Álemdik tártipter men qatynastar únemi ózgeriste. Árbir memleket osy júieden óz ornyn alýǵa tyrysady. Adamzattyń jalpy damýy barlyq memleketter eriksiz eseptesetin ortaq zańdylyqtardy jáne damý tendentsiialaryn týdyrady. Aimaqtyq shielinisterdiń keńeiýi álemdik ekonomikalyq, qarjylyq daǵdarystarǵa sebep bolýda. Jahandyq daǵdarystardan árbir memleket zardap shegedi. Sondyqtan árbir memleket álemdik damýdyń ortaq máselelerin sheshýge múddeli. Biraqta, qandai qýatty bolmasyn jeke bir memleket álemdik máselelerdi sheshýge qaýqarsyz. Jahandyq qaýipter men qaishylyqtarǵa qarsy barlyq memleketterdiń birlesken áreketteri men ortaq sharalary qajet. Álemdik saiasat máni osyndai qajettilikten týyndaidy.
Búgingi tańda iri álemdik derjavalar arasynda yqpal etý salalaryn qaita bólýge qarsy turý kúsheie túsýde. Osy qarama-qaishylyqtyń nátijesinde aimaqtyq shielinister geografiiasy keńeiýde. Sońǵy 30 jyl ishinde álemde 170 áskeri qaqtyǵys boldy. Sońǵy 10 jylda biz Irakta, Liviiada, Siriiada, Ýkrainada, Taýly Qarabaq jáne basqa aimaqtardaǵy qandy qaqtyǵystardyń kýási boldyq. 21-ǵasyrdyń iri derjavalarynyń arasynda soǵys, eń aldymen, sandyq formada nemese tek shekteýli operatsiialardy júrgizetin arnaiy quraldarmen júrgizilýde. Álemniń 200-ge jýyq memleketiniń kópshiliginiń arasynda shielenister, eń aldymen, memleketter ishinde oryn alady. BUU-nyń burynǵy sheneýligi Endriý Mak 1945 jáne 2008 jyldar arasyndaǵy qaqtyǵystardy kúrdeli zertteýden keiin baiqaǵanyndai, qyrǵyqabaq soǵys aiaqtalǵannan keiin álemde soǵys memleketter arasynda emes jáne jeńil qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan shaǵyn ásker arasynda emes, negizinen memleketter ishinde júrgizildi. Bul soǵysta ádette, qyrǵiqabaq soǵys kezinde júrgizilgen shekten tys proksi-soǵystarmen salystyrǵanda az adam shyǵynǵa ushyrady, biraq olar «halyqqa qatysty asa qatygezdikpen jii sipattalady». Shynynda da, Rýanda, Somali, Shyǵys Timor, Bosniia, Kosovo, Darfýr, Kongo Demokratiialyq Respýblikasy, Liviia jáne Siriiaǵa qatysty soǵys áreketteri týraly oilanýǵa bolady. Birqatar elderde bul memlekettilik pen ekonomikanyń tolyq joiylýyna ákeldi. Álemdik saiasattyń osyndai shielenisterdi aldyn alý men sheshýdiń tiimdi tetikteri joq.
Qazaqstan álemge jahandyq qoǵamdastyqty úilesimdirek ári ádiletti ete túsetin oilastyrylǵan sheshimderdi usynýmen keledi. Osyndai ustanymdardyń biri - 2012 jyly negizdelgen G-GLOBAL jobasy. Alǵash ret joba ustanymdary 2012 jylǵy 23 mamyrda ótken V Astana ekonomikalyq forýmynda tujyrymdaldy. Álemniń tańdaýly isker toptarynyń aldynda Elbasy sóz sóilep ádiletti álem qurylysynyń mańyzdy negizderi:
Birinshi - «evoliýtsiia, revoliýtsiia emes». Adamzat saiasi revoliýtsiialar limitin ótken ǵasyrda-aq taýysyp qoiǵan. Sondyqtan reformalar joly – HHI ǵasyrdaǵy progreske bastaityn birden-bir soqpaq.
Ekinshi – ádildik, teńdik jáne ortaq mámilege kelý. XXI ǵasyrda elderdi «uly jáne qosalqy, jetekshi jáne jetektegi» dep bólý eskirgen. Memleketter teńdigin negizdeitin jańa ádiletti álemdik saiasat qajet.
Úshinshi – «jahandyq toleranttylyq pen senim». Memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas, geosaiasi salmaqqa qaramastan, tolerantty bolýy tiis. Jahandyq senim bolmaiynsha, kelisilgen sheshimderge qol jetkizý múmkin emes.
Tórtinshi – «jahandyq transparenttik». G-GLOBAL álemi – bul transparentti qaýymdastyq, munda eshqandai qosarly standarttar bolmaýy tiis.
Besinshi – «konstrýktivti kópqyrlylyq». Tap osyndai shielenissiz kópqyrlylyq jahandyq syn-qaterlerden ótip, HHI ǵasyrdaǵy adamzattyń turaqty damýyn qamtamasyz ete alady.
Alaida qazirgi koronavirýstyq pandemiiadan týyndaǵan áskeri qaqtyǵystar, sanktsiialyq jáne saýda teketiresteri aiasynda 2020 jyl álemdik ekonomika 9 trln. dollar kóleminde zor shyǵynǵa ushyrady. Búkil álem pandemiianyń ekinshi tolqynyn kútýde, bul jańa ekonomikalyq shyǵyndarǵa, jumyssyzdyqtyń, kedeiliktiń ósýine ákelip soqtyrary sózsiz. Áleýmettik narazylyqtyń ósýi jalpy álemdik trendke ainaldy. Jappai narazylyqtardyń órshýi tipti eń damyǵan elder - AQSh, Frantsiia, Ispaniia, Germaniia jáne basqalardy basyp ozdy. Bul álemniń jetekshi ekonomikasyndaǵy qoǵamdyq-saiasi jáne ekonomikalyq jaǵdaidyń turaqsyzdyǵyna ákeledi, bul basqa elderdegi jaǵdaiǵa áser etedi. Jahandyq turaqsyzdyqtyń jalǵasýy jáne halyqaralyq jaǵdailardyń kúrt shielenisýi G-GLOBAL qaǵidattarynyń mańyzdylyǵyna kóz jetkizedi.
Máselen, aimaqtaǵy Ýkraina, Belarýs, Qyrǵyzstan syndy memleketterdiń áleýmettik-ekonomikalyq kórsetkishterine kóz júgirtsek daǵdarystyq jaǵdaida ekenin baiqaýǵa bolady.
Ýkrainada 2014 jyly bilikti kúshtep aýystyrǵannan keiin birqatar áleýmettik - ekonomikalyq problemalarǵa tap bolyp, epidemiiaǵa bailanysty tym kúsheie túskeni belgili. El biligi HVQ únemi kómek suraýǵa májbúr, máselen, 2015 jyly HVQ Ýkrainaǵa 17,5 mlrd. bólýdi qarastyrsa, is júzinde 8,7 mlrd. dollar berdi. Ári qarai tólemder toqtatyldy. Biyl Ýkraina HVQ-men 5 mlrd. kelisip, onyń 2,1 mlrd. ollaryn ǵana aldy.
Jyl saiyn biýdjet tapshylyǵy baiqalady, 2019 jyly ol 78 milliard grivendi qurasa, 2020 jyl qorytyndysy boiynsha tapshylyq IJÓ-ge 8% deńgeiinde 300 mlrd.griven ($11 mlrd-tan astam) quraidy. Iaǵni, kirister men memlekettik boryshty tóleý boiynsha da el biýdjetine eleýli salyq júktemesi saqtalyp otyr. Aqshanyń jetispeýine bailanysty Úkimet muǵalimderdiń jalaqysyn ulǵaitý jónindegi bastamany 2021 jyly keiinge qaldyrýǵa nietti.
Ulttyq valiýta da jyldyń basynan 20,3% devalvatsiiaǵa ushyrap, grivnanyń odan ári qunsyzdanýy kútilýde, osyǵan bailanysty infliatsiia da ósýde. Ásirese, jyl basynan beri bidai qunynyń 40%-ǵa ósýine bailanysty nan qymbattady. Boljam boiynsha biylǵy jyldyń sońyna deiin nan baǵasy taǵy 10-15% - ǵa qymbattaýy múmkin.
Elde jumyssyzdyq deńgeii ósip, BUU málimeti boiynsha, 2019 jyly 5 millionǵa jýyq ýkrain óz elinen tys jerde turyp, ýkrainalyq eńbek migranttarynyń aqsha aýdarymdary 12 mlrd. (IJÓ-niń 7,7%) nemese tikelei sheteldik investitsiialar kóleminen 4 ese kóp (3,07 mlrd.). Úkimet, Ýkraina Ulttyq Banki, Ernst & Young jáne Mastercard birlesken zertteýi boiynsha eldegi kóleńkeli ekonomika deńgeii IJÓ-niń 23,8% quraǵan.
2018 jyly HVQ Ýkrainany Eýropadaǵy eń kedei el dep atady (134 oryn), al Growth from Knowledge kompaniiasynyń málimetine sáikes 2019 jyly Eýropanyń 42 memleketi arasynan halyqtyń satyp alý qabileti reiting boiynsha Ýkraina eń sońǵy oryndy ielendi
Sonymen qatar, Ýkraina koronavirýstyq infektsiiaǵa qarsy kúreste eń úlken qiyndyqtardy bastan ótkerýde. 9 jeltoqsandaǵy jaǵdai boiynsha 881 727 juqtyrý oqiǵasy anyqtalyp, 483 553 adam saýyǵyp, 14 981 adam qaitys bolǵan. Juqtyrǵandar sanynyń kúndelikti ósýi baiqalady.
Jazda ótken Belarýs Prezidenti sailaýynan keiin elde besinshi ai jappai narazylyq aktsiialary ótip, respýblika ekonomikasyna aitarlyqtai ziian keltirildi. «BEROC» ekonomikalyq zertteýler ortalyǵynyń baǵalaýy boiynsha Belarýsta pandemiia jaǵdaiynda halyq tabysynyń tómendeýi baiqalady. Máselen, 2020 jylǵy maýsymda halyqtyń 49.7 % naýryz aiymen salystyrǵanda óz kiristeriniń tómendeýin sezinip, halyqtyń 55 paiyzy óz kiristeriniń joǵalýyn atap ótýde. Minskte bul kóbinese qyzmetkerlerge beriletin syilyqaqylardan bas tartýmen, jumys ýaqytynyń qysqarýymen, óz esebinen demalyspen, al óńirlerde - jalaqy tólemderiniń keshiktirilýimen bailanysty.
Sondai-aq, halyq depozitterdegi jinaqtaryn jappai alyp, rýbldi dollarǵa aýdarýda, bul jyl basynan beri ulttyq valiýtanyń 23% tómendeýine sebep boldy. HVQ málimetteri boiynsha (qazan 2020) jalpy ónim kólemi elde 3% - ǵa qysqarady, al 2021 jyly ósim shamamen 2% - dy quraidy.
Eldiń IJÓ-niń tórtten bir bóligin quraityn, logistika men kóliktiń kóptegen kásiporyndaryn jumyspen qamtamasyz etetin, sondai-aq Belarýske valiýta túsiminiń 93 paiyzyn ákeletin ónerkásipte kúrdeli jaǵdai saqtalýda. Bul rette barlyq ónerkásiptik óndiristiń úshten ekisi pandemiia jaǵdaiynda zardap shekken 6 salaǵa tiesili: munai óńdeý, tamaq, himiia, metallýrgiia, mashinalar men jabdyqtar óndirisi, rezeńke-tehnikalyq jáne plastmassa buiymdaryn shyǵarý.
Pandemiiamen kúresýde elde dárigerler jetispeidi, sebebi djappai Polshaǵa ketýi baiqalady.Bilik meditsinalyq ýniversitetterdiń sońǵy kýrstaryndaǵy naýqastardy emdeýge jumyldyrýǵa májbúr. IT-mamandar men bilikti kadrlardyń basqa salalardan ketýi baiqalady, bul ekonomikada, ásirese uzaq merzimdi perspektivada keri áserin tigizedi Máselen, aǵymdaǵy jyldyń basynan beri IT-qyzmetterdiń eksporty 20% - ǵa derlik qysqardy.
Elde qaýipsizdik kúshteriniń róli artyp, quqyq qorǵaý organdarynyń basymdyǵyn saqtaý maqsatynda bilik azaptaý men uryp-soǵýǵa qatysty 1,5 myńnan astam azamattardyń shaǵymdy qaraýǵa jol bermeýde.
Bizdiń shekaralas, baýyrlas kórshimiz Qyrǵyzstan sońǵy 15 jylda turaqty túrde saiasi jáne áleýmettik turaqsyzdyqty bastan keshýde. Basqarýdyń álsizdigi men sybailas jemqorlyq 2005 jáne 2010 jyldardaǵy saiasi jáne áleýmettik kóterilisterdiń negizgi faktorlary. 2005 jylǵy «Qyzǵaldaq tóńkerisi» keiin 2010 jyly prezidenttikten parlamenttik basqarý formasyna aýysýmen bilikti basyp alý eldegi saiasi jaǵdaiǵa áser etetin aimaqtyq klandar basqaratyn turaqty narazylyqtardyń negizin qalady.
Qyrǵyzstandaǵy saiasi jaǵdaidyń órshý sebebi 2020 jylǵy qazandaǵy parlamenttik sailaýdan keiin oryn aldy, narazylyqtar nátijesinde Úkimettiń aýysýy, qazirgi prezidenttiń otstavkaǵa ketýi jáne jańa sailaýdyń taǵaiyndalýy boldy. Saiasi kúizelistermen qatar, Qyrǵyzstan 2020 jyly ekonomikanyń negizgi sektorlarynda - týrizm, saýda, qurylysta eleýli shyǵyndarǵa tap boldy. Eldiń IJÓ jyl qorytyndysy boiynsha 12 paiyzǵa qysqarýy múmkin.
Naýryzdan bastap qoldanystaǵy karantindik sharalar infliatsiianyń kúrt ósýine, syrtqy saýdanyń, investitsiialar men aqsha aýdarymdarynyń tómendeýine ákeldi, bul som baǵamynyń álsireýine áser etti. Resei men Qazaqstanda qabyldanǵan karantindik sharalar júzdegen myń qyrǵyz eńbek migranttaryn otanyna oralýǵa májbúr etti. Tutastai alǵanda, elden tys jerde eńbekke qabiletti halyqtyń 40% - ǵa jýyǵy (1 mln adam) jumys isteidi. Eńbek migranttary sanynyń qysqarýy elge aqsha aýdarymdarynyń sanyn kúrt azaitty.
Global Finance jýrnaly málimetine sáikes, Qyrǵyzstan álemniń eń kedei 50 eliniń qatarynda 189 memlekettiń ishinde 148-oryndy ielenip jáne Papýa Jańa Gvineia men Djibýtimen (Shyǵys Afrikadaǵy el) kórshiles ornalasqan.
Qazaqstan Tuńǵysh Prezident N. Nazarbaevtyń kópvektorly saiasaty men halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń arqasynda osy jyldar ishinde shielenister men soǵystardan aýlaq boldy. Qazaqstan dúniejúziniń kóptegen elderimen teń deńgeide diplomatiialyq jáne ekonomikalyq qarym-qatynastar ornatyp, elimizdiń syrtqy saiasattaǵy kúsh-jigeriniń negizinde orasan zor tarihi mańyzy bar mindetter oryndady. Qazaqstan Ortalyq Aziianyń kóshbasshysyna, halyqaralyq qurmetti áripteske, halyqaralyq terrorizmge, esirtkiniń jaiylýy men iadrolyq qarýdyń taralýyna qarsy belsene kúresetin memleketke ainaldy. Biliktiń pandemiia jaǵdaiynda júrgizip otyrǵan áleýmetttik-ekonomikalyq is-sharalary elde saiasi turaqtylyqty saqtap, tiimdi reformalar júrgizýge múmkindik berip otyr.
Týlebaeva Merýert Kenjebaiqyzy,
Saiasattanýshy
