فوتو: rus.team
...ودنيم سلوۆوم, نيكاككوگو «وبششەنارودنوگو سوپروتيۆلەنييا» كيپچاكام تاك ي نە پولۋچيلوس – پوسكولكۋ رۋس سوستويالا يز پرەۆەليكوگو منوجەستۆا كنياجەستۆ, سموترياششيح درۋگ نا درۋگا ۆولكامي, ۋ ۆسەح بىلي سۆوي, مەستنىە ينتەرەسى, ي ني و كاكوم تاكوم «وبششەناتسيونالنوم» ينتەرەسە ەششە ي رەچ نە شلا, توگداشنيە ليۋدي پوپروستۋ نە پونيالي بى, چتو ەتو تاكوە.
پورا پونيات, چتو ناشيح دالەكيح پرەدكوۆ نيچۋت نە ۋنيجاەت توت فاكت, چتو منوگيە كنيازيا پوليۋبوۆنو دوگوۆوريليس س باتىەم ي پريزنالي سەبيا ەگو ۆاسسالامي, ي, بولەە توگو, رۋسسكيە يز سامىح رازنىح كنياجەستۆ پرەسپوكوينو ۆستۋپالي ۆ ۆويسكا ستەپنىح كيپچاكوۆ. سيە ۆوۆسە نە سۆيدەتەلستۆۋەت و كاكوي-تو «يسكوننو رۋسسكوي ۋششەربنوستي».
ۆسە توگدا جيلي پو زاكونام فەودالنوي ەپوحي. پونياتييا «ناتسيونالنوە گوسۋدارستۆو» پوپروستۋ نە سۋششەستۆوۆالو.
ۆ. دەمين «تاينى ەۆرازيي»
ورىس عالىمدارى مەن جازۋشىلارى التىن وردانىڭ سوققىسىن وسىلاي جۇمسارتىپ جازادى. نەگٸزٸندە, بۇل شىندىققا ونشالىقتى جاقىن كەلمەيدٸ. ورىستىڭ ەربٸر كنيازدىقتارى بوداندىقتان قاشىپ, كٶشپەلٸ قىپشاق يمپەريياسىنا قاتتى قارسىلاسىپ, ايانباي سوعىسقان. ونى وسى ۇلى جورىقتىڭ تاريحىن ٷڭٸلە زەرتتەپ, زەردەلەي قاراعانىمىزدا, انىق اڭعاراسىڭ.
باتىل حان (باتۋ) 1235-36 جىلدارى شىڭعىس حاننىڭ تاعىنا وتىرعان ٷگەدەيدٸڭ جارلىعىمەن, باتىسقا جورىقتى باستاۋدى ناقتى قولعا العان ەدٸ. كەزٸندەگٸ جولشىنىڭ ۇلى (جوشى) باتىل الاكٶلدٸڭ بويىنداعى قونىسىنا ٶزٸنٸڭ بٷكٸل دەشتٸ قىپشاق جەرٸندەگٸ ەسكەرٸن جيناۋدى جەنە شاعاتاي ۇلىسىنىڭ دا قالىڭ ساربازدارىن وسى اراعا شاقىرىپ, تٸزە قوسۋعا جاۋشىلارىن جٸبەردٸ.
بٸر ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ۇشى-قيىرى جوق مول ەسكەر تارباعاتاي تاۋى مەن الاكٶل جاعالاۋىنا جاقىن جاتقان ٸلە الاتاۋىنىڭ شەتكٸ سٸلەمدەرٸنٸڭ ارالىعىنا لىق تولدى. ميلليونعا تاياۋ قالىڭ سارباز وسى ارادا ساپ تٷزەپ, جويقىن سوعىسقا دايىندالىپ, كٶپ ۇزاماي جورىققا اتتاندى. بۇل ۇلى جورىققا بۇرىنعى شىڭعىس حان يمپەريياسىنىڭ تۋىن كٶتەرگەن جالايىر, نايمان, كەرەي, قوڭىرات, قييات, باسقا دا كٶپتەگەن تايپالارمەن قاتار سول كەزدەگٸ قازاق جەرٸندەگٸ ٷيسٸن, سارى ٷيسٸن, ارعىن, دۋلات, قاڭلى تايپالارىنىڭ ساربازدارى تٷگەلٸمەن تارتىلدى. باتىل حان ٶز قاسىنا كەڭەسشٸ جەنە ٶزٸنەن كەيٸنگٸ قولباسشى ەتٸپ, شىڭعىس حاننىڭ بۇرىنعى ەسكەر باسى سٷبەتاي (سٷبەدەي) باتىردى ەرتٸپ الدى. سوعىستى جٷرگٸزۋدٸڭ بٷكٸل ەدٸستەرٸ مەن تەسٸلدەرٸن بەس ساۋساقتاي بٸلەتٸن ۇلى باتىر ەلٸ تىڭ ەدٸ. ەسكەردٸڭ مولدىعى سونشالىق, سالماعىنان قارا جەر قايىسقانداي, قۇلاق تۇندىرعان دىبىسى التى قىردىڭ استىنان ەستٸلەتٸن. سودان باتىل حان باستاعان قىپشاقتىڭ قالىڭ ەسكەرٸ سارىارقانى باسىپ ٶتٸپ, جايىق پەن ەدٸلدٸڭ ەكٸ ارالىعىن بٸر دەمدە جاۋلاپ الدى. بۇلعارييا (قازٸرگٸ تاتارلار) ەشقانداي قاۋقار كٶرسەتە الماي, ەرٸكسٸز بەرٸلدٸ. باتىل حان سٷبەتاي باتىرمەن ٷنەمٸ سوعىس باستار الدىندا كەڭەسٸپ وتىراتىن بولعان. ەدٸل مەن جايىقتىڭ ارالىعىن تولىق جاۋلاپ العان سوڭ, حان ٶزٸنە سٷبەتايدى شاقىرتادى. سول كەزدەگٸ قىپشاق ەسكەرلەرٸنٸڭ اسا مولدىعى سلاۆيان ەلٸنە بٸرنەشە تۇستان سوعىس جٷرگٸزۋگە شاماسى جەتەتٸن ەدٸ. باتىلدىڭ قول استىنا سول تۇستا ورىس كنيازدٸكتەرٸ مەن كاۆكاز, قىرىمنىڭ ەلٸ كٸرە قويماعان كەزٸ. حان بۇلاردى مٷمكٸندٸگٸنشە كٶپكە سوزباي تەز جاۋلاپ الۋدى جوسپارلاعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرگەن باتىل حان سٷبەتايدان: «رۋس پەن كاۆكازدى بٸر ۋاقىتتا تالقانداپ ٶتۋگە بولا ما, ەلدە ەكٸ باعىت اشىپ, وراقتاي يٸلٸپ ورتاعا الىپ سوعىس جٷرگٸزگەنٸمٸز جٶن بە?» – دەپ سۇرادى. بۇلعار قالاسىندا ايالداپ جاتقان بۇلار دٷرك كٶتەرٸلٸپ, 1237 جىلى كٷزدە ەكٸ باعىتپەن جورىققا اتتاندى. مٶڭكەنٸڭ ەسكەرٸن كاۆكاز جاقتان جٸبەرٸپ, ٶزٸ (باتىل حان) ورىس كنيازدٸكتەرٸنە ويدا جوقتا باسىپ كٸردٸ. بٸرٸنشٸ سوققىدان كەيٸن-اق پرونسك, ريازان, ۆلاديمير, كولومنا قالالارىنىڭ كٷل - تالقانى شىقتى. باتىل ەندٸ مەسكەۋگە بەت الدى. بۇل 1238 جىل بولاتىن. كنياز ۆلاديمير ۆسەۆولودوۆيچ ورىس كنيازدٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ بەرٸلٸپ جاتقانىن ەستٸپ, قاشىپ كەتتٸ. قىپشاق ەسكەرلەرٸ تەك قالالاردى عانا ەمەس, بٷكٸل جولىندا كەزدەسكەن ەلدٸ مەكەندەردٸ تىپ-تيپىل ەتكەن ەدٸ. رەسەيدٸ ٷرەي جايلاپ العان بولاتىن. «تورعاي بولىپ ۇشىپ كەتپەسەڭ, امان قالۋىڭ ەكٸ تالاي» دەگەن مەتەل سٶز ەل اراسىندا تاراپ كەتتٸ. مەسكەۋدٸڭ بەكٸنٸسٸ قانشا مىقتى بولعانىمەن, اينالاسىنا ور قازىپ, سۋ جٷرگٸزٸپ قويعانىنا قاراماي , دالانىڭ قۇرىشتاي بەرٸك ساربازدارىنا قارسى تۇرا المادى. اقىرى مەسكەۋ دا الىندى. سونىمەن قاتار كولومنا, تورجوك, كوزەلسك, تۆەر قالالارى دا جاۋلاپ الىندى. بۇل كەزدە مٶڭكە سولتٷستٸك كاۆكاز بەن قىرىمدى اتتارىنىڭ تۇياعىمەن تاپتاپ, كەزدەسكەن جاۋلارىنا دەس بەرمەي, جايپاپ ٶتكەن ۋاقىت بولاتىن. باتىلدىڭ الدىنداعى ەندٸگٸ مىقتى بەكٸنٸس نوۆگورود ەدٸ. بۇل قالاعا نەبەرٸ 150-200 شاقىرىم جەر قالعان-دى. جىلناماشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كٶكتەم ايى بولعاندىقتان, اينالا كٶل-كٶسٸر بولىپ ەرٸپ, ساربازداردىڭ جەنە ات-اربالاردىڭ جٷرۋٸنە كٶپ قيىندىق كەلتٸردٸ. سونداي-اق, ازىق-تٷلٸك ازايىپ, قالىڭ ەسكەر ٸشٸنارا اۋىرا باستاعان.تٷمەن باسشىلارىمەن كەڭەس قۇرعان ۇلى حان كٶكتەمنٸڭ قارى مەن سۋىعى كەتكەنشە دالاعا بەت الىپ, دەمالا تۇرعاندى جٶن كٶردٸ. بٸراق, مىڭداي ساداقشىنى بٶلٸپ الىپ, قالانىڭ تٷبٸنە جاقىنداتىپ, وتتى جەبەلەرمەن نوۆگورودتى ٶرتەپ جٸبەرۋدٸ قالقان تٷمەنگە مىقتاپ تاپسىردى. جارلىق تولىقتاي ورىندالدى. قامالدى بۇزباعانىمەن, قالا ٸشٸ تۇتاستاي ٶرتەنٸپ كەتتٸ. وتتىڭ جالىنى مەن بۋداقتاعان تٷتٸن الىستان كٶرٸنٸپ تۇردى. دەمالىپ, بٸراز سەرگٸگەن قالىڭ ەسكەر كەزٸندە سايىن حان, - دەپ ۇلى باباسى شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ اتاعان باتىلدىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن, ەندٸ وڭتٷستٸك سلاۆيان قالالارىن: پەرەياسلاۆلدٸ, ۋگليچتٸ, چەرنيگوۆتى, ۆلاديمير-سۋزدال, سمولەنسكٸنٸ كٶپ قيىندىقسىز جاۋلاپ الدى. الدا تەك سلاۆيان جۇرتىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن كيەۆ قانا قالعان بولاتىن. باتىلدىڭ ساربازدارى مەن رۋستٸڭ سولتٷستٸگٸن باعىندىرىپ كەلگەن مٶڭكەنٸڭ ەسكەرٸ قوسىلىپ, ەندٸگٸ مەجە كيەۆتٸ باسىپ الۋعا دايىندالا باستادى. قالىڭ قوسىننىڭ الدىندا جارقىراپ كيەۆ تۇردى. 1240 جىلدىڭ كٷزٸندە, قاتقاق جەرمەن باتىل مەن مٶڭكەنٸڭ قاراقۇرىم ەسكەرٸ كيەۆتٸڭ تٷبٸنە كەلٸپ جەتتٸ. باتىل حان سۇلۋ كيەۆتٸ ەشقانداي سوعىسسىز العىسى كەلٸپ ەدٸ جەنە مۇنى مٶڭكەگە ەسكەرتكەن بولاتىن. بٸراق, كيەۆ تۇرعىندارى قالانى ٶز ەركٸمەن بەرگٸسٸ كەلمەدٸ. باتىلدىڭ نەگٸزگٸ كٷشتەرٸ قالانى قورشاۋعا العاندا, بويىن ٷرەي بيلەگەن كيەۆ بيلەۋشٸسٸ ميحايل ۆسەۆولودوۆيچ ماجارستانعا قاشىپ كەتتٸ. باسشىسىز قالعان قالا قورعاۋشىلارىنىڭ كٶرسەتكەن قاتتى قارسىلىعىنا باتىل حان قايران قالعان ەدٸ. دەگەنمەن, قالا قورعانى كٷشتٸ بولعانمەن ٷش ايدىڭ ٸشٸندە قالالاردىڭ قالاسى اتانعان كيەۆ ويران بولدى. ىزا كەرنەگەن حان قالانى تۇتاستاي ٶرتەپ جٸبەردٸ. سونىمەن قاتار, ەسكەرٸنٸڭ بٸراز كٷنگە دەمالۋىنا رۇقسات بەردٸ. سٷبەتاي مەن ٶزگە ەسكەر باسشىلارىن جيناپ الىپ, ٶزٸنٸڭ جورىقتىڭ الدىندا بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن سۇراستىرىپ تەكسەردٸ. سٷبەتاي باتىر ۇلى جورىق باستالار الدىندا باتىل حانعا شىڭعىس حان باباسىنىڭ مىنا بٸر ەدٸس-تەسٸلٸن ايتقان بولاتىن. «شىڭعىس باباڭ جٷز مىڭعا تولار-تولماس ەسكەرٸمەن مۇحيتتاي كەرٸلٸپ جاتقان قىتايدى شاپقاندا, سوعىس باستالار الدىندا بٷكٸل تٷمەن باسشىلارىن شاقىرىپ الىپ: «سەندەر ساربازدارىڭنىڭ ول جاقتا قىتايدان ەيەلٸن الۋىنا قارسى بولماڭدار, ساربازدار كٷندٸز سوعىسادى, تٷندە سولارمەن بولسىن. سوعىستا شىعىنسىز بولمايدى جەنە بٸرنەشە ايعا كەتٸپ بارا جاتقان جوقپىز. مەن بٸراز قىپشاقتىڭ قىز-كەلٸنشەكتەرٸنٸڭ جاساعىن قۇرىپ, بٸرگە الىپ بارا جاتىرمىن. بٸز قىتاي ەيەلدەرٸنەن تۋعان بالالاردى سولاردىڭ قولىنا تاپسىراتىن بولامىز. ولار ەلگٸ بالالاردى ەلگە ەكەلٸپ, ەربٸر ٷيگە بٸر-ەكٸ بالادان كٸرگٸزٸپ وتىرادى. ٶگەي بالالار ۇل-قىزدارىمىزبەن بٸتە قايناسىپ ٶسٸپ, بٸراز جىلداردان سوڭ وپات بولعان ساربازداردىڭ ورنىن تولتىرادى. سوندا عانا بٸر ۋىس قۇمداي حالقىمىزدى جوعالتىپ الماي تولىقتىرىپ, ساقتاپ قالامىز. وسىنى ەستەرٸڭدە مىقتاپ ۇستاڭدار», – دەپ جارلىق بەرگەن ەدٸ. باتىل حان دا بٷكٸل ەسكەر باسىلارىن جيناپ الىپ, ەربٸر ساربازعا وسى ەسكەرتۋدٸ مىقتاپ ايتقان ەدٸ. بۇدان سوڭ باتىل حان گاليچ-ۆولىن جەرٸنە اياق باستى. مۇندا التى قالا بار ەدٸ. بٸراق مۇنداعىلار حاننىڭ اياعىنا جىعىلىپ, ايتقاندارىن تٷگەلدەي ورىندادى. سوندىقتان ەشقانداي قاقتىعىس بولمادى. سونىمەن, بٷكٸل رۋس باتىل مەن قىپشاق ەسكەرٸنٸڭ الدىندا تٸزەسٸن بٷكتٸ. قىس ايىنىڭ سوڭىنا تامان كەرٸ قۇرلىققا جورىق باستالدى. ەۋەلٸ پولشا مەن سيلەزييا جەرٸن باسىپ الدى. پولياكتار مەن نەمٸستەردٸڭ بٸرٸككەن كٷشٸن, تەمٸر ساۋىتتى رىتسارلارىن تٷرلٸ ايلامەن تاستالقان ەتتٸ. 1241 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ەۋروپانىڭ ەلدەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قۇلاي باستادى. 1242 جىلدىڭ قاراشا ايىندا باتىل حاننىڭ تٷمەندەرٸ سلوۆەنييا مەن حورۆاتييانى جاۋلاپ الىپ, زاگرەبكە ات باسىن تٸرەدٸ. قىپشاق ەسكەرلەرٸ ەۋروپانىڭ بٸراز قالالارىن باعىندىرىپ, ۆەناعا جەتٸپ, ونى دا الادى. سەربييا, بولگارييا جەرٸنە كەلگەندە, ارتتان جاۋشى كەلٸپ, ٷگەدەي حاننىڭ قايتىس بولعانىن جەتكٸزەدٸ. بۇعان قاراماي بۇل ەلدەردٸ دە تٸزە بٷكتٸردٸ. وسىدان كەيٸن, ەرٸكسٸز ات باسىن كەرٸ بۇرۋعا تۋرا كەلدٸ. باسىپ العان جەرلەرٸنٸڭ بەرٸنە ٶز ادامدارىن باسشىلىققا تاعايىنداپ (باسقاقتار), الىم-سالىق جيناپ تۇرۋعا جارلىق بەردٸ. قاندى جورىقتان سوڭ, 1243 جىلى بۇلار جازيرالى كەڭ ٶلكە, سۋى جالپاق, تٸرشٸلٸككە ٶتە قولايلى ەدٸلدٸڭ بويىنا كەلٸپ توقتايدى. وسى ارادا ٶزٸنٸڭ قۇرعان قاعاناتىن التىن وردا دەپ اتاپ, باسىپ العان جەرلەرٸن, مەملەكەتتەرٸن, قالالارىن التىن ورداعا تٸكەلەي باعىندىرادى. قالا سالدىرىپ, بيلٸك جٷرگٸزۋدٸ قولعا الدى. ەدٸلدٸڭ جاعاسىنا كەلٸپ, اق بوز اتىن سۋعارىپ بولعان سوڭ, اتتىڭ الدىڭعى اياعىن كٶتەرٸپ, تۇياقتارىنىڭ مىڭداعان شاقىرىم جەر جٷرسە دە, كەمٸرٸلمەگەنٸنە قايران قالدى. ۇستانى شاقىرتادى. – مىنا اي تۇياقتى كٶردٸڭ عوي, كەمٸرٸلمەگەن. مەن ەدەيٸ جورىق الدىندا تاعا قاقتىرماعان ەدٸم. ارعىماقتىڭ تۇياعى جورىق ۋاقىتىنا شىدار- شىداماسىن بٸلگٸم كەلگەن. وسى اي تۇياقققا ۇقساتىپ, قاعاناتتىڭ مٶرٸن جاسايسىڭ, ۇقتىڭ با, – دەپ بۇيىرادى. سونىمەن, تٷركٸ قىپشاقتاردىڭ اي تۇياقتى مٶرٸ بار ەكٸنشٸ يمپەريياسى (شىڭعىس حاننان كەيٸنگٸ) وسىلاي دٷنيەگە كەلگەن بولاتىن.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
