بٷگٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتى قازىبەك يسا قر ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, بيىل 155 جىلدىعىندا مەملەكەتتٸڭ دەڭگەيدە تويلاناتىن الاش كٶسەمٸ ەليحان بەكەيحانعا ەلوردادان ەسكەرتكٸش ورناتۋ جەنە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ بيۋستەرٸن ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپتى.
«ەلٸمٸزدە الاش كٶسەمٸنە لايىق بٸر كٶشە بولماۋى – ەرۋاققا قييانات», - دەگەن قازىبەك يسانىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن قاز قالپىندا جارييالاعاندى جٶن كٶردٸك.
قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ
ورىنباسارى ە.ل.توعجانوۆقا
قۇرمەتتٸ ەرالى لۇقپانۇلى!
«اق جول» پارتيياسى فراكتسيياسى بيىل 3 ناۋرىزدا «الاش قايراتكەرلەرٸن ۇمىت قالدىرۋ - ساياسي ەدٸلەتسٸزدٸك» اتتى ٶزٸڭٸزگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانى بەلگٸلٸ. وندا حح عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسىنىڭ ٶڭٸرلەردەگٸ قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ ۇمىت قالىپ, ەشقانداي ەستە قالدىرۋ شارالارى جاسالماي وتىرعانى ايتىلعان ەدٸ. ەندٸ انىقتالىپ جاتقانداي, ەل ٸشٸندەگٸ ەلەۋسٸز قالعاندار تەك الاش قايراتكەرلەرٸ عانا ەمەس, ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى سەكٸلدٸ الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ دە لايىقتى ۇلىقتالماي جاتقانىنا كٶز جەتٸزدٸك.
بيىل ورتا ازيياداعى تۇڭعىش ساياسي پارتييا «الاش» پارتيياسىن قۇرىپ, الاش وردا ٷكٸمەتٸن باسقارعان ەنتسيكلوپەديست-عالىم ەليحان بٶكەيحاننىڭ تۋعانىنا 155 جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەيتويلىق ٸس-شارالار قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30-جىلدىعى باعدارلاماسىنا ەنگٸزٸلدٸ.
تاياۋدا 31 ناۋرىزدا تٷركٸستان دەكلاراتسيياسىن قابىلداعان تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸ سامميتٸندە تٷركٸ كەڭەسٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارى تۇراننىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ٸشٸندە ەليحان بٶكەيحاننىڭ 155 جىلدىق مەرەيتويىن دا اتاپ ٶتۋ ٷشٸن ٸس-شارالار ٶتكٸزۋگە شەشٸم قابىلدادى.
ەليحان بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىن يۋنەسكو تويلاعان 2016 جىلدان بەرٸ جىر بولىپ كەلدە جاتقان قاراعاندىداعى وكتيابر اۋدانى ەندٸ ەليحان اۋدانىنا اينالدى! الاش اقىرى وكتيابردٸ جەڭدٸ!
بۇل قادامداردىڭ بەرٸنە ەرينە, شٷكٸرشٸلٸك ايتامىز. دەگەنمەن, ەلٸمٸزدٸڭ استاناسىنان باستاپ, بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا, ٷلكەن قالالاردا ەشقانداي الاش كٶسەمٸنٸڭ اتىنا لايىقتى كٶشەلەر جوق ەكەنٸ انىقتالدى.
استانامىزدان باستاساق, بٶكەيحان كٶشەسٸ ورتالىقتا ەمەس, ول ەلەۋسٸز كٶشەنٸ كٶبٸنەسە «مەڭگٸلٸك ەل» كٶشەسٸندەگٸ كەپتەلٸستەن قاشقان جٷرگٸزۋشٸلەر جاقسى بٸلەدٸ.
الماتىداعى بٶكەيحانوۆ ەسٸمٸ بەرٸلگەن كٶشە ورتالىقتان شەت, ٶندٸرٸستٸك اۋداندا جەنە ەل «باراحولكا» اتاپ كەتكەن بازار ارتىنداعى قۋىس-قۋىستا ورنالاسقان.
شىمكەنتتٸڭ شەتٸندەگٸ تاسساي اۋىلىنىڭ تاساسىندا قالعان بٶكەيحانوۆ كٶشەسٸنٸڭ ۇزىندىعى 500 مەتردەي عانا, جيىرما شاقتى ٷي ورنالاسقان, تٸپتٸ جارىق تا جوق. سول ماڭايداعى ادام اتاۋىنسىز كٶشەلەردٸڭ ۇزىندىعىنىڭ ٶزٸ ودان كٶپ ارتىق.
2017 جىلى الاشتىڭ جٷز جىلدىعىندا شىمكەنتتە لەنيننٸڭ ەسكەرتكٸشٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە 103 ميلليون تەڭگە بٶلٸنگەندە «قازاق ٷنٸ» گازەتٸندە «شىمكەنتتە لەنيننٸڭ ەمەس, ەليحاننىڭ ەسكەرتكٸشٸ تۇرۋى كەرەك!» دەپ دابىل قاققان ەدٸك.
الاش ورداسى اتالعان سەمەيدە دە, وبلىس ورتالىعى ٶسكەمەندە دە ەليحان اتىنا لايىق كٶشە جوق! سەمەي قالاسىنىڭ شەت جاعىنداعى «كومسومول» كەنتٸنەن شاعىن عانا كٶشە بەرٸلٸپتٸ.
ٶسكەمەندە قالانىڭ شەت جاعىندا, 22-شٸ شاعىناۋداندا جيىرما شاقتى ٷيدٸ عانا قۇرايتىن شاعىن كٶشەگە الاش كٶسەمٸنٸڭ اتىن دا اتاماي, تەك «بوكەيحانوۆا» دەپ جازىپ قويعان...
قالالارداعى بويىندا بٸردە-بٸر وقۋ-مەدەني ورىندارى جوق بۇل تاساداعى تار كٶشەلەردٸڭ بارلىعىن ەليحان بٶكەەيحاننىڭ كٶشەسٸ دەپ ەلگە كٶرسەتۋدٸڭ ٶزٸ ۇيات!
سوندا بٸز ەليحان كٶشەسٸن قالىڭ كٶپشٸلٸكتەن «جاسىرىپ» قويعاننان نە ۇتامىز?!
ال ەليحان تۋعان وبلىستىڭ ورتالىعى قاراعاندى قالاسىندا ونىڭ اتىنداعى كٶشە اتىمەن جوق ەكەنٸن بٸزدەن باسقا ەل ەستٸمەي-اق قويسىن...
قازاق ەلٸندە بٸرتۋار تۇلعامىزدىڭ اتىنا لايىق كٶشە بولماۋى جەنە قازاق اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ باسىندا تۇرعان عۇلاما عالىمعا بٸر دە بٸر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتى بەرٸلمەۋٸ - الاش كٶسەمٸنٸڭ ارۋاعىنا جاسالعان قييانات!
جالپى, بيىل 30 جىلدىعى تويلاناتىن تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ پارلامەنتٸ تاريحىندا الاش اتى, ەليحان, احمەت, مٸرجاقىپ ەسٸمدەرٸ ەڭ بٸرٸنشٸ رەت 2007 جىلى الاشتىڭ 90 جىلدىعىندا «اق جول» پارتيياسىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اتالدى. ال 2012 جىلى «اق جول» فراكتسيياسى قۇرىلىپ, پارتييا الاش باعدارلاماسىن قابىلداعالى بەرٸ, الاش ارىستارىنىڭ اتتارىن مەڭگٸلٸك ەستە قالدىرۋ شارالارى مەن قالالاردا الاش اللەيالارىن اشۋدى تۇراقتى ۇسىنۋمەن كەلە جاتىرمىز.
بيىل 3 ناۋرىزدا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋى بٸرلەسٸپ ٶتكٸزگەن «ەليحان بٶكەيحان – قازاق ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ تۇتاستىق رەمٸزٸ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييادا ەلٸمٸزدٸڭ لايىقتى بٸر جوعارى وقۋ ورنىنا ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسٸمٸن بەرۋ جەنە ٷلكەن قالالاردا «الاش» اللەياسىن اشۋ مەسەلەسٸ تاعى دا كٶتەرٸلٸپ, قارارعا ەنگٸزٸلدٸ.
وسىعان وراي ۇسىنامىز:
1. ەليحان بٶكەيحاننىڭ نەگٸزگٸ ماماندىعى - ورمانتانۋشى-عالىم, ياعني اگرونوم. ول 1897-1901,1902-1903 جەنە 1926 جىلدار ارالىعىندا قازاق وبلىستارىنىڭ جەر-سۋىن, قازاقتىڭ دەستٷرلٸ كٶشپەلٸ ەرٸ جارتىلاي كٶشپەلٸ شارۋاشىلىعىن زەرتتەگەن ف.ا. ششەربينا, س.پ. شۆەتسوۆ جەنە كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ انتروپولوگييالىق ەكسپەديتسييالارىنا قاتىسىپ, قازاقتىڭ قوي تۇقىمدارى مەن قوي شارۋاشىلىعى, ٸرٸ قارا مال جەنە جىلقى تۇقىمدارى مەن شارۋاشىلىقتارىن زەرتتەپ, 3 ٸرگەلٸ عىلىمي مونوگرافييا, بٸرنەشە ونداعان عىلىمي ماقالا-وچەرك جازىپ قالدىرعان عالىم. وسى كٷنگە دەيٸن قازاقتىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىن زەرتتەۋگە ە.ن. بٶكەيحاننان ارتىق زور ٷلەس قوسقان عالىم جوق ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەمٸز.
سوندىقتان قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان عۇلاما عالىم ەسٸمٸن الماتى قالاسىنداعى ەزٸرگە اتى جوق قازاقتىڭ ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەنٸنە بەرگەن ەبدەن لايىق دەپ ەسەپتەيمٸز.
2. ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى تۇران داڭعىلى مەن سىعاناق كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى بوس تۇرعان الاڭعا «الاش» اللەياسىن اشىپ, ەليحان ەسكەرتكٸشٸ مەن الاش قايراتكەرلەرٸ بيۋستەرٸن ورناتۋ قاجەت.
3. ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق قالالاردىڭ ورتالىعىنان ەليحان بٶكەيحان اتىنا لايىقتى كٶشە بەرٸلٸپ, الاش الاڭدارى اشىلۋى تيٸس.
اتالعان دەپۋتاتتىق ساۋالعا «اق جول» فراكتسيياسىنىڭ دەپۋتاتتارى - ق.يسا, ا. پەرۋاشەۆ, ا.ەبٸلداەۆ, ە. بارلىباەۆ, ب. دٷيسەنبينوۆ, س.ەرۋباەۆ, د. ەسپاەۆا, ا.جۇماباەۆا, ا.ليننيك, ە.ٶمٸرعالي, م.رامانقۇلوۆ, ا.سەمبينوۆ جەنە «نۇر وتان» فراكتسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ - م.تەجماعامبەتوۆا مەن ە.ەبسەمەتوۆا قول قويعان.
