Jaqynda Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblikasynda beibit jinalystardy uiymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» Zańyna qol qoiǵan bolatyn. QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministri Aida Balaeva QazAqparat tilshisine bergen suhbatynda atalǵan Zańnyń basymdyqtary týraly aitty.
- Aida Ǵalymqyzy, jańa zańnyń negizgi basymdyǵy týraly aityp berseńiz?
- Rasynda da, durys baiqap otyrsyz, 1995 jyly qabyldanǵan zańmen salystyrǵanda jańa qujat birqatar basymdyqqa ie. Kóptegen sarapshylar zańnyń ár babyna qatysty jeke-jeke túsiniktemeler berdi. Sondyqtan egjei-tegjeiine barmai-aq qoiaiyn. Tutastai alǵanda, qujat bilik pen qoǵam arasyndaǵy dialogty demokratiialandyrýǵa, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn is júzinde júzege asyrýǵa qajetti jaǵdailar jasaýǵa baǵyttalǵan. Sonyń ishinde jinalystardy uiymdastyrýshylardyń, oǵan qatysýshylardyń, sondai-aq jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy jaýapkershilikti teń bólýge jáne eń bastysy, azamattardyń beibit jáne qarýsyz jinalyp, óz kózqarasyn bildirýine konstitýtsiialyq quqyqtaryn naqty iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Miting uiymdastyrýshylaryna ruqsat bermeý úshin nemese mitingke qatysýshylardyń kóńilinen shyqpaityn oryndy ǵana belgileý úshin memlekettik organdar eski Zań erejelerin qalaýynsha burmalai alatyn. Qazirgi zań normasy boiynsha tek Almaty qalasynyń ózinde jinalys ótkizetin kem degende 24 arnaiy oryn belgilendi, iaǵni ár aýdanda úsh orynnan bar. Al Nur-Sultan qalasynda 12 oryn bolady. Sonymen qosa, bul orynnyń barlyǵy aýdandar men eldi mekenderdiń ortalyq bóliginde bolýy tiis.
Bunymen qosa, miting ótkizýge ruqsat berýdi eskertý tártibimen almastyrý da – demokratiiaǵa qarai jasalǵan úlken qadam. Kóptegen damyǵan elderde áli kúnge deiin ruqsat berý tártibi qoldanylady.
Eń salmaqty kórsetkish - «Qazaqstan Respýblikasynda beibit jinalystardy uiymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» Zańy tutastai qoǵamnyń, quqyq qorǵaýshylar jáne sarapshylardyń arasynda keńinen talqylanǵany dep ataǵym keledi. Azamattyq qoǵammen birlesip talqyǵa túsken soń qujat Parlament qabyrǵasynda eleýli ózgeristerge ushyrady.
Zańnan habary bar kez kelgen adam 1995 jylǵy Zań men qazirgi Zańnyń redaktsiiasyn salystyryp qarasa bolady, meniń oiymsha osylai istegende olarǵa birdeńeni túsindirýdiń de qajeti bolmai qalady.
- Degenmen, osyndai oń ózgeristerge qaramastan, biraz adamdar jańa Zańdy synǵa alyp jatyr. Buǵan ne aitar edińiz?
- Ras, zańdy synaýshylar jou emes, áitse de bul qalypty qubylys. Mysaly, beibit jiyndardy uiymdastyrýshylarǵa jas shekteýi qoiylǵanyna keibireýlerdiń kóńili tolmaidy. Biraq zańda taiǵa tańba basqandai barlyǵy anyq jazylǵan, 18 jasqa tolmaǵan Qazaqstan azamytynyń beibit jiyndarǵa qatysýǵa tolyq quqy bar, biraq kámelet jasyna jetpegendikten olar uiymdastyrýshy bola almaidy. Sebebi, uiymdastyrý degenińiz negizinen «eresek adamdarǵa» qatysty bolatyn belgili bir múmkindikterdi (mysaly mitingini qarjylandyrýdy) qajet etedi. Al beibit jiyndy uiymdastyrýshylardyń jasyna shekteý qoiý basqa elderde, sonyń ishinde Eýroodaqqa kiretin elderde de bar.
Eskeretin taǵy bir másele: elimizde kámelet jasyna tolmaǵan balalardy mitingige qatystyryp, áldebireýler óz maqsatyna paidalanyp kete me dep qaýiptenetin adamdar kóp. Olardyń pikirin de eskergen durys.
Osyndai jaǵdailarǵa qaramastan, jergilikti atqarýshy organdarǵa birqatar mindet júktelgen: quqyqtyq tártip, meditsinalyq kómek, órt qaýipsizdigin solar qamtamasyz etý kerek. Munyń bárinen uiymdastyrýshylar bosatylyp otyr.
- Zań jumys istegen kezde qandai da bir qiyndyq týyndap jatsa Ministrlik tarapynan usynystar daiyndala ma?
- Zańnamany ázirlegen organ retinde Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi onyń tiisti dárejede oryndalýyna da únemi monitoring jasap otyrady. Zańnyń is júzinde qoldanylý nátijesi boiynsha jergilikti atqarýshy organdarǵa usynys beriledi. Tipti búgingi kúnniń ózinde Ministrlik zańnyń erejelerin óńirdegi jergilikti bilikke túsindirý jumystaryn bastap ketti.
Qazirgi ýaqytta biz úshin mańyzdysy – Zańnyń tájiribede júzege asýy. Áýeli biz jergilikti atqarýshy organdarǵa qujattyń normalary men ondaǵy jańalyqtardy túsindirip, praktikada qalai qoldanylatynyn kórýimiz kerek. Osynyń barlyǵyn esepke alyp baryp qana qandai da bir qorytyndy jasaýǵa jáne usynys týraly aitýǵa bolady.
- Beibit jiyn ótkizýge atqarýshy organdar ruqsat bermese, olardyń áreketiniń zańǵa qanshalyqty sáikes ekenin kim tekserip, baqylap otyrady?
- Eger uiymdastyrýshylarǵa beibit jiyn ótkizýge jergilikti atqarýshy organdar esh sebepsiz tyiym salsa, onda uiymdastyrýshylar Zań normalaryna sáikes, bul sheshimge qatysty sotqa shaǵym túsire alady nemese olardan joǵary turǵan organdarǵa júginýine de múmkindigi bar. Budan bólek, meniń oiymsha, kez kelgen sheshim áleýmettik jelide keńinen talqylanady ǵoi, sondyqtan qabyldanatyn sheshimder eleýsiz qalmasy anyq.
- Al beibit jiyn ótkizýge arnalǵan oryndy tańdaý kezinde qoǵamnyń pikiri eskerile me?
- Zań boiynsha mundai oryndardy anyqtaýǵa úsh ai merzimi bekitilgen. Zańǵa Prezident qol qoidy, resmi BAQ-ta jariialandy. Zań boiynsha Memleket basshysy qol qoiǵannan keiingi 10 kúnnen soń qujat kúshine enedi. Sodan keiin máslihat beibit jiyn ótkizýge arnalǵan oryndy jurtshylyqpen keńinen talqylap anyqtaýǵa mindetti. Zańnamaǵa sáikes, barlyq usynystar mindetti túrde Normativti-quqyqtyq aktilerdiń ashyq portalyna salynady, sol jerde halyqpen kelisiledi. Sonymen qatar óńirlerdegi Qoǵamdyq keńesterde de keńinen talqylanady.
