جاقىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭىنا قول قويعان بولاتىن. قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ ايدا بالاەۆا قازاقپارات تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا اتالعان زاڭنىڭ باسىمدىقتارى تۋرالى ايتتى.
- ايدا عالىمقىزى, جاڭا زاڭنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز?
- راسىندا دا, دۇرىس بايقاپ وتىرسىز, 1995 جىلى قابىلدانعان زاڭمەن سالىستىرعاندا جاڭا قۇجات بٸرقاتار باسىمدىققا يە. كٶپتەگەن ساراپشىلار زاڭنىڭ ەر بابىنا قاتىستى جەكە-جەكە تٷسٸنٸكتەمەلەر بەردٸ. سوندىقتان ەگجەي-تەگجەيٸنە بارماي-اق قويايىن. تۇتاستاي العاندا, قۇجات بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى دەموكراتييالاندىرۋعا, «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋعا قاجەتتٸ جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان. سونىڭ ٸشٸندە جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار اراسىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەڭ بٶلۋگە جەنە ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ بەيبٸت جەنە قارۋسىز جينالىپ, ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرۋٸنە كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن ناقتى ٸسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا رۇقسات بەرمەۋ ٷشٸن نەمەسە ميتينگكە قاتىسۋشىلاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپايتىن ورىندى عانا بەلگٸلەۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار ەسكٸ زاڭ ەرەجەلەرٸن قالاۋىنشا بۇرمالاي الاتىن. قازٸرگٸ زاڭ نورماسى بويىنشا تەك الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە جينالىس ٶتكٸزەتٸن كەم دەگەندە 24 ارنايى ورىن بەلگٸلەندٸ, ياعني ەر اۋداندا ٷش ورىننان بار. ال نۇر-سۇلتان قالاسىندا 12 ورىن بولادى. سونىمەن قوسا, بۇل ورىننىڭ بارلىعى اۋداندار مەن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ورتالىق بٶلٸگٸندە بولۋى تيٸس.
بۇنىمەن قوسا, ميتينگ ٶتكٸزۋگە رۇقسات بەرۋدٸ ەسكەرتۋ تەرتٸبٸمەن الماستىرۋ دا – دەموكراتيياعا قاراي جاسالعان ٷلكەن قادام. كٶپتەگەن دامىعان ەلدەردە ەلٸ كٷنگە دەيٸن رۇقسات بەرۋ تەرتٸبٸ قولدانىلادى.
ەڭ سالماقتى كٶرسەتكٸش - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭى تۇتاستاي قوعامنىڭ, قۇقىق قورعاۋشىلار جەنە ساراپشىلاردىڭ اراسىندا كەڭٸنەن تالقىلانعانى دەپ اتاعىم كەلەدٸ. ازاماتتىق قوعاممەن بٸرلەسٸپ تالقىعا تٷسكەن سوڭ قۇجات پارلامەنت قابىرعاسىندا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى.
زاڭنان حابارى بار كەز كەلگەن ادام 1995 جىلعى زاڭ مەن قازٸرگٸ زاڭنىڭ رەداكتسيياسىن سالىستىرىپ قاراسا بولادى, مەنٸڭ ويىمشا وسىلاي ٸستەگەندە ولارعا بٸردەڭەنٸ تٷسٸندٸرۋدٸڭ دە قاجەتٸ بولماي قالادى.
- دەگەنمەن, وسىنداي وڭ ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, بٸراز ادامدار جاڭا زاڭدى سىنعا الىپ جاتىر. بۇعان نە ايتار ەدٸڭٸز?
- راس, زاڭدى سىناۋشىلار جوۇ ەمەس, ەيتسە دە بۇل قالىپتى قۇبىلىس. مىسالى, بەيبٸت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا جاس شەكتەۋٸ قويىلعانىنا كەيبٸرەۋلەردٸڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى. بٸراق زاڭدا تايعا تاڭبا باسقانداي بارلىعى انىق جازىلعان, 18 جاسقا تولماعان قازاقستان ازامىتىنىڭ بەيبٸت جيىندارعا قاتىسۋعا تولىق قۇقى بار, بٸراق كەمەلەت جاسىنا جەتپەگەندٸكتەن ولار ۇيىمداستىرۋشى بولا المايدى. سەبەبٸ, ۇيىمداستىرۋ دەگەنٸڭٸز نەگٸزٸنەن «ەرەسەك ادامدارعا» قاتىستى بولاتىن بەلگٸلٸ بٸر مٷمكٸندٸكتەردٸ (مىسالى ميتينگٸنٸ قارجىلاندىرۋدى) قاجەت ەتەدٸ. ال بەيبٸت جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جاسىنا شەكتەۋ قويۋ باسقا ەلدەردە, سونىڭ ٸشٸندە ەۋرووداققا كٸرەتٸن ەلدەردە دە بار.
ەسكەرەتٸن تاعى بٸر مەسەلە: ەلٸمٸزدە كەمەلەت جاسىنا تولماعان بالالاردى ميتينگٸگە قاتىستىرىپ, ەلدەبٸرەۋلەر ٶز ماقساتىنا پايدالانىپ كەتە مە دەپ قاۋٸپتەنەتٸن ادامدار كٶپ. ولاردىڭ پٸكٸرٸن دە ەسكەرگەن دۇرىس.
وسىنداي جاعدايلارعا قاراماستان, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا بٸرقاتار مٸندەت جٷكتەلگەن: قۇقىقتىق تەرتٸپ, مەديتسينالىق كٶمەك, ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸن سولار قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. مۇنىڭ بەرٸنەن ۇيىمداستىرۋشىلار بوساتىلىپ وتىر.
- زاڭ جۇمىس ٸستەگەن كەزدە قانداي دا بٸر قيىندىق تۋىنداپ جاتسا مينيسترلٸك تاراپىنان ۇسىنىستار دايىندالا ما?
- زاڭنامانى ەزٸرلەگەن ورگان رەتٸندە اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ ونىڭ تيٸستٸ دەرەجەدە ورىندالۋىنا دا ٷنەمٸ مونيتورينگ جاساپ وتىرادى. زاڭنىڭ ٸس جٷزٸندە قولدانىلۋ نەتيجەسٸ بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا ۇسىنىس بەرٸلەدٸ. تٸپتٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە مينيسترلٸك زاڭنىڭ ەرەجەلەرٸن ٶڭٸردەگٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز ٷشٸن ماڭىزدىسى – زاڭنىڭ تەجٸريبەدە جٷزەگە اسۋى. ەۋەلٸ بٸز جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا قۇجاتتىڭ نورمالارى مەن ونداعى جاڭالىقتاردى تٷسٸندٸرٸپ, پراكتيكادا قالاي قولدانىلاتىنىن كٶرۋٸمٸز كەرەك. وسىنىڭ بارلىعىن ەسەپكە الىپ بارىپ قانا قانداي دا بٸر قورىتىندى جاساۋعا جەنە ۇسىنىس تۋرالى ايتۋعا بولادى.
- بەيبٸت جيىن ٶتكٸزۋگە اتقارۋشى ورگاندار رۇقسات بەرمەسە, ولاردىڭ ەرەكەتٸنٸڭ زاڭعا قانشالىقتى سەيكەس ەكەنٸن كٸم تەكسەرٸپ, باقىلاپ وتىرادى?
- ەگەر ۇيىمداستىرۋشىلارعا بەيبٸت جيىن ٶتكٸزۋگە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار ەش سەبەپسٸز تىيىم سالسا, وندا ۇيىمداستىرۋشىلار زاڭ نورمالارىنا سەيكەس, بۇل شەشٸمگە قاتىستى سوتقا شاعىم تٷسٸرە الادى نەمەسە ولاردان جوعارى تۇرعان ورگاندارعا جٷگٸنۋٸنە دە مٷمكٸندٸگٸ بار. بۇدان بٶلەك, مەنٸڭ ويىمشا, كەز كەلگەن شەشٸم ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە كەڭٸنەن تالقىلانادى عوي, سوندىقتان قابىلداناتىن شەشٸمدەر ەلەۋسٸز قالماسى انىق.
- ال بەيبٸت جيىن ٶتكٸزۋگە ارنالعان ورىندى تاڭداۋ كەزٸندە قوعامنىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلە مە?
- زاڭ بويىنشا مۇنداي ورىنداردى انىقتاۋعا ٷش اي مەرزٸمٸ بەكٸتٸلگەن. زاڭعا پرەزيدەنت قول قويدى, رەسمي باق-تا جارييالاندى. زاڭ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قول قويعاننان كەيٸنگٸ 10 كٷننەن سوڭ قۇجات كٷشٸنە ەنەدٸ. سودان كەيٸن مەسليحات بەيبٸت جيىن ٶتكٸزۋگە ارنالعان ورىندى جۇرتشىلىقپەن كەڭٸنەن تالقىلاپ انىقتاۋعا مٸندەتتٸ. زاڭناماعا سەيكەس, بارلىق ۇسىنىستار مٸندەتتٸ تٷردە نورماتيۆتٸ-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ اشىق پورتالىنا سالىنادى, سول جەردە حالىقپەن كەلٸسٸلەدٸ. سونىمەن قاتار ٶڭٸرلەردەگٸ قوعامدىق كەڭەستەردە دە كەڭٸنەن تالقىلانادى.
