بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل. اباي تۋرالى قانشاما قۇندى ەڭبەكتەر جارىق كٶردٸ. ويشىل تۇلعانىڭ ەلٸ دە زەرتتەپ, زەردەلەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن قىرلارى بار. ونىڭ ەۋەلٸ اقىندىعىن, ويشىلدىعىن ايتىپ, ۇرپاقتارىمىزعا نەعۇرلىم ابايدى تانىتقىمىز كەلەدٸ. بٸراق, وسى جولدا ەرەكشە ەسكەرٸلۋٸ تيٸس, ەسٸرەسە مەكتەپ وقۋشىلارىنا قاجەت دٷنيەنٸ جەتكٸزە الماپپىز. بۇل جٶنٸندە ابايتانۋشى, اقىن الماحان مۇحامەتقاليقىزىمەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
- الماحان مۇحامەتقاليقىزى, بارلىق ەڭبەگٸڭٸزدٸ ابايتانۋ سالاسىنا ارناپ كەلەسٸز. كەز كەلگەن ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸ بولاتىنى اقيقات. سٸز مەكتەپ وقۋشىلارى ٷشٸن بالا ابايدى تانىتۋ جٶنٸندە وقۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەپ, ۇسىندىڭىز. وندا نە قامتىلادى?
- سۇراعىڭىزعا راحمەت. ەۋەلٸ بۇل باعدارلامانىڭ جٷيەسٸنە توقتالايىن. «اباي ەلەمٸ» دەگەن تاقىرىپتا 1-سىنىپتان 11-سىنىپقا دەيٸنگٸ ۇسىنىلعان وقۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەدٸم. باعدارلاما – 1-5 سىنىپتارعا «بالا اباي», 6-8 سىنىپتارعا «اقىن اباي» جەنە 9-11 سىنىپتارعا «ھەكٸم اباي» دەگەن ٷش كەزەڭنەن تۇرادى. وسى ٷش كەزەڭدە دە وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ابايدىڭ العان تەربيەسٸ مەن تاعىلىمى قامتىلادى. جالپى, ابايعا كەلۋ قىسقا مەرزٸمگە سىيمايدى. ابايدى تانۋ ۇزاق ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸ, نەتيجەسٸ دەپ بٸلەمٸن. مەن قانشا جىل وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸممەن, ابايعا جاقىنداتقان, تەرەڭٸرەك زەرتتەۋ جاساۋىما ىقپال ەتكەن وسى ەلوردامىز. وسى جاققا كەلٸپ, ەلدٸڭ جوعىن تٷگەندەيمٸن دەپ جٷرٸپ, ابايعا قالاي كٸرٸپ كەتكەنٸمدٸ بٸلمەي قالدىم. بۇعان دەيٸن سەمەيدە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندە مەكتەپتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولماعان ەدٸم. وسى جاققا كەلگەننەن كەيٸن بايقاسام, مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ ٸزدەيتٸنٸ ابايعا قاتىستى ماتەريالدار ەكەنٸنە, ابايدى مەكتەپتە وقىتۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ٸزدەيتٸنٸنە كٶزٸم انىق جەتتٸ. نەگٸزٸ بٷگٸنگە دەيٸن ابايتانۋ باعدارلاماسىن جاساعان اۆتورلار از بولماعان. ابايتانۋ كۋرسىن العاش جاساعان مۇحتار ەۋەزوۆ ەدٸ عوي. ول كۋرسىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە ارناعان بولاتىن. قازٸرگٸ عالىمدار, ابايتانۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋشٸلەردٸڭ بٸر كەمشٸلٸگٸ مە دەپ ويلايمىن, ابايدى تەك اقىن رەتٸندە جەتكٸزەدٸ. مەكتەپپەن تىعىز جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقانداعى تٷسٸنگەنٸم بالا ابايدى نەگە بالالارعا وقىتپايمىز دەگەنگە كەلٸپ تٸرەلدٸ. وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراپ, بالا ابايدى نەگە وقىتپاسقا دەگەن وي مازالادى. بٸرٸنشٸدەن, بالاعا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى, ەكٸنشٸدەن, ابايدى بٸرٸنشٸ بالالار مويىنداۋ كەرەك قوي. ٷشٸنشٸدەن, بٸز ابايدى دانىشپان, ۇلى, ەلەم تانيتىن اقىن, قازاق ۇلتىنىڭ ۇستازى دەپ بيٸككە قويىپ الدىق تا, ٶزٸمٸز سوعان جەتە الماي جٷرمٸز. وعان جەتۋ ٷشٸن ساتى كەرەك. بالالارعا ابايدى وقىعاندا ونىڭ دا بالا بولعانىن, وسىنداي دەرەجەگە ٷلكەن ٸزدەنٸسپەن كەلگەنٸن ايتا وتىرىپ, ابايدىڭ دانىشپاندىق دەڭگەيٸنە جەتكٸزە الامىز. وندان كەيٸنگٸ مەسەلە, بٸز مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ اباي جولىن وقىعان كەزدە 10-13 جاسىنداعى مەدەرەسسەدەن قايتىپ كەلە جاتقان ابايدى عانا بٸلەمٸز. وعانعا دەيٸنگٸ بالا ابايدىڭ ٶمٸرٸ بٸزگە جۇمباق. سەمەيدە جٷرگەندە ابايدىڭ مەملەكەتتٸك قورىق مۋزەيٸندە قىزمەت ەتتٸم. سول كەزدە مەن ارحيۆپەن تانىستىم. ابايدىڭ كٶزٸن كٶرگەندەردٸڭ ەستەلٸگٸن وقىدىم. بەكەن يساباەۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ سيياقتى ٷلكەن عالىم اعالاردىڭ شەكٸرتٸ بولدىم. ابايدى شىنايى تانيتىن عالىمداردىڭ ماڭايىندا جٷردٸم. سوندىقتان, ابايدى قاي قىرىنان تانىتۋ كەرەك دەگەن مەسەلە ويلاندىردى. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي مۇحيت بولسا, مەن سول مۇحيتتان شٶمٸشتەپ الدىم», دەگەنٸ بار. مۇحتار شٶمٸشتەپ قانا العان بولسا, قالعانىن ۇرپاقتىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرىپ وتىر عوي. ال بٸز مۇحتار ەۋەزوۆتەن اسىرىپ نە ايتامىز دەپ, ٶزٸمٸزدٸ شەكتەپ قويامىز. سٶيتەمٸز دە ەۋەزوۆ جاساپ كەتكەن باعدارلامانى ۇسىنعىمىز كەلەدٸ, سول ارقىلى ابايدى تانىتقىمىز كەلەدٸ. مىسالى, اباي اقىن دەگەندە بٸز ورتادان ويىپ الامىز ايتامىز. ونىڭ بالالىعى, ٶسكەن ورتاسى, اتاسى مەن ەجەسٸ تۋرالى جەنە بالا ابايدىڭ قانداي تەربيە العانى تۋرالى جاق اشپايمىز. ٸزدەنٸپ قارايتىن بولساق, ابايدىڭ بارلىق قىرىنان تانىتۋعا بولادى.
قازٸرگٸ مٷيٸزٸ قاراعايداي عالىمدار ابايدى تەك توعىزىنشى سىنىپتان باستاپ وقىتۋ كەرەك, ودان تٶمەن سىنىپتارعا وقىتۋ قيىن بولادى, دەپ تۇجىرىمداپتى. بٸز نەگە جولىن تاپپايمىز, نەگە تٶمەن سىنىپتارعا ابايدى تانىتا المايمىز, دەگەن سۇراق مازالايدى. يە, ابايدى تانۋ جەنە تانىتۋ كٷردەلٸ شىعار, ابايدىڭ جولى وڭاي جول ەمەس. نەگە عالىمدار بٸرٸنشٸ اقىن ابايدى ۇسىنادى, ودان كەيٸن ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸنە كٶشەدٸ, ابايدىڭ باتىسى مەن شىعىسىن ايتادى. نەگە ابايدىڭ العاشقى تۇنىعى – اۋىز ەدەبيەتٸنەن باستاماسقا. اۋىز ەدەبيەتٸ ابايداي دالا دانىشپانىنىڭ العاشقى مەكتەبٸ عوي. ۇلتتى تەربيەلەيتٸن دە وسى اۋىز ەدەبيەتٸ ەمەس پە. اباي سول اۋىز ەدەبيەتٸمەن سۋسىنداپ ٶستٸ. اۋىز ەدەبيەتٸ ارقىلى ابايدىڭ بالالىق قابٸلەتٸ ويانعان جوق پا. اباي دٷنيەگە كەلمەي تۇرىپ, ەسٸمٸنٸڭ ايان ارقىلى قويىلۋىنىڭ ٶزٸ عيبراتتى دٷنيە. ەشەن ەۋليە تٷركٸستانعا بارىپ, قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ەكەسٸ يبراھيم ەۋليەنٸڭ باسىنا بارىپ تٷنەپ جاتىپ تٷس كٶرەدٸ. تٷسٸندە قۇنانبايدىڭ اۋىلىندا بيٸك تاۋ پايدا بولىپتى. سول تاۋدىڭ باسىندا قۇنانباي وتىر ەكەن. قۇنانبايدىڭ ارتىندا بٸر جٸگٸت تۇردى. ول جٸگٸتتٸڭ باسى قۇانانبايدان جوعارى تۇر ەكەن. بٸراق تٷرٸن انىق كٶرە المادىم دەيدٸ. سوندا تٶردە وتىرعان ەجەسٸ نەمەرەمنٸڭ اتىن يبراھيم قويامىن دەيدٸ عوي. بۇل جەردە بٸز بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالاسىنا ەسٸمٸڭدٸ قالاي قويدى دەگەن سۇراق قويمايمىز با. بالا دٷنيەگە كەلگەندە الدىمەن ٶزٸنٸڭ ەسٸمٸنٸڭ قالاي قويىلعانىن جەنە ول قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸن بٸلۋٸ كەرەك. قازاق ونى اتىڭا زاتىڭ ساي بولسىن دەپ, بٸر-اق اۋىز سٶزبەن ايتىپ كەتكەن. قازٸرگٸ بالالار اتتارىنا زاتتارى ساي بولىپ جٷر مە? ٶزٸنە قويىلعان ەسٸمنٸڭ مەن-ماعىناسىن ۇعا ما, دەگەن سيياقتى مەسەلەلەنٸ نەگە بٸز بالاباقشادان نەمەسە باستاۋىش سىنىپتان باستامايمىز. بۇل جەردە ابايدىڭ باتىسى مەن شىعىسىن بايلانىستىرۋدىڭ قاجەتٸ قانشالىقتى كەرەك. مىسالى, شىن ەسٸمٸ يبراھيم بولعانىمەن ەجەسٸ زەرە ساق بولسىن, اباي بولسىن دەگەن ىرىممەن اباي دەپ اتاپ كەتتٸ. وسى جەردەن بالالاردى ىرىم-تىيىممەن تەربيەلەۋ, جاقسى ازامات بولۋىنا, ساق ەرٸ تازا جٷرۋٸنە ٷيرەتەدٸ.
- وقۋ باعدارلاماسىندا وسىنداي تەربيەلٸك مەنٸ زور دٷنيەلەر قامتىلعان عوي, يە?
- دۇرىس ايتاسىڭ. نەگٸزٸنەن بالا ابايدى مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ, تەربيەلٸك ماڭىزى جوعارى قۇندىلىقتار قامتىلعان. وقۋ باعدارلاماسىندا قۇنانباي مىقتى بولماسا ودان ابايداي تۇلعا تۋا ما, دەگەن مەسەلەگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. تاعى بٸر ايتا كەتەتەٸن جايت, «اباي جولى» رومانىنداعى قۇنانبايدان ٶمٸردەگٸ قۇنانبايدى اجىراتا تاني بٸلۋ كەرەك. قۇنانباي دٷنيەگە كەلگەندە زەرەنٸڭ تٷس كٶرەتٸنٸ بار. ەكەسٸ ٶسكەنباي تٶردە التىن ساقا يٸرٸپ وتىر ەكەن. سونداي تٷس كٶرگەن زەرە قۇنانبايدى دەرەتسٸز ەمٸزبەگەن. بٸز تەك شەشەسٸ قۇنانبايدى دەرەتسٸز ەمٸزبەگەن دەپ ايتامىز, بٸراق ونىڭ ارعى جاعىن بٸلمەيمٸز. ياعني, قۇنانباي دا, ونىڭ ەكەسٸ ٶسكەنباي دا كەرەمەت بولىپ تۇر عوي. قۇنانباي 14 جاسىندا كەڭگٸرباي بيدەن باتا العان. زەرە قۇنانبايدى ٷش رەت جەتەكتەپ بارىپ باتا العىزادى. سول باتامەن كٶگەرگەن قۇنانباي سۇلتان بولادى. قازٸرگٸلەر باتا بٸلە مە, بالالارعا بەرٸلگەن باتانىڭ قاسيەتٸن تٷسٸنەمٸز بە, قازٸر. مۇنىڭ بارلىعى قازاقتىڭ تۇنىپ تۇرعان ەدەت-عۇرپى. بٸز ۇلتتىق كودتى ابايدان تابۋىمىز كەرەك. ابايدا بەرٸ تۇر. ات قويۋدان باستاپ, تٷس كٶرۋ, ەرتەگٸ, اڭىز, جۇمباق, جاعىلتپاش, ماقال-مەتەل, ۇلتتىق ويىندار دەيسٸز بە, بارلىعىندا ۇلت ۇرپاعىن تەربيەلەيتٸن قۇندىلىقتار بار. اباي وسى قۇندىلىقتاردى بالا كٷنٸنەن بويىنا سٸڭٸرٸپ ٶسكەن. بٸز قازٸر بالالارعا ەرٸپ تانىتامىز دا, بٸردەن اقىن ابايدى وقىتا باستايمىز. اباي عۇلاما, دانىشپان, اقىن دەپ بالالارعا ابايدىڭ بيٸگٸن بٸردەن كٶرسەتۋگە تىرىسامىز. بالالار ابايداي بولۋ قايدا, دەگەن ويدا قالادى. ال, اباي دا بالا بولعانىن, ول وسى دەڭگەيگە قانداي جولدارمەن, قانداي ۇلتتىق تەربيەمەن كەلگەنٸن ايتپايمىز.
- بالالاردى قىزىقتىرۋدىڭ بٸر جولى بولار دەپ ويلايمىن. مىسالى, بالا اباي قالاي وينادى, نە وينادى دەگەن مەسەلە وقۋ باعدارلاماسىندا ايتىلا ما?
- ەرينە, بەرٸ ايتىلادى. بالا اباي اسىق وينادى, توعىزقۇمالاق وينادى. بۇل ويىندار ادامنىڭ قابٸلەتٸن ارتتىرادى. بۇرىنعى قازاق بالاسىنىڭ ٸشٸندە اسىق ويناماعانى جوق. اسىعىن الشىسىنان تٷسٸرۋ بالانىڭ ماقساتقا جەتۋٸنە ۇمتىلدىرادى. قازاق «اسىعىڭ الشىسىنان» تٷسسٸن دەپ باتا بەرەدٸ. تۇراعۇل ٶز ەستەلٸگٸندە ابايدىڭ زامانداستارى دەپ ايتىپ كەلەدٸ دە, ابايدىڭ اسىق ويناعان دوس-جاراندارى ەدٸ دەيدٸ. ابايدىڭ اۋىلىندا كٶرپەباي دەگەن توعىزقۇمالاقشى بولعان ەكەن. ابايدىڭ ماڭايىنا دوستارى جيٸ جينالاتىنىن بٸلەتٸن كٶرپەباي ارنايى كەلٸپ, ابايدىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ بەرٸمەن توعىزقۇمالاق ويناپ شىعادى ەكەن. ابايدىڭ «ادال جٷرٸپ, ادال تۇر شوتىڭ دۇرىس شىعۋعا» دەپ وتىرعانى وسى توعىزقۇمالاقتىڭ مەنٸ. ول ەسەپتە عانا ەمەس, ٶمٸردە دە ادال بولۋعا ٷندەيدٸ. سوندا ٶمٸردەگٸ ەسەبٸڭ دۇرىس شىعادى دەيدٸ, اباي. قازٸر قارتتار ٷيٸ نەگە بار, جەتٸمدەر ٷيٸ نەگە بار? وسىنىڭ بارلىعى ادال تۇرىپ, ادال جٷرمەگەننٸڭ كەسٸرٸ. ونى اباي باياعىدا ايتىپ كەتكەن. وسى تۇرعىدا بالالاردى ادامدىققا جاقىن ەتٸپ وقىتپايمىز. بٸز عىلىمي تۇرعىدا عانا قارايمىز دا ابايدى دۇرىس اشا المايمىز. ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸ دەيمٸز دە, سوعان جەتە الماي سارساڭعا تٷسەمٸز. تولىق ادام ٸلٸمٸ سوناۋ ابايدىڭ بالا كٷنٸندە قالىپتاسقانىن ەسكەرمەيمٸز. مىسالى, ەجەسٸنەن ەرتەگٸنٸ سۇراۋىنىڭ ٶزٸ ەرەكشە. «بۇلدىر دا بۇلدىر كٷن ٶتكەن, بۇرىنعىدان كٸم ٶتكەن?» دەپ سۇرايدى ەكەن. سوندا ەجەسٸ بۇلدىر دا بۇلدىر كٷن ٶتكەن, بۇرىنعىدان جويامەرگەن دەگەن باتىر ٶتكەن, دەپ ەرتەگٸسٸن جالعاپ الا جٶنەلەدٸ ەكەن. ابايدىڭ سٶز ساپتاۋدى ٷيرەنۋٸ دە ٷلكەن ماعىناعا تولى. قۇانانبايدىڭ قاسىندا ٶزٸمەن دەڭگەيلەس بيلەر مەن سۇلتاندار جٷرەدٸ. ولار قۇنانبايدىڭ اۋىلىنا جيٸ قوناققا كەلەدٸ. اباي مۇنداي جيىنداردان قالمايدى ەكەن. قۇنانباي بيلەرگە سۇراق قويعاندا بالاسىنا دا نازار اۋدارىپ وتىراتىن كٶرٸنەدٸ. وسى ادام ٶمٸردە نەشە رەت ٶلەدٸ?,- دەپ سۇراپتى بٸردە قنانباي جاعالاي وتىرعان بيلەر مەن سۇلتاندارعا قاراتا. بيلەر ٷن-تٷنسٸز ويلانىپ وتىراپ قالعان ەكەن. سەل تٶمەندە وتىرعان بالا اباي تاماعىن كەنەي بەرٸپتٸ. يە, ەكەسٸنٸڭ بالاسى سەن ايتشى دەگەن ەكەن. سوندا بالا اباي «ەز كٷندە ٶلەدٸ, ەر بٸر-اق رەت ٶلەدٸ» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. سوندا قۇنانباي بالا ابايدىڭ جاۋابىنا اسا ريزا بولماي باسىن شايقاپ, بۇل ەل اۋزىندا كٷندە ايتىلىپ جٷرگەن سٶز. سەن ٶز سٶزٸڭدٸ ايت دەپ, ەڭبەك ەتپەگەن ەربٸر كٷنٸڭ ٶلگەنمەن تەڭ دەپ جاۋاپ ايتقان ەكەن قۇنانبايدىڭ ٶزٸ. بۇل جەردەن ەكەسٸ قۇنانبايدىڭ بالا ابايدىڭ جاۋابىنا قاناعاتتانباۋى, ەر سٶزٸنە ساق بولۋىن بايقاۋعا بولادى جەنە قۇنانبايدىڭ ابايدى قاسىنا ەرتٸپ جٷرٸپ تەربيەلەۋٸن بٸلە الامىز. اباي مەدرەسسەدەن قايتىپ كەلگەندە اناسىنا بٸرٸنشٸ امانداسۋعا ۇمتىلادى. سول كەزدە اناسىنىڭ كەرەمەتتٸگٸ, بالام الدىمەن ەكەڭە امانداس دەپ باعىتىن تٷزەۋٸنەن ەكەنٸڭ مەرتەبەسٸ جوعارى ەكەنٸن, ەكەنٸ سىيلاۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتكەنگٸن بايقايمىز. سودان ساعىنىشتارىن باسقاننان كەيٸن قۇنانباي ابايدى شاقىرىپ الىپ, بويىڭ ٶسكەن ەكەن, ويىڭ دا ٶسكەن شىعار. مەنٸڭ ەكەدەن جالعىز ەكەنٸمدٸ, قازٸرگٸ جاعدايىمدى بٸلەسٸڭ ەل باسقارۋعا وسى بٸلٸمٸڭ دە جەتەر دەپ وقۋدان قايتارىپ الۋىن ايتىپ جاتامىز. سوندا ابايدىڭ تاعى بٸر كەرەمەتتٸگٸن بايقاۋىمىزعا بولادى. ەكەسٸنٸڭ سٶزٸن بۇزباۋى. وقۋعا سونشالىقتى قۇمار بولىپ تۇرسا دا, كەلٸسٸمٸن بەرٸپ, مەن وقىماسام دا مەنٸڭ سوڭىمداعى ٸنٸلەرٸم وقىسىنشى دەگەن ٶتٸنٸشٸن ايتادى. سوعان رۇقسات ەتٸڭٸز دەيدٸ. قازٸرگٸ بالالارعا دەل وسىلاي وقۋىڭدى توقتات دەسەڭٸز تىڭداي قويۋى ەكٸتالاي. ٶزٸمبٸلەمگە سالاتىنى انىق. بۇل جەردە ەكە سٶزٸنەن اتتاماۋ تەربيەسٸ تۇر. وسى مىسال ارقىلى قازٸرگٸ بالالاردى ەكەنٸ تىڭداۋعا, سىيلاۋعا ٷيرەتۋگە بولادى.
- جوعارىدا ايتقانىڭىزداي, بالا اباي جۇمباق, جاڭىلتپاش, ماقال-مەتەل سيياقتى قازاقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸمەن سۋسىنداپ ٶستٸ. سول ارقىلى شەشەندٸك, تاپقىرلىق سيياقتى قاسيەتتەرٸن دامىتتى. ياعني, وسىنداي مىسالدار ارقىلى قازٸرگٸ بالالارعا قانات بٸتٸرۋ ٷشٸن اباي جٷرگەن جولمەن جٷرۋدٸ مەڭزەۋ وقۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى عوي?
- ەرينە. مٸندەتتٸ تٷردە ابايمەن بايلانىستى. ابايدىڭ «ابىرالىعا», «شەرٸپكە», «قارا قاتىنعا» دەگەن بالا كەزٸندە جازعان ٶلەڭدەرٸ بار عوي. سول ٶلەڭدٸ ۇيقاستىرۋىنىڭ ٶزٸ جاڭىلتپاشتان باستاۋ الادى. جاڭىلتپاش جاتتاماسا, ماقال-مەتەل بٸلمەسە ٶلەڭ جازا الار ما ەدٸ. اقىندىقتىڭ باستاۋى جاڭىلتپاش. بۇل اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ كەرەمەتتٸگٸ. جاڭىلتپاشتى سول مەزەتتە شاتاسپاي ايتىپ بەرۋ زور قابٸلەتتٸ قاجەت ەتەدٸ. قازٸرگٸ تٸلٸ شۇبارلانعان بالالار جاڭىلتپاش ايتا المايدى.
عالىم اعالار ابايدىڭ بالالىعىن تولىق بٸلە بەرمەيتٸن سيياقتى. ٶيتكەنٸ مەكتەپتە مۇعالٸم بولىپ كٶرمەگەن. ولار بٸردەن ەسەيٸپ كەتكەن ابايدى عانا تانيدى. ودان سوڭ ابايدىڭ اقىندىعىنا شىعىپ كەتەدٸ. يە, اباي ەرتە ەسەيگەن. ەرتە ەسەيتكەن ەجەسٸ زەرە مەن ەكەسٸ قۇنانبايدىڭ تەربيەسٸ. ەكە مەن بالانىڭ بايلانىسىندا قۇنانباي مەن ابايدىڭ قارىم-قاتىناسىن مىسالعا كەلتٸرۋ ارقىلى وقىتۋعا بولادى. قازٸرگٸ ەكەلەر بالالارىنا قانداي سۇراق قويادى, نەمەن تەربيەلەيدٸ? بالالارىن كيٸندٸرٸپ, تاماقتارىن توق قىلۋدى تەربيە دەپ جٷرگەندەر قانشاما. قازٸر قىز مٸنەزدٸ جٸگٸتتەر نەگە كٶبەيٸپ كەتتٸ دەپ جاتامىز. ول ەرينە ەكەمەن ۇلدىڭ اراسىنداعى قارىم قاتىناستىڭ, تەربيەنٸڭ دۇرىس بولماۋىنان. بالا ابايدى مەتەپتە وقىتۋدىڭ وسى جەردە بٸر قىرى اشىلىپ تۇر.
- قازٸر ەسٸرەسە قالالى جەرلەردە نەشە تٷرلٸ ورتا بار. نەگٸزٸ عالىمدار بالاعا ٶسكەن ورتاسى ٷلكەن ىقپال ەتەتٸنٸن ايتادى. ابايدىڭ بالا كەزدەگٸ ورتاسى قانداي بولدى?
- قۇنانباي ابايدى جاقسى ورتادا ٶسۋٸنە ىقپال جاسادى. بالانىڭ ورتاسى دۇرىس بولۋ كەرەك. ەلگٸ, دوسىڭدى كٶرسەت سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ ايتايىن, دەگەن بار عوي. مەن ٶز بالالارىما ٷنەمٸ ايتىپ وتىراتىن قاعيدام بار. ەگەر سەنٸڭ دوسىڭنىڭ بٸر كەمشٸلٸگٸ بولسا, سەن سونى تٷزەتۋگە كٷش سال. سەن تەرٸس قىلىعى بار دوسىڭا ەمەس, ول سەنٸڭ ارتىڭنان ەرەتٸن بولسىن دەپ وتىرامىن. ەر ادام ٶزٸن دوستارىم مەنٸڭ جاقسىلىعىمدى, ارتىقشىلىعىمدى ٷيرەنسە ەكەن دەپ تەبيەلەۋٸ كەرەك. قۇنانبايدىڭ بالالاردى تەربيەلەۋدەگٸ ماقساتى سول بولعان. بٷكٸل اۋىل بالالارىن جيناپ الىپ, ەسكٸتام دەگەن جەردەن مەكتەپ اشتى. بٷكٸل اۋىل بالالارىن تەربيەلەدٸ. ونى كٶرگەن اباي قالاي جامان بولۋى كەرەك. زەرەنٸڭ كەرەمەتتٸگٸن دە ايتا كەتۋ كەرەك. ەسكٸتامداعى مەكتەپتٸڭ بٸر بٶلمەسٸندە زەرە مەن اباي تۇرىپتى قىستا. كٷن سۋىقتا ارى-بەرٸ جٷرمەسٸن دەپ سولاي ۇيىمداستىرعان ەكەن. سوندا زەرە بالالاردىڭ قارنى اشىپ قالماسىن دەپ ىستىق تاماق جاساپ بەرەدٸ ەكەن. وسى جەردە ايتا كەتەتنٸ بٸر مەسەلە, بٸز قۇنانبايدى تانىماي ابايدىڭ بالالىعىن اشا المايمىز. قۇنانبايدىڭ بالالارعا دەگەن قامقورلىعى مەن ٶز بالاسىنا دەگەن سىني كٶزقاراسى ارقىلى قانداي تۇلعا بولعانىن بٸلۋگە بولادى.
وسى باعدارلامادا «قۇنانبايدىڭ سەرتٸ» دەگەن تاقىرىپ بار. قۇنانبايدىڭ اۋىلىندا سەڭگٸرباي دەگەن بالۋان بولىپتى. قۇنانبايدىڭ ٶزٸ دە بالۋان, نايزاگەر, باتىر ادام بولعان عوي. سول سەڭگٸرباي قۇنانبايمەن جەكپە-جەككە شىقسام, دەپ ارمانداپ جٷرەدٸ ەكەن. بٸر وڭاشا قالعاندا قۇنانبايعا ايتىپتى. جەكپە-جەككە شىقساق شىعايىق, بٸراق كٸمنٸڭ جەڭٸلگەنٸن ەشكٸم بٸلمەسٸن دەپتٸ, قۇنانباي. بٸراق ات-شاپانىن مەن ساعان بەرەيٸن دەگەن ەكەن, جەڭسە دە جەڭٸلسە دە. قۇنانباي سيياقتى باتىر ەرٸ سۇلتانمەن شىعامىن دەگەننٸڭ ٶزٸ ەرلٸك قوي. سونى قۇنانباي باعالاپ تۇر. سٶيتٸپ, ەكەۋٸ ەشكٸم بارمايتىن تاۋدىڭ جىقپىلىنا بارىپ, جەكپە-جەككە شىعىپتى. بٸراق بۇل وقيعادا كٸم جەڭٸلٸپ, كٸم جەڭگەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. كەيٸن سەڭگٸرباي قايتىس بولعان سوڭ بٸرەۋلەر سۇرايدى عوي قۇنانبايدان, سول جولى كٸم جەڭدٸ دەپ. سوندا قۇنانباي سەڭگٸرباي دٷنيەدەن ٶتتٸ ەكەن دەپ مەن سەرتتٸ بۇزبايمىن دەگەن ەكەن. بۇل سول بەتٸ جۇمباق بولىپ قالدى. كٸم جەڭگەنٸن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. جٸگٸت دەگەن وسىنداي سەرتكە بەرٸك بولۋى كەرەك. وسى وقيعا ارقىلى بالالاردى سٶزٸندە تۇراتىن, سەرتكە بەرٸك تۇلعا بولىپ ٶسۋٸنە ٷلگٸ كٶرسەتەمٸز. بۇل ەندٸ ابايدىڭ ەكەسٸ قۇنانبايدىڭ ەرلٸگٸ. ال ابايدىڭ تاعى بٸر ەرلٸگٸ بار. شەكەرٸم مەن كەكٸتاي ابايدىڭ زەرەك شەكٸرتتەرٸ عوي. بٸردە اباي ەندٸ كەلگەن ادامدارعا تٶرەلٸك ايتۋعا سەندەرگە جٸبەرەمٸن, بيلٸكتٸ ەكەۋٸڭ ايتاسىڭدار دەيدٸ. كەكٸتاي الدىنا كەلگەن ادامنان شەكەرٸمگە باردىڭ با دەپ سۇرايدى ەكەن. ەگەر باردىم دەسە, وندا شەكەرٸمنٸڭ ايتقان بٸتٸمٸ بٸتٸم دەيدٸ ەكەن. شەكەرٸم دە دەل سولاي ٸستەيدٸ. ياعني, بٸرٸن-بٸرٸ مويىنداي الادى. كٶرەالماستىق, باقتالاستىق دەگەن جوق. قازٸر ازاماتتاردىڭ اراسىندا بٸرٸن بٸرٸ مويىنداۋ دەگەن جويىلىپ بارادى.
ابايدىڭ ەدٸلدٸگٸ تۋرالى دا ايتا كەتكەن جٶن دەپ ويلايمىن. بٸر كٷنٸ ابايدىڭ ەسٸگٸنٸڭ الدىنان جۇپىنى كيٸنگەن بٸر جٸگٸت ٶتٸپ بارا جاتادى. سوندا اباي ەلگٸ جٸگٸتتٸ شاقىرىپ الىپ كٸم ەكەنٸن سۇرايدى. سٶيتسە, ابايدىڭ مالىن باعاتىن ادام ەكەن. دەرەۋ ايگەرٸمدٸ شاقىرىپ الىپ, مالدىڭ ەتٸن جەگەندٸ بٸلەسٸڭ, پۇلىن جۇمساۋدى بٸلەسٸڭ, مىنا كٸسٸنٸڭ ٷستٸندەگٸ كيٸمدٸ نەگە بٷتٸندەپ بەرمەيسٸڭ دەپتٸ. سٶيتٸپ, مالشىنى كيٸندٸرٸپ جٸبەرگەن ەكەن. قازٸرگٸ بايلار سولاي ٸستەي مە, كەرٸسٸنشە ادال ەڭبەگٸن بەرمەيتٸندەر بار. اباي ٶزٸ ايتاتىن ادامعا كەرەگٸ ٷش-اق نەرسە دەيدٸ. ولار: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەك. ىستىق قايرات دەگەنٸمٸز – ەڭبەك. ەڭبەك ارقىلى ادامنىڭ كٶكتەيتٸنٸن, ٶسەتٸنٸن ايتىپ تۇر. ودان كەيٸن نۇرلى اقىل دەگەنٸمٸز – بٸلٸم. ٸزدەنسەڭ, تالپىنساڭ جامان بولمايتىنىڭدى مەڭزەيدٸ. سوسىن جىلى جٷرەك دەگەنٸ – مەيٸرٸم. سەنٸڭ قولىڭدا بار بولسا, مەيٸرلەن, بەر, بارىڭمەن بٶلٸس دەگەنٸ. سوندا سەن تولىق ادام بولاسىڭ. ابايدى وسىنداي قاراپايىم مىسالدار ارقىلى تانىتۋدىڭ ورنىنا بٸردەن تەرەڭگە بويلايمىز دا, جۇرتتى اداستىرامىز. الدىمەن ۇرپاققا ادامدىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرۋ كەرەك. مۇنىڭ بەرٸ ابايدىڭ بالالىق شاعى مەن كەيٸنگٸ ٶمٸرلەرٸندە تۇنىپ تۇر. سول سەبەپتٸ, مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا بالا ابايدى تانىتۋ ارقىلى, ۇلى ابايدى تانۋعا جەتەلەيتٸن وقۋ قۇرالىن دايىندادىم. مۇنى تەك مەكتەپ وقىتادى دەپ قاراپ وتىرماۋ كەرەك, مٷمكٸندٸك بولسا ەربٸر اتا-انا ابايدى ٷلگٸ ەتٸپ, ادام بولۋدى ٷيرەتسە جەتٸپ جاتىر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بالا ابايدى بٸلمەي, دانا ابايدى تانۋ مٷمكٸن ەمەس.
