ەل ٸشٸندە «بالامدى وقىتام دەپ كەپٸر قىلىپ الدىم» دەگەن سٶز بار. بۇل سٶزدٸڭ استارىندا قانداي قاسٸرەتتٸ شىندىق جاتقانىن ەنشەيٸن كەزدە ەلەي بەرمەيمٸز. ەۋەل باستا مۇنداي ٶكٸنٸشتٸ لەبٸز ەلدەكٸمنٸڭ ورىسشا وقىعان بالاسىنىڭ دەستٷر جولىمەن جٷرمەي, قىرىن كەتكەندٸگٸنەن تۋعان بولۋ كەرەك.
ەلبەتتە بۇرا تارتقان, قيعاش لاققان بٸرەن-ساران بولسا, «ەل ٸشٸندە بٸر تەنتەك جٷرمەيمەگە» سالىپ, بۇعان اسا كٶڭٸل اۋدارماۋعا دا بولار ەدٸ. ال, ۇياتپەن دە, اياتپەن دە ٸسٸ جوق, پيعىلى مەن مٸنەزٸ جاتتان بەتەرلەر كٶبەيسە, ولار ۇلتتىڭ ەڭ ٸزگٸ قۇندىلىقتارىن تەرٸك ەتۋگە شٸمٸرٸكپەسە, بۇلاردى كٸم دەيمٸز?
اڭقاۋ جۇرتىمىز بٸر كەزدە مەملەكەت كٶلەمٸندە جٷرگٸزٸلگەن ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ تٷپكٸ ماقساتىن تٷسٸنبەي, «قازاقشا بٸلە جاتادى عوي» دەپ, بالالارىن ورىس مەكتەبٸنە ٸركٸلمەي بەرە باستاعانى بەلگٸلٸ. سول بۋىننىڭ ٸشٸنەن ورىسشا العان بٸلٸمٸن قازاق مٷددەسٸمەن ۇشتاستىرىپ, قازاق تٸلٸ مەن دەستٷرٸنەن قول ٷزبەي, ازامات سيپاتىندا تانىلعاندار دا جوق ەمەس. بٸراق, ورىس مەكتەبٸندە وقىعاننىڭ كٶبٸ ولاي بولمادى. مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورنىندا دا قازاق تٸلٸنەن, تاريحىنان, مەدەنيەتٸنەن, سالت-ساناسىنان زەرەدەي دە ماعلۇمات الماي تەربيەلەنگەندٸكتەن, ولار تٷرٸ قازاق, رۋحى بٶگدە بولىپ قالىپتاستى. قازاقتىڭ كٶپتەگەن ۇلى مەن قىزىنىڭ ٷيدە دە, تٷزدە دە ورىسشا سٶيلەپ, انا تٸلٸنەن ماحرۇم قالعانىن كەلە-كەلە ٷيرەنشٸكتٸ نەرسەدەي قابىلدايتىن بولدىق. بالالارىمىزدىڭ دٷبەرا بولعانىنا نامىستانبادىق, قايتا بٸر تٷرلٸ ماقتانىش سەزگەندەي بولىپ جٷردٸك. اۋرۋ اسقىنىپ كەتسە, ەمدەلۋ قيىن بولاتىنىن ەستەن شىعاردىق. دٷييەدە باسقا تٸلدٸ مەڭگەرمەگەن ەل جوق, بٸراق, ولاردىڭ بٸر دە بٸرەۋٸ ٶز تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنەن بەزبەيدٸ. بالالارى انا تٸلٸن بٸلمەگەنگە قورلانبايتىن ۇلت بٸرەۋ بولسا, بٸز سول بولدىق. مٸنە, ەندٸ, ويلانباعاننىڭ تٷبٸ ويران دەگەننٸڭ كەبٸنە ۇشىراپ وتىرمىز.
سوڭعى جىلداردا وڭاي جولمەن بايىپ العان بٸر توپ جاس قازاق ٸسكەرلەرٸ كونستيتۋتسييادا, پاسپورتتا كازاق دەگەن سٶز جازىلماسىن, ورىس تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل بولسىن, جەر ساتىلاتىن بولسىن دەپ شىعا كەلگەندە ٷي ٸشٸنەن ٷي تٸككەندەردٸڭ بەت پەردەسٸ سىپىرىلىپ, سۋىق اجارى بٸردەن تانىلعانداي بولدى. شىندىعىندا مۇندايلاردىڭ جاتباۋىر بولىپ ٶسۋٸ تابيعي. ولار اۋىلدى جەردە اۋىر تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ حال-كٷيٸنەن مٷلدە بەيحابار. كٶبٸ تابانى توپىراق باسپاي, اياعىنا تٸكەن كٸرمەي, جاسىندا بەسٸك جىرىن ەستٸمەي ٶسكەندەر, قازاقتىڭ حالىقتىق ەنٸ مەن كٷيٸنەن لەززات الماعاندار, ەرتەگٸ, جىر, اڭىز تىڭداپ كٶرمەگەندەر, قازاق ەدەبيەتٸ تەڭدەسٸ جوق باي كٶركەمدٸك, تانىمدىق, تاعلىمدىق قازىنا ەكەنٸن سەزٸنبەگەندەر.
حالىقتىڭ تاريحي دامۋ ەرەكشەلٸگٸنە مەن بەرمەۋشٸلٸكتٸڭ, وعان استامشىلىكپەن قاراۋدىڭ, اتى جوق, زاتى كوسموپوليتتٸك دەرتٸنە بوي الدىرۋدىڭ سەبەپتەرٸ وسى سيياقتىلار. مەڭگٷرت مٸنەزدٸ جاندارعا قازاق تٸلٸنەن ورىس تٸلٸ جاقىن, اتا-بابا دەستٷرٸنەن اقشا جاقىن, بٷگٸنگٸ كەدەيلەنگەن قازاق قانداسىنان گٶرٸ قارجى كٶبەيتۋ جولىنداعى ساپتاسى جاقىن.
جوعارىداعىداي رابايسىز تالاپ قويىپ حات جازعانداردىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ ارداقتى جازۋشىسى ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ ۇلى قوزىكٶرپەشتٸڭ دە اتى جٷر. كوزىكٶرپەشتٸڭ بيزنەسمەن اتاعى تانىلا باستاعاندا «ٸلەكەڭنەن بٸر اقىلدى بالا تۋعان ەكەن, ەندٸگٸ قازاقتىڭ سٷيەنٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ وسى بولعاي دا» دەپ دٷيٸم ەل سٷيسٸنگەن ەدٸ. مٸنە, بٷگٸن سول سەرپٸلگەن كٶڭٸل سۋ سەپكەندەي باسىلدى. قازاق حالقىنىڭ وتارشىلدارعا قارسى قاھارماندىق كٷرەسٸن جازىپ (مىسالى, «قاھار» رومانىن الايىق) ەربٸر سٷيەم جەر ٷشٸن سان بوزداق قۇربان بولعانىن, جەرٸمٸزدٸ ەرٸكسٸز تارتىپ العانداردىڭ قانقۇيلى ەرەكەتٸن تاڭبالاپ كەتكەن سۋرەتكەردٸڭ ۇلى ٶز ەكەسٸنٸڭ امانات ٶسيەتٸنە قييانات جاسار دەپ كٸم ويلاعان?
«جەر ساتىلسىن» دەپ ايقاي كٶتەرگەندەر قازاقتىڭ قانداي جەردە تۇرىپ جاتقانىنان حابارى بار ما ەكەن? قازاقتىڭ ەڭ سۋلى, شۇرايلى جەرلەرٸن رەسەي باسقىنشىلارى سوڭعى بٸرەر عاسىردا تارتىپ الىپ, كەلٸمسەكتەرگە بٶلٸپ بەرگەنٸن, جەرگٸلٸكتٸ حالىق, نەگٸزٸنەن العاندا, تٸرشٸلٸككە قولايسىز القاپتارعا قۋىلعانىن, ول جەرلەردٸڭ ٶزٸ تٷرلٸ ەسكەري سىناقتار الاڭىنا اينالىپ, ەبدەن ۋلانعان, توزعان ازاپ مەكەنٸ ەكەنٸن كەكٸرٸگٸ ازعان جاس الپاۋىتتار بٸلە مە ەكەن? بٸلسە, ەلٸنە جانى اشىسا, قازاق جەرٸن ساتايىق دەۋدەن بۇرىن قازاقتى ٶمٸر سٷرۋگە لايىق جەرگە ورنالاستىرايىق دەر ەدٸ عوي. دەنٸ دۇرىس ٸسكەرلەر بولسا, تۇرمىس تارشىلىعىنا ۇشىراپ, قالت-قۇلت ەتٸپ كٷن كەشٸپ وتىرعان, تيٸستٸ ايلىعىن دا الا الماي, قولداعى مالىن ساتىپ بٸتٸرۋگە, تەنتٸرەپ كەتۋگە جاقىن قالعان جۇرتتى اقىرعى تٸرەگٸنەن ايىرۋدى كٶزدەر مە ەدٸ?
حالىقتى ٶزٸنٸڭ تٶل ەسٸمٸنەن, تٸلٸنەن, جەرٸنەن جۇرداي ەتكٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ دەگەنٸ بولماس. كٷللٸ قازاقتىڭ دا, ادال نيەتتٸ بارشا قازاقستاندىقتىڭ دا پٸكٸرٸ وسىعان كەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸز. تاعى بٸر كٶز جەتكەن نەرسە سول – بۇدان بىلاي جاپپاي دٷبەرا بولىپ كەتپەۋدٸڭ قامىن ويلايتىن كەزەڭگە كەلگەندەيمٸز. ويسىز ەلٸكتەگٸشتٸكتەن, جامان ەدەتتەردٸ قابىلداعىشتىقتان, ٶز نەگٸزٸمٸزدٸ, دەستٷرٸمٸزدٸ اياقاستى ەتۋدەن بٸر ەل وزسا, بٸز وزعان بولار ەدٸك. بٸراق, اتا-بابا سالتىن, دٸن سەنٸمٸن بۇزعاندىقتان, بورداي توزا جازداعانىمىزدى ەندٸ تٷسٸنە الساق تا, كەش ەمەس.
راحمانقۇل بەردٸباي,
«ەل بولامىز دەسەك…»
