كەيكٸ نييازۇلى رىسپانبەتتٸڭ جاۋدان بەتٸ قايتپاعان باتىر عانا ەمەس, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن ويلاعان, ۇلتتاردىڭ ىنتىماعىن ۇيىستىرعان ٶز زامانىنىڭ ساياساتكەرٸ دە, حالقىنىڭ قامىن كٶزدەگەن, ايماعىنا ەيگٸلٸ كٶرٸپكەل-ەمشٸسٸ دە بولعانىنا انىق كٶز جەتكٸزەمٸز.
الماتى وبلىسى, الاكٶل اۋدانىنىڭ قىزىلاششى اۋىلى ٸرگەسٸندەگٸ ۇزىننان ۇزاق سوزىلىپ جاتقان بيٸك جوتالاردىڭ بٸرٸنٸڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اقباي باتىر جوتاسى اتانىپ كەلۋٸنٸڭ استارىندا دا تالاي سىردىڭ جاتقانى انىق. كەشەگٸ 90-شى جىلداردىڭ ورتا شەنٸندە قىزىلاششىعا جول تٷسكەن بٸر ساپارىمىزدا كەيكٸنٸڭ ٸنٸسٸ, ونىڭ جاساعىنىڭ بٸر ساربازى اتانعان قۇداس ۇرپاقتارى باتىردىڭ ەكەسٸ نيياز بەن اتاسى رىسپانبەت تە, وسىنداعى نايمان اعايىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اتالارى دا سول اتاقتى اڭىراقاي شايقاسىنا قاتىسقان باتىر ساربازداردىڭ ساپىندا بولعانىن ماقتانىش ەتە وتىرىپ ايتقان. سول ساپارىمىزدا الماتى – ٶسكەمەن تاس جولى جيەگٸندەگٸ كەيكٸ باتىر ەسٸمٸمەن اتالاتىن ٷلكەن جوتانىڭ دا تٶبەسٸنە شىقتىق. جوتانىڭ ەتەگٸنەن جوعارى قاراي ٶرلەي باستاعانىمىزدا, سونادايدان تٶبەدە جەرگە تٸك شانشىلىپ تۇرعان ٷلكەن قايراق تاس كٶزٸمٸزگە بٸردەن شالىنعان. جانىنا كٶتەرٸلٸپ بارعانىمىزدا, ونىڭ ماڭايىندا ۇساق قيىرشىق تاستارمەن كٶمكەرٸلگەن كٸشكەنتاي-كٸشكەنتاي بٸرنەشە تٶبەشٸكتٸ دە كٶردٸك.
«كەيكٸ بابامىزدىڭ زيراتى وسى. باتىر ٶز ٶسيەتٸ بويىنشا مىنا قايراق تاستىڭ استىندا جاتىر. ال مىنا تٶبەشٸكتەر ونىڭ ساربازدارىنىڭ ٶزٸنەن كەيٸن ٶمٸردەن ٶتكەن بٸر بٶلٸگٸنٸڭ قابٸرلەرٸ. ولار دا ٶزدەرٸنٸڭ ۇرپاقتارىنا ٶسيەت ەتۋٸمەن وسىندا جەرلەنگەن. مۇندا باسقا مٷردە جوق…», دەگەن جولباسشىمىز سٶز ورايىندا كەيكٸنٸڭ تەك باتىر عانا ەمەس, ەيگٸلٸ رايىمبەك باتىر بابا تەرٸزدٸ كٸسٸ دەرتٸنٸڭ داۋاسىن دٶپ باساتىن, ەمشٸلٸگٸمەن ەلٸنە تانىلعان تەۋٸپ, بويىنا الداعىنى بولجاي بٸلەتٸن قاسيەت قونعان كٶرٸپكەل-ەۋليەلٸگٸ بار ەرەكشە جاراتىلعان جان بولعانىن دا تٸلگە تيەك ەتكەن. سول ٶڭٸردەگٸ ەكپٸندٸلٸك شەجٸرەشٸ قارت نۇرعيزات شەكەرۇلى اعامىز دا تالاي سىردىڭ تيەگٸن اعىتقان.
بٷگٸندە باتىر جەرلەنگەن قايراق تاستىڭ ورنىندا جەرلەستەرٸ مەن ۇرپاقتارى ورناتقان مەرمەر مونۋمەنت تاس تۇر. وندا:
«قالقانى بولدىڭ قازاقتىڭ,
ارمانىڭ ەدٸ ازات كٷن.
ارايلاپ اتتى نۇر تاڭىڭ,
تەۋ ەتەر, بابا, ۇرپاعىڭ!» – دەگەن جىر جولدارى تاسقا ويىلىپ جازىلعان. يە, بۇل بيىل تۋعانىنا 250 جىل تولعالى وتىرعان باتىر رۋحىنا مەڭگٸلٸك تاعزىمنىڭ باستاماسى عانا. 2011 جىلدىڭ جازىندا سازگەر ٶمٸرزاق وسپانوۆتىڭ اقىن قارىنداسىمىز مارجان ەسجانوۆانىڭ سٶزٸنە جازىلعان «كەيكٸ – باتىر بابامىز» اتتى ەنٸ ەفيردەن شىرقالىپ, كەيٸن بۇل ەنگە ەنشٸ امان تٶرەنٸڭ ورىنداۋىندا ارنايى بەينەبايان دا تٷسٸرٸلگەن. وسى ەن مەتٸنٸندەگٸ:
«زار زاماندا دالامدى
بۇلت تورلاعان,
تۋعان جەرگە قالقان بولعان
ٶر بابام.
سٷيەم جەرٸن قازاعىمنىڭ
قاستەرلەپ,
قارىس جەرٸن قانىمەنەن
قورعاعان.
…كەيكٸ بابا شىندىعىن,
جار سالاتىن كٷن بٷگٸن.
تۋ كٶتەرگەن قازاقتىڭ,
ىنتىماق پەن بٸرلٸگٸن…» – دەگەن جولدار بٸزدٸڭ بارشامىزدى ەلدٸك پەن ەرلٸككە ٷندەپ تۇرعانداي.
سۋرەتتٸ سالعان ەبٸلقاسىم سەرسەنباەۆ
