حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتايۇلى ەرتاەۆ قارۋلى كٷشتەردٸڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ٶزٸنٸڭ ەسكەري ٶمٸرٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
باقىتجان ەرتاەۆ جوعارى كوماندالىق قۇرامنىڭ بارلىق ساتىسىنان ٶتكەن. ول قر قم شتابتار باستىقتارى كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قر قك باس شتاب باستىعىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, قورعانىس مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى – قر قك باس شتابىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرٸندە بولعان. اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ.
1952 جىلى 25 شٸلدەدە جامبىل وبلىسى, جۋالى اۋدانى, كەڭەس اۋىلىندا تۋعان. الماتى جوعارى جالپى ەسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسٸن, م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى ەسكەري اكادەمييانى, رف قك باس شتاب ەسكەري اكادەميياسىنىڭ 4 ايلىق كۋرسىن بٸتٸرگەن.
قر «حالىق قاھارمانى» مەن التىن جۇلدىز بەلگٸسٸ, وتان وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ جەنە قىزىل جۇلدىز وردەنٸ, «ٷزدٸك جاۋىنگەرلٸك قىزمەتٸ ٷشٸن», «ينتەرناتسيوناليست جاۋىنگەرگە اۋعان حالقى اتىنان» جەنە تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
«بٷكٸل قازاقستان ەلٸن, وتانىمىزدىڭ حالقىن, ساربازدىڭ اتا-انالارىن, ساربازداردى, ەسكەري ساپتا تۇرعانداردى بەرٸمٸزدٸ قارۋلى كٷشتەردٸڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل مەرەكە بەرٸمٸزدٸڭ مەرەكەمٸز. سەبەبٸ سارباز ەلٸمٸزدەن, وتاننان شىققان. بٸز وتاننىڭ ساربازدارىمىز. وتان قورعاۋ كٷشٸمٸز. سول سەبەپتەن بۇل جالپى بەرٸمٸزدٸڭ مەيرامىمىز. ەلٸمٸزگە تىنىشتىق, بٸز باتىر حالىقپىز, باتىر حالىقتىڭ كٶتەرەر تۋىمىز مەڭگٸلٸك بولسىن, شەگەلەگەن شەكارامىز مەڭگٸلٸك بولسىن. كەڭ بايتاق جەرٸمٸز تۇتاس بولىپ, كٶپ ۇلتتى ەلٸمٸز تاتۋ بولسىن. وسى قاسيەتتٸ, بٸرلٸكتٸ ساقتايتىن, تىنىشتىقتى قورعايتىن ساربازدار. سول سەبەپتٸ بٸز وتان قورعاۋ سابىندامىز. بٸزدٸڭ, بٸزدٸڭ ساربازدارىمىزدىڭ قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىعى.
تاريحسىز ەل دە بولمايدى, تاريحسىز قارۋلى كٷشتەر دە بولمايدى. تاريحىمىز بار. بٸز وتانىمىزبەن بٸرگە ساپقا تۇردىق, وتانىمىزبەن بٸرگە ٶسٸپ-ٶندٸك. ٶسٸپ-ٶنٸپ كەلە جاتىرمىز. مٸنە, وتانىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸك. ەندٸ قارۋلى كٷشتەردٸڭ 30 جىلدىعى. ەرينە, قيىنسىز جەڭٸس بولمايدى, قيىنشىلىقسىز جاقسىلىق بولمايدى. قيىنشىلىق بولدى. تاۋعا دا شىقتىق, قۇزعا دا تٷستٸك. بٸراق مىناۋ بٸزدٸڭ قازاق ەلٸمٸزدٸڭ وتان سٷيگٸشتٸگٸ, پاتريوتتىعى, ابزال بابالارىمىزدىڭ بٸزگە ايتىپ كەتكەن سٶزدەرٸ جٷرەكتە دە, قۇلاقتا دا تۇرادى. سول سەبەپتٸ قارۋلى كٷشتەر تەي-تەي باسىپ, وتانمەن بٸرگە تٸكە تۇردى. مۇنىڭ باستاماسىندا ەرينە, بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتٸمٸز, باس قولباسشىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بولدى. بٸرٸنشٸ قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ تٶراعاسى ساعادات قوجاحمەتۇلى نۇرماعامبەتوۆ كەڭەس باتىرى بولدى», – دەپ ەسكە الدى قر «حالىق قاھارمانى» باقىتجان ەرتاەۆ.
ول كوميتەت تٶراعاسى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ كابينەتٸندە بولعانىن, ەكەۋارا ەڭگٸمەلەرٸن ەسكە الا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ٶز قارۋدى كٷشتەرٸنٸڭ قالاي قۇرىلعانى تۋرالى دا ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
«بٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸمٸز تۇراتىن, بولاتىنىنا كٶزٸم جەتتٸ. ساعادات نۇرماعامبەتوۆپەن سٶيلەسكەندە, ول مەنٸمەن ٶز بالاسىنداي, تٸپتٸ قالاي اقىل دا سۇراپ, مەنٸڭ اۋعانستاندا بولعانىمدى بەرٸن بٸلەدٸ ەكەن. ونىڭ بەرٸن ايتىپ, «باقىتجان وتىر, ەكەۋٸمٸز بٸراز ەڭگٸمەلەسەيٸك» دەدٸ. سوندا تٸپتٸ ەكەم قاسىمدا وتىرعانداي بولدى. مەنٸڭ وسى شارشاعانداي بولىپ, جٷرەگٸم اۋىرعانداي بولىپ جٷرگەن كەزدەر ارتتا قالىپ كەتتٸ. سول سەبەپتەن بٸزدٸڭ پەشەنەمٸزگە جازىلعان ساعادات قوجاحمەتۇلى تالاي-تالاي جوق دەگەندەردٸ بولدىردى. بۇرىن كەڭەس كەزٸندە قارۋ-جاراقتىڭ بەرٸ قالدى, ٶزٸمٸز بار, اسپاننان تٷسكەن جاعداي جوق, بٸراق ٶزٸمٸز جاڭادان قارۋلى كٷشتەر قۇراتىنداي ەڭگٸمە شىعىپ جاتىر. بٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت, قولباسشى قازٸر بەلورۋسسييا ٷلگەرەدٸ, كٷتەمٸز دەدٸ. سول مامىر ايى, ۇيقى جوق. ول كەزدە بٸز ۇيقى دەگەندٸ مٷلدە ويلامايمىز. ايلىق پا, قاي جەردە تۇرىپ جاتسىڭ, ونداي مٷلدە ەڭگٸمە جوق. مەن گەرمانييادا پەتەر تاۋىپ الىپ, تۇردىم. بەرٸمٸز ويىمىزدا نە بولادى دەگەن وي, بٸراق سەنٸم بار. ال ەندٸ ساعادات قوجاحمەتۇلى مينيستر, كوميتەت باستىعى بولعاننان كەيٸن ەرينە, بٸزدٸڭ پوتەنتسيالىمىز, بولاشاعىمىز بار ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىردى. بٸراق بەرٸمٸز كٷن-تٷنٸ قالاي بولار ەكەن دەپ كٷتە باستادىق. حابار كەلدٸ, ال جٸگٸتتەر, قۇتتىقتايمىز, پرەزيدەنتتەن حابار كەلدٸ, بٸز ٶز قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸ قۇراتىن بولدىق دەدٸ. سودان سول سٶزدەن باستالىپ كەتتٸ. ال نە كەرەك, قانداي پروبلەما بار? ەڭ بٸرٸنشٸ پروبلەما كادر پروبلەماسى بولدى. كٶبٸسٸ ٶز ەلٸنە جٷگٸن جيناپ كەتە باستادى. سونداي پروبلەما بولعاننان كەيٸن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن سٶيلەسٸپ تۇرعاندا ول كٸسٸ قانداي پروبلەما بارىن سۇرادى. كٶبٸسٸ ٶز ەلٸنە جينالىپ جاتىر, ٶز ەلٸنە ىنتالانىپ جاتىر دەدٸك. ول كٸسٸ «جوق, ەر بالا انتتى بٸر-اق رەت الادى» دەدٸ. وسى سٶز بٷكٸل ەسكەري ساپتارعا تارادى. كٶپ وفيتسەرلەر قايتىپ كەلدٸ. رەسەيدەن, ۋكراينادان كٶپ وفيتسەرلەر بٸز ەكٸ رەت انت المايمىز دەپ قايتىپ كەلدٸ», – دەپ ەسكە الدى قر «حالىق قاھارمانى» باقىتجان ەرتاەۆ.
مٸنە, باقىتجان ەرتاەۆ تا سول انتپەن ەلٸ جٷر. ونىڭ ايتۋىنشا, كەشەگٸ انت پەن بٷگٸنگٸ انتىڭ ايىرماشىلىعى جوق. انتتىڭ بەرٸ – وتان قورعاۋ. ەندٸ مەسەلە كادرلارعا ساپالى بٸلٸم كەرەك بولادى. بۇل مەسەلەنٸڭ قالاي شەشٸلگەنٸ تۋرالى باتىردىڭ ٶزٸ بىلاي دەيدٸ.
«سٶيتٸپ بٸزدٸڭ قازاقستانىمىز تەي-تەي باسىپ, ەسكەري كادرلار جينالا باستادى. ەندٸ وعان بٸلٸم كەرەك بولدى. قايدا دايىندايمىز. سٶيتٸپ مەنٸ ۋاقىتقا ەسكەري دايىندىق وقۋ ورنىنا قويدى. مەن ٶزٸم ساپقا, ەسكەري پوليگونعا اسىعىپ جٷرمٸن. مەن ساپتامىن, بٸراق بۇنىڭ كەرەك ەكەنٸن بٸلدٸم. اباي تٶراعا بولدى, سومەن باستاپ كەتتٸك. ساعادات قوجاحمەتۇلى «بارىپ بٸر ارالاپ كەلشٸ, مىنا اقتٶبەدە ۇشقىشتار ۋچيليششەسٸن قالاي اشايىق, قالاي دايىندىق, قانداي وي بار دەگەندەي» دەدٸ. اقتٶبەگە بارىپ, زۆوندادىم. «ٶزٸڭ قالاي قارايسىڭ, مەن لۋگوۆويدى ويلاپ ەدٸم, بٸراق ٶزٸڭ سول اقتٶبەدەن باستا» دەدٸ. سٶيتٸپ ەسكەري دايىندىعىمىز سول جەردەن باستالدى. بٸر كٷنٸ ساعادات قوجاحمەتۇلى «باقىتجان, سەنٸڭ باسىڭ سالبىراپ كەتٸپتٸ عوي, نە بولدى? مەن بٸلەم, سەن ەسكەر سابىن ساعىندىڭ» دەدٸ, «مەن پوليگوندى ساعىندىم, ساربازداردى ساعىندىم, پالاتكانى ساعىندىم» دەپ ەدٸم, كٷلٸپ جٸبەردٸ. «جارايدى, بٸر كٷننەن كەيٸن ايتامىن» دەدٸ. بٸر كٷن ۇيقى جوق. بارار ما ەكەم, ساربازداردى كٶرەر مە ەكەم, تانكٸنٸ كٶرەر مە ەكەم دەپ ۇيقى بولمادى. ەرتەسٸنە كەلدٸك. «ال قالاي باراسىڭ با, قايدا باراسىڭ» دەدٸ? قاي جەرگە جٸبەرسەڭٸز دە بارامىن, بەرٸ مەنٸڭ ەلٸم دەدٸم. «دۇرىس, سارىٶزەككە باراسىڭ, ەزٸرشە» دەدٸ. قۋانىپ كەتتٸم. مەن ەسكەر سابىندا قاتتى ماقتامايمىن, بٸراق ساربازدى كٶرسەم سۇرايمىن, ونىڭ شەبەرلٸگٸن قاداعالايمىن. ەسكەري ادام, وتان الدىندا انت العان ادام, وتاندى تٸلمەن ەمەس, جٷرەكپەن سٷيۋ كەرەك. كيٸمٸمەن ماقتانباۋ كەرەك, ٶزٸنٸڭ شەبەرلٸگٸمەن ماقتانۋ كەرەك. بٸز وتانعا مەڭگٸلٸك پارىزبىز, وتانعا قارىزبىز, سەبەبٸ ونىڭ پەرزەنتٸمٸز. بٸز وتان الدىندا ساربازبىز. ەر بولىپ دٷنيەگە كەلدٸڭ با, وتان الدىندا انت ال, وتانعا كٸرپٸك قاقپاي جان بەرۋگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸمٸز مىقتى, مەن قارۋلى كٷشتەرمەن ماقتانامىن», – دەدٸ قر «حالىق قاھارمانى» باقىتجان ەرتاەۆ.
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتايۇلى ەرتاەۆ قارۋلى كٷشتەردٸڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ٶزٸنٸڭ ەسكەري ٶمٸرٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ.
باقىتجان ەرتاەۆ جوعارى كوماندالىق قۇرامنىڭ بارلىق ساتىسىنان ٶتكەن. ول قر قم شتابتار باستىقتارى كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قر قك باس شتاب باستىعىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, قورعانىس مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى – قر قك باس شتابىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرٸندە بولعان. اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ. 1952 جىلى 25 شٸلدەدە جامبىل وبلىسى, جۋالى اۋدانى, كەڭەس اۋىلىندا تۋعان. الماتى جوعارى جالپى ەسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسٸن, م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى ەسكەري اكادەمييانى, رف قك باس شتاب ەسكەري اكادەميياسىنىڭ 4 ايلىق كۋرسىن بٸتٸرگەن.
قر «حالىق قاھارمانى» مەن التىن جۇلدىز بەلگٸسٸ, وتان وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ جەنە قىزىل جۇلدىز وردەنٸ, «ٷزدٸك جاۋىنگەرلٸك قىزمەتٸ ٷشٸن», «ينتەرناتسيوناليست جاۋىنگەرگە اۋعان حالقى اتىنان» جەنە تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
