ەلەمدٸك تەرتٸپتەر مەن قاتىناستار ٷنەمٸ ٶزگەرٸستە. ەربٸر مەملەكەت وسى جٷيەدەن ٶز ورنىن الۋعا تىرىسادى. ادامزاتتىڭ جالپى دامۋى بارلىق مەملەكەتتەر ەرٸكسٸز ەسەپتەسەتٸن ورتاق زاڭدىلىقتاردى جەنە دامۋ تەندەنتسييالارىن تۋدىرادى. ايماقتىق شيەلٸنٸستەردٸڭ كەڭەيۋٸ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق, قارجىلىق داعدارىستارعا سەبەپ بولۋدا. جاھاندىق داعدارىستاردان ەربٸر مەملەكەت زارداپ شەگەدٸ. سوندىقتان ەربٸر مەملەكەت ەلەمدٸك دامۋدىڭ ورتاق مەسەلەلەرٸن شەشۋگە مٷددەلٸ. بٸراقتا, قانداي قۋاتتى بولماسىن جەكە بٸر مەملەكەت ەلەمدٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاۋقارسىز. جاھاندىق قاۋٸپتەر مەن قايشىلىقتارعا قارسى بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ بٸرلەسكەن ەرەكەتتەرٸ مەن ورتاق شارالارى قاجەت. ەلەمدٸك ساياسات مەنٸ وسىنداي قاجەتتٸلٸكتەن تۋىندايدى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ٸرٸ ەلەمدٸك دەرجاۆالار اراسىندا ىقپال ەتۋ سالالارىن قايتا بٶلۋگە قارسى تۇرۋ كٷشەيە تٷسۋدە. وسى قاراما-قايشىلىقتىڭ نەتيجەسٸندە ايماقتىق شيەلٸنٸستەر گەوگرافيياسى كەڭەيۋدە. سوڭعى 30 جىل ٸشٸندە ەلەمدە 170 ەسكەري قاقتىعىس بولدى. سوڭعى 10 جىلدا بٸز يراكتا, ليۆييادا, سيرييادا, ۋكراينادا, تاۋلى قاراباق جەنە باسقا ايماقتارداعى قاندى قاقتىعىستاردىڭ كۋەسٸ بولدىق. 21-عاسىردىڭ ٸرٸ دەرجاۆالارىنىڭ اراسىندا سوعىس, ەڭ الدىمەن, ساندىق فورمادا نەمەسە تەك شەكتەۋلٸ وپەراتسييالاردى جٷرگٸزەتٸن ارنايى قۇرالدارمەن جٷرگٸزٸلۋدە. ەلەمنٸڭ 200-گە جۋىق مەملەكەتٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اراسىندا شيەلەنٸستەر, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتەر ٸشٸندە ورىن الادى. بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى شەنەۋلٸگٸ ەندريۋ ماك 1945 جەنە 2008 جىلدار اراسىنداعى قاقتىعىستاردى كٷردەلٸ زەرتتەۋدەن كەيٸن بايقاعانىنداي, قىرعىقاباق سوعىس اياقتالعاننان كەيٸن ەلەمدە سوعىس مەملەكەتتەر اراسىندا ەمەس جەنە جەڭٸل قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان شاعىن ەسكەر اراسىندا ەمەس, نەگٸزٸنەن مەملەكەتتەر ٸشٸندە جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل سوعىستا ەدەتتە, قىرعيقاباق سوعىس كەزٸندە جٷرگٸزٸلگەن شەكتەن تىس پروكسي-سوعىستارمەن سالىستىرعاندا از ادام شىعىنعا ۇشىرادى, بٸراق ولار «حالىققا قاتىستى اسا قاتىگەزدٸكپەن جيٸ سيپاتتالادى». شىنىندا دا, رۋاندا, سومالي, شىعىس تيمور, بوسنييا, كوسوۆو, دارفۋر, كونگو دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى, ليۆييا جەنە سيريياعا قاتىستى سوعىس ەرەكەتتەرٸ تۋرالى ويلانۋعا بولادى. بٸرقاتار ەلدەردە بۇل مەملەكەتتٸلٸك پەن ەكونوميكانىڭ تولىق جويىلۋىنا ەكەلدٸ. ەلەمدٸك ساياساتتىڭ وسىنداي شيەلەنٸستەردٸ الدىن الۋ مەن شەشۋدٸڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸ جوق.
قازاقستان ەلەمگە جاھاندىق قوعامداستىقتى ٷيلەسٸمدٸرەك ەرٸ ەدٸلەتتٸ ەتە تٷسەتٸن ويلاستىرىلعان شەشٸمدەردٸ ۇسىنۋمەن كەلەدٸ. وسىنداي ۇستانىمداردىڭ بٸرٸ - 2012 جىلى نەگٸزدەلگەن G-GLOBAL جوباسى. العاش رەت جوبا ۇستانىمدارى 2012 جىلعى 23 مامىردا ٶتكەن V استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا تۇجىرىمدالدى. ەلەمنٸڭ تاڭداۋلى ٸسكەر توپتارىنىڭ الدىندا ەلباسى سٶز سٶيلەپ ەدٸلەتتٸ ەلەم قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى نەگٸزدەرٸ:
بٸرٸنشٸ - «ەۆوليۋتسييا, رەۆوليۋتسييا ەمەس». ادامزات ساياسي رەۆوليۋتسييالار ليميتٸن ٶتكەن عاسىردا-اق تاۋىسىپ قويعان. سوندىقتان رەفورمالار جولى – ححٸ عاسىرداعى پروگرەسكە باستايتىن بٸردەن-بٸر سوقپاق.
ەكٸنشٸ – ەدٸلدٸك, تەڭدٸك جەنە ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ. XXI عاسىردا ەلدەردٸ «ۇلى جەنە قوسالقى, جەتەكشٸ جەنە جەتەكتەگٸ» دەپ بٶلۋ ەسكٸرگەن. مەملەكەتتەر تەڭدٸگٸن نەگٸزدەيتٸن جاڭا ەدٸلەتتٸ ەلەمدٸك ساياسات قاجەت.
ٷشٸنشٸ – «جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن سەنٸم». مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, گەوساياسي سالماققا قاراماستان, تولەرانتتى بولۋى تيٸس. جاھاندىق سەنٸم بولمايىنشا, كەلٸسٸلگەن شەشٸمدەرگە قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس.
تٶرتٸنشٸ – «جاھاندىق ترانسپارەنتتٸك». G-GLOBAL ەلەمٸ – بۇل ترانسپارەنتتٸ قاۋىمداستىق, مۇندا ەشقانداي قوسارلى ستاندارتتار بولماۋى تيٸس.
بەسٸنشٸ – «كونسترۋكتيۆتٸ كٶپقىرلىلىق». تاپ وسىنداي شيەلەنٸسسٸز كٶپقىرلىلىق جاھاندىق سىن-قاتەرلەردەن ٶتٸپ, ححٸ عاسىرداعى ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الادى.
الايدا قازٸرگٸ كوروناۆيرۋستىق پاندەمييادان تۋىنداعان ەسكەري قاقتىعىستار, سانكتسييالىق جەنە ساۋدا تەكەتٸرەستەرٸ اياسىندا 2020 جىل ەلەمدٸك ەكونوميكا 9 ترلن. دوللار كٶلەمٸندە زور شىعىنعا ۇشىرادى. بٷكٸل ەلەم پاندەمييانىڭ ەكٸنشٸ تولقىنىن كٷتۋدە, بۇل جاڭا ەكونوميكالىق شىعىندارعا, جۇمىسسىزدىقتىڭ, كەدەيلٸكتٸڭ ٶسۋٸنە ەكەلٸپ سوقتىرارى سٶزسٸز. ەلەۋمەتتٸك نارازىلىقتىڭ ٶسۋٸ جالپى ەلەمدٸك ترەندكە اينالدى. جاپپاي نارازىلىقتاردىڭ ٶرشۋٸ تٸپتٸ ەڭ دامىعان ەلدەر - اقش, فرانتسييا, يسپانييا, گەرمانييا جەنە باسقالاردى باسىپ وزدى. بۇل ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ ەكونوميكاسىنداعى قوعامدىق-ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعىنا ەكەلەدٸ, بۇل باسقا ەلدەردەگٸ جاعدايعا ەسەر ەتەدٸ. جاھاندىق تۇراقسىزدىقتىڭ جالعاسۋى جەنە حالىقارالىق جاعدايلاردىڭ كٷرت شيەلەنٸسۋٸ G-GLOBAL قاعيداتتارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا كٶز جەتكٸزەدٸ.
مەسەلەن, ايماقتاعى ۋكراينا, بەلارۋس, قىرعىزستان سىندى مەملەكەتتەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸنە كٶز جٷگٸرتسەك داعدارىستىق جاعدايدا ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
ۋكراينادا 2014 جىلى بيلٸكتٸ كٷشتەپ اۋىستىرعاننان كەيٸن بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك - ەكونوميكالىق پروبلەمالارعا تاپ بولىپ, ەپيدەميياعا بايلانىستى تىم كٷشەيە تٷسكەنٸ بەلگٸلٸ. ەل بيلٸگٸ حۆق ٷنەمٸ كٶمەك سۇراۋعا مەجبٷر, مەسەلەن, 2015 جىلى حۆق ۋكرايناعا 17,5 ملرد. بٶلۋدٸ قاراستىرسا, ٸس جٷزٸندە 8,7 ملرد. دوللار بەردٸ. ەرٸ قاراي تٶلەمدەر توقتاتىلدى. بيىل ۋكراينا حۆق-مەن 5 ملرد. كەلٸسٸپ, ونىڭ 2,1 ملرد. وللارىن عانا الدى.
جىل سايىن بيۋدجەت تاپشىلىعى بايقالادى, 2019 جىلى ول 78 ميلليارد گريۆەندٸ قۇراسا, 2020 جىل قورىتىندىسى بويىنشا تاپشىلىق ٸجٶ-گە 8% دەڭگەيٸندە 300 ملرد.گريۆەن ($11 ملرد-تان استام) قۇرايدى. ياعني, كٸرٸستەر مەن مەملەكەتتٸك بورىشتى تٶلەۋ بويىنشا دا ەل بيۋدجەتٸنە ەلەۋلٸ سالىق جٷكتەمەسٸ ساقتالىپ وتىر. اقشانىڭ جەتٸسپەۋٸنە بايلانىستى ٷكٸمەت مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋ جٶنٸندەگٸ باستامانى 2021 جىلى كەيٸنگە قالدىرۋعا نيەتتٸ.
ۇلتتىق ۆاليۋتا دا جىلدىڭ باسىنان 20,3% دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراپ, گريۆنانىڭ ودان ەرٸ قۇنسىزدانۋى كٷتٸلۋدە, وسىعان بايلانىستى ينفلياتسييا دا ٶسۋدە. ەسٸرەسە, جىل باسىنان بەرٸ بيداي قۇنىنىڭ 40%-عا ٶسۋٸنە بايلانىستى نان قىمباتتادى. بولجام بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن نان باعاسى تاعى 10-15% - عا قىمباتتاۋى مٷمكٸن.
ەلدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ ٶسٸپ, بۇۇ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 2019 جىلى 5 ميلليونعا جۋىق ۋكراين ٶز ەلٸنەن تىس جەردە تۇرىپ, ۋكراينالىق ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ اقشا اۋدارىمدارى 12 ملرد. (ٸجٶ-نٸڭ 7,7%) نەمەسە تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸنەن 4 ەسە كٶپ (3,07 ملرد.). ٷكٸمەت, ۋكراينا ۇلتتىق بانكٸ, Ernst & Young جەنە Mastercard بٸرلەسكەن زەرتتەۋٸ بويىنشا ەلدەگٸ كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكا دەڭگەيٸ ٸجٶ-نٸڭ 23,8% قۇراعان.
2018 جىلى حۆق ۋكراينانى ەۋروپاداعى ەڭ كەدەي ەل دەپ اتادى (134 ورىن), ال Growth from Knowledge كومپانيياسىنىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس 2019 جىلى ەۋروپانىڭ 42 مەملەكەتٸ اراسىنان حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸ رەيتينگ بويىنشا ۋكراينا ەڭ سوڭعى ورىندى يەلەندٸ
سونىمەن قاتار, ۋكراينا كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيياعا قارسى كٷرەستە ەڭ ٷلكەن قيىندىقتاردى باستان ٶتكەرۋدە. 9 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا 881 727 جۇقتىرۋ وقيعاسى انىقتالىپ, 483 553 ادام ساۋىعىپ, 14 981 ادام قايتىس بولعان. جۇقتىرعاندار سانىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶسۋٸ بايقالادى.
جازدا ٶتكەن بەلارۋس پرەزيدەنتٸ سايلاۋىنان كەيٸن ەلدە بەسٸنشٸ اي جاپپاي نارازىلىق اكتسييالارى ٶتٸپ, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرٸلدٸ. «BEROC» ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باعالاۋى بويىنشا بەلارۋستا پاندەمييا جاعدايىندا حالىق تابىسىنىڭ تٶمەندەۋٸ بايقالادى. مەسەلەن, 2020 جىلعى ماۋسىمدا حالىقتىڭ 49.7 % ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا ٶز كٸرٸستەرٸنٸڭ تٶمەندەۋٸن سەزٸنٸپ, حالىقتىڭ 55 پايىزى ٶز كٸرٸستەرٸنٸڭ جوعالۋىن اتاپ ٶتۋدە. مينسكتە بۇل كٶبٸنەسە قىزمەتكەرلەرگە بەرٸلەتٸن سىيلىقاقىلاردان باس تارتۋمەن, جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قىسقارۋىمەن, ٶز ەسەبٸنەن دەمالىسپەن, ال ٶڭٸرلەردە - جالاقى تٶلەمدەرٸنٸڭ كەشٸكتٸرٸلۋٸمەن بايلانىستى.
سونداي-اق, حالىق دەپوزيتتەردەگٸ جيناقتارىن جاپپاي الىپ, رۋبلدٸ دوللارعا اۋدارۋدا, بۇل جىل باسىنان بەرٸ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ 23% تٶمەندەۋٸنە سەبەپ بولدى. حۆق مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا (قازان 2020) جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ ەلدە 3% - عا قىسقارادى, ال 2021 جىلى ٶسٸم شامامەن 2% - دى قۇرايدى.
ەلدٸڭ ٸجٶ-نٸڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىن, لوگيستيكا مەن كٶلٸكتٸڭ كٶپتەگەن كەسٸپورىندارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتٸن, سونداي-اق بەلارۋسكە ۆاليۋتا تٷسٸمٸنٸڭ 93 پايىزىن ەكەلەتٸن ٶنەركەسٸپتە كٷردەلٸ جاعداي ساقتالۋدا. بۇل رەتتە بارلىق ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸستٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸ پاندەمييا جاعدايىندا زارداپ شەككەن 6 سالاعا تيەسٸلٸ: مۇناي ٶڭدەۋ, تاماق, حيمييا, مەتاللۋرگييا, ماشينالار مەن جابدىقتار ٶندٸرٸسٸ, رەزەڭكە-تەحنيكالىق جەنە پلاستماسسا بۇيىمدارىن شىعارۋ.
پاندەمييامەن كٷرەسۋدە ەلدە دەرٸگەرلەر جەتٸسپەيدٸ, سەبەبٸ دجاپپاي پولشاعا كەتۋٸ بايقالادى.بيلٸك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ سوڭعى كۋرستارىنداعى ناۋقاستاردى ەمدەۋگە جۇمىلدىرۋعا مەجبٷر. IT-ماماندار مەن بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ باسقا سالالاردان كەتۋٸ بايقالادى, بۇل ەكونوميكادا, ەسٸرەسە ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ مەسەلەن, اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرٸ IT-قىزمەتتەردٸڭ ەكسپورتى 20% - عا دەرلٸك قىسقاردى.
ەلدە قاۋٸپسٸزدٸك كٷشتەرٸنٸڭ رٶلٸ ارتىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسىمدىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا بيلٸك ازاپتاۋ مەن ۇرىپ-سوعۋعا قاتىستى 1,5 مىڭنان استام ازاماتتاردىڭ شاعىمدى قاراۋعا جول بەرمەۋدە.
بٸزدٸڭ شەكارالاس, باۋىرلاس كٶرشٸمٸز قىرعىزستان سوڭعى 15 جىلدا تۇراقتى تٷردە ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىقتى باستان كەشۋدە. باسقارۋدىڭ ەلسٸزدٸگٸ مەن سىبايلاس جەمقورلىق 2005 جەنە 2010 جىلدارداعى ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶتەرٸلٸستەردٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارى. 2005 جىلعى «قىزعالداق تٶڭكەرٸسٸ» كەيٸن 2010 جىلى پرەزيدەنتتٸكتەن پارلامەنتتٸك باسقارۋ فورماسىنا اۋىسۋمەن بيلٸكتٸ باسىپ الۋ ەلدەگٸ ساياسي جاعدايعا ەسەر ەتەتٸن ايماقتىق كلاندار باسقاراتىن تۇراقتى نارازىلىقتاردىڭ نەگٸزٸن قالادى.
قىرعىزستانداعى ساياسي جاعدايدىڭ ٶرشۋ سەبەبٸ 2020 جىلعى قازانداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋدان كەيٸن ورىن الدى, نارازىلىقتار نەتيجەسٸندە ٷكٸمەتتٸڭ اۋىسۋى, قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸ جەنە جاڭا سايلاۋدىڭ تاعايىندالۋى بولدى. ساياسي كٷيزەلٸستەرمەن قاتار, قىرعىزستان 2020 جىلى ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ سەكتورلارىندا - تۋريزم, ساۋدا, قۇرىلىستا ەلەۋلٸ شىعىندارعا تاپ بولدى. ەلدٸڭ ٸجٶ جىل قورىتىندىسى بويىنشا 12 پايىزعا قىسقارۋى مٷمكٸن.
ناۋرىزدان باستاپ قولدانىستاعى كارانتيندٸك شارالار ينفلياتسييانىڭ كٷرت ٶسۋٸنە, سىرتقى ساۋدانىڭ, ينۆەستيتسييالار مەن اقشا اۋدارىمدارىنىڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ, بۇل سوم باعامىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە ەسەر ەتتٸ. رەسەي مەن قازاقستاندا قابىلدانعان كارانتيندٸك شارالار جٷزدەگەن مىڭ قىرعىز ەڭبەك ميگرانتتارىن وتانىنا ورالۋعا مەجبٷر ەتتٸ. تۇتاستاي العاندا, ەلدەن تىس جەردە ەڭبەككە قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ 40% - عا جۋىعى (1 ملن ادام) جۇمىس ٸستەيدٸ. ەڭبەك ميگرانتتارى سانىنىڭ قىسقارۋى ەلگە اقشا اۋدارىمدارىنىڭ سانىن كٷرت ازايتتى.
Global Finance جۋرنالى مەلٸمەتٸنە سەيكەس, قىرعىزستان ەلەمنٸڭ ەڭ كەدەي 50 ەلٸنٸڭ قاتارىندا 189 مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە 148-ورىندى يەلەنٸپ جەنە پاپۋا جاڭا گۆينەيا مەن دجيبۋتيمەن (شىعىس افريكاداعى ەل) كٶرشٸلەس ورنالاسقان.
قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى مەن حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنٸڭ ارقاسىندا وسى جىلدار ٸشٸندە شيەلەنٸستەر مەن سوعىستاردان اۋلاق بولدى. قازاقستان دٷنيەجٷزٸنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸمەن تەڭ دەڭگەيدە ديپلوماتييالىق جەنە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتتاعى كٷش-جٸگەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە وراسان زور تاريحي ماڭىزى بار مٸندەتتەر ورىندادى. قازاقستان ورتالىق ازييانىڭ كٶشباسشىسىنا, حالىقارالىق قۇرمەتتٸ ەرٸپتەسكە, حالىقارالىق تەرروريزمگە, ەسٸرتكٸنٸڭ جايىلۋى مەن يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىنا قارسى بەلسەنە كٷرەسەتٸن مەملەكەتكە اينالدى. بيلٸكتٸڭ پاندەمييا جاعدايىندا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ەلەۋمەتتتٸك-ەكونوميكالىق ٸس-شارالارى ەلدە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, تيٸمدٸ رەفورمالار جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
تۋلەباەۆا مەرۋەرت كەنجەبايقىزى,
ساياساتتانۋشى
