سۋرەت اشىق دەرەككٶزدەن الىندى
كٷيەۋٸنەن زەبٸر كٶرگەن يرينا ۆەدەنياپينانىڭ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ سوت شەشٸمٸ قازاقستان قوعامىن دٷر سٸلكٸندٸردٸ. قىلمىسكەر ۇيىقتاپ جاتقان ەيەلٸن پىشاقتاپ, جەبٸرلەنۋشٸ ٶلٸمنەن ەزەر امان قالعان. ساراپشىلار تۇرمىستاعى زورلىقتىڭ ارتۋى جازانىڭ جەڭٸل بولۋىنان دەيدٸ. جەڭٸل جاراقات ٷشٸن مٷلدە جازا قاراستىرىلماعان. بۇل باپ دەكريميناليزاتسييالانعان. قوعامداعى قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸنە گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەر مەن ميزوگينييا دا ەسەر ەتٸپ وتىر, دەپ جازادى ازاتتىق راديوسى.
"جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ٶزٸ قىلمىسقا يتەرمەلەگەن"
يرينا ۆەدەنياپينانىڭ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ سوت ٷكٸمٸ 16 قاڭتاردا وقىلدى. الماتى قالاسى بوستاندىق اۋدانىنداعى №2 سوتتىڭ سۋدياسى ليۋدميلا بەكتەمٸروۆا نيكولاي ۆەدەنياپيندٸ "دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زييان كەلتٸرۋ" بابى بويىنشا ٷش جىلعا بوستاندىعىنان ايىردى.
ٸس ماتەريالدارىنا قاراعاندا, 2022 جىلى 21 مامىردا نيكولاي قىزىمەن بالالار بٶلمەسٸندە ۇيىقتاپ جاتقان يريناعا تاپ بەرٸپ, پىشاقتاعان. بەس جاسار قىز قىلمىسقا كۋە بولعان.
– قىزىم ەكەۋٸمٸز بٸرگە ۇيىقتايمىز. كٷيەۋٸم زالدا جاتقان. بٸر كەزدە كٷيەۋٸمنٸڭ پىشاقپەن ٷستٸمە تٶنگەنٸنەن ويانىپ كەتتٸم: بٸر قولىمەن اۋزىمدى جاۋىپ, ەكٸنشٸ قولىمەن تاماعىما پىشاق سۇعىپ جاتتى. قارسىلاستىم, ايقايلاۋعا تىرىستىم, بۇلقىندىم. ەدەنگە قۇلاپ تٷستٸك, قولىم تيگەننٸڭ بەرٸنە جارماسۋعا تىرىستىم. جٸبەرمەدٸ, اۋزىمدى قاتتى قىسىپ, تاماعىما پىشاق سالا بەردٸ. ەل-دەرمەنٸم قالماي, اۋىر دەمالىپ, قانعا تۇنشىعا باستادىم... دەمالا المايمىن, باسقا امالىم جوق, بەرٸ بٸتتٸ دەپ ويلادىم…, – دەيدٸ يرينا ۆەنەدياپينا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا ٶزٸنە شابۋىل جاسالعان تٷندٸ ەسكە الىپ.
يرينا جاراقاتىنان اۋرۋحاناعا تٷسٸپ, بٸر اي ەمدەلگەن.
"سٶيلەپ, تاماق ٸشٸپ, ٶزدٸگٸمنەن وتىرا المادىم. ٷنەمٸ شىرىش بٶلٸنەتٸن, جارتى ساعات سايىن اۋىرتىپ, سورىپ الاتىن" دەپ جازدى جەبٸرلەنۋشٸ Instagram-داعى پاراقشاسىندا.
قازٸر يرينانىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسى جابىق, ول جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرمەيدٸ.
سوتتا يرينانىڭ كٷيەۋٸ قىلمىس جاساۋعا قىزعانىش يتەرمەلەگەنٸن ايتىپ, ەيەلٸن كٶزٸمە شٶپ سالدى دەپ ايىپتاعان. "دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زييان كەلتٸرۋ" بابى بويىنشا 8 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان, بٸراق سوت نيكولاي ۆەدەنياپينگە ەڭ از – ٷش جىل تٷرمە جازاسىن بەردٸ.
سۋديانىڭ ٷكٸمدٸ تٷسٸندٸرۋ كەزٸندەگٸ سٶزٸ قوعامنىڭ ىزاسىن تۋعىزدى. ول "سوت جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق جاساۋعا يتەرمەلەگەن ەرەكەتٸن دە ەسكەردٸ" دەگەن.
"جەبٸرلەنۋشٸ كۋەگەر حاليتوۆقا قاتىستى ەرەكەتٸ, كٶزقاراسى ارقىلى سوتتالۋشىنىڭ قىزعانىشىن تۋعىزعان. بۇل جەبٸرلەنۋشٸگە قارسى قۇقىقبۇزۋشىلىق جاساۋعا يتەرمەلەگەن. سوندىقتان سوتتا وسى باپ بويىنشا قاراستىرىلعان ەڭ جوعارعى جازا مەرزٸمٸن تاعايىنداۋعا نەگٸز جوق..." دەلٸنگەن سوت شەشٸمٸندە.
زاڭگەر, ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ساراپشى حاليدا ەجٸعۇلوۆا ابيۋزەرلەرگە قارسى ٸستەردٸ قارايتىن پوليتسەيلەر, پروكۋرورلار مەن سوتتار جىنىسىنا قاراماستان, كٶبٸنە گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەرگە بەيٸم كەلەتٸنٸن ايتادى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ مەن سۋديالار دا گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەردٸڭ قۇربانى بولۋى مٷمكٸن. كٶزٸ اشىق, بٸلٸمدٸ ادامدار بولسا دا, گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەر ساناسىنا دەندەپ ورنىعىپ قالعان. مىسالى, تۇرمىستاعى زورلىق بويىنشا ٸستٸ قاراپ جاتقان سۋديانىڭ الدىندا جەبٸرلەنۋشٸ ەيەل مەن ابيۋزەر ەر ادام وتىرسا, سۋديا ٶزٸن سوتتالۋشىنىڭ ورنىنا قويىپ, "مەن ەيەلٸمدٸ ۇرمايمىن عوي, دەمەك, ەيەلٸ كٷيەۋٸن وسى جاعدايعا ٶزٸ جەتكٸزگەن" دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەر سۋديالار ستەرەوتيپتٸ ويلار جەتەگٸندە كەتٸپ, ميزوگينيياعا جول بەرەدٸ, بۇل شەشٸم شىعارۋعا ەسەر ەتەدٸ. سوت شەشٸمدەرٸنەن وسىنى كٶرٸپ وتىرمىز, – دەيدٸ حاليدا ەجٸعۇلوۆا.
ەجٸعۇلوۆا قازاقستانداعى تۇرمىستاعى زورلىق مەسەلەسٸن سيپاتتاپ, بەرٸنە ميزوگينييا كٸنەلٸ دەپ تٷيٸندەيدٸ.
– ەيەلدەرگە قاتىستى ديسكريميناتسييا, جەككٶرۋشٸلٸك جٷيەلٸ قۇبىلىسقا, ياعني بەيرەسمي ساياسي يدەولوگييانىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالىپ كەتتٸ. قاعاز جٷزٸندە ەيەلدەر مەن ەرلەردٸڭ قۇقىقتارى تەڭ بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ەيەلدەر قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٶزٸندە جان-جاقتى ديسكريميناتسيياعا ۇشىراپ وتىر. بۇل ەيەلدەرگە قارسى قىلمىس مەسەلەسٸن ۋشىقتىرادى. سالدارىنان زورلىق كٶرگەن ەيەلدەر سانى ارتادى, ولار ابيۋزەرلەردٸ جاۋاپقا تارتا المايدى, – دەيدٸ ەجٸعۇلوۆا.
"كەك قايتارادى دەپ قورقامىن"
29 جاستاعى زارينا (كەيٸپكەردٸڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا تولىق اتى-جٶنٸ كٶرسەتٸلمەدٸ) بولاشاق كٷيەۋٸمەن جۇمىستا تانىسقان. ول كەزدە وقۋ بٸتٸرگەن بويجەتكەن مەدبيكە بولىپ جاڭادان جۇمىسقا تۇرعان ەدٸ. 2020 جىلى كٷزدە زارينا تۇرمىسقا شىققان. تويدان كەيٸن ٷيدە ۇرىس-كەرٸس باستالعان. كٷيەۋٸ ٸشٸپ كەلٸپ, ەيەلٸ مەن ەنەسٸن ۇرىپ-سوعۋعا كٶشكەن. جاس جۇبايلار ٷيلەنگەننەن كەيٸن زارينانىڭ اناسىنىڭ ٷيٸندە تۇرىپ جاتقان.
ەرلٸ-زايىپتى بٸرگە ۇزاق تۇرماعان, بٸر جىلدان كەيٸن اجىراسىپ كەتكەن. بۇرىنعى كٷيەۋٸ زارينانىڭ قىر سوڭىنان قالماي, قوقان-لوقى كٶرسەتٸپ, قايتا قوسىلعىسى كەلگەن.
زارينا دەنە جاراقاتىن تٷسٸرٸپ, پوليتسيياعا ارىزدانعان. بٸر رەت ارىزى سوتقا جەتٸپ, كٷيەۋٸنە ەسكەرتۋ بەرٸلگەن.
2022 جىلى 31 مامىردا كٷيەۋٸ زارينا مەن ونى قورعاماق بولعان اناسىنا تاعى دا كٷش قولدانعان. ول پەتەرگە باسىپ كٸرٸپ, ەيەلٸن ۇرعانى ٷشٸن تٶلەگەن ايىپپۇلدىڭ اقشاسىن قايتارۋدى تالاپ ەتكەن.
– ماعان جۇدىرىعىن الا جٷگٸردٸ. انام ورتامىزدا تۇرعان. بٸرٸنشٸ سوققى سول كٸسٸگە تيدٸ. انام قۇلاپ قالدى. مەنٸ ۇرىپ-سوعا باستادى. پەتەرگە باسا-كٶكتەپ كٸرگەندە قولىندا ەشتەڭە جوق ەدٸ. كەيٸن سىنىق شىنى بٶتەلكەنٸ الىپ, سونىمەن ۇرا باستادى. قاشىپ قۇتىلۋعا تىرىستىق, مەن بالكونعا قاراي جٷگٸردٸم, ارتىمنان كەلٸپ, پەتەرگە سٷيرەپ كٸرگٸزدٸ, – دەيدٸ زارينا.
اناسى زارينانى قورعاۋعا تىرىسقان, قىلمىسكەر ونى ورىندىقپەن ۇرعان. ەيەل ەسٸنەن تانىپ قالعان.
– يتەرٸپ جٸبەرۋگە تىرىسقانىمدا, سىنعان ورىندىقپەن وڭ جاق شەكەمنەن ۇردى. كەيٸن انامدى ۇرۋعا كٶشتٸ. انام ەكەۋٸمٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قورعاۋعا تىرىستىق, – دەيدٸ زارينا.
جەبٸرلەنۋشٸ پەتەردەن قاشىپ شىققان. ايقايلاپ, كٶمەككە شاقىرا باستاعان. كۋەگەرلەردەن قورىقسا كەرەك, كٷيەۋٸ قاشىپ كەتكەن.
دەرٸگەرلەر زارينادان ميدىڭ شايقالۋى مەن كٶپ دەنە جاراقاتىن تاپقان. پوليتسييا "تۇرعىنجايعا قولسۇعىلماۋشىلىقتى بۇزۋ" جەنە "دەنساۋلىققا قاساقانا زييان كەلتٸرۋ" بابى بويىنشا ٸس قوزعاعان. بٸرٸنشٸ باپ بويىنشا سوت ٶتٸپ, زارينانىڭ بۇرىنعى كٷيەۋٸ 1,5 جىلعا بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىنا كەسٸلگەن, ونى سوت زالىنان بٸردەن بوساتقان. ەكٸنشٸ ٸس بويىنشا پروتسەسس ۇزاققا سوزىلىپ جاتىر. جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ سٶزٸنشە, وسى ۋاقىت ٸشٸندە بٸرنەشە تەرگەۋشٸ اۋىسقان.
– حيكايامدى اشىق جارييالاپ, "نەمولچي" قورىنان كٶمەك سۇراعاننىڭ ارقاسىندا عانا ٸس سەل دە بولسا ٸلگەرٸ جىلجىپ جاتىر, – دەيدٸ زارينا. ول سوتتا بۇرىنعى كٷيەۋٸمەن تاعى كەزدەسەدٸ.
زارينا قىلمىسكەر جازاسىز قالۋى مٷمكٸن دەپ قاۋٸپتەنەدٸ. "از جىل بەرسە, كەيٸن كەك قايتارادى دەپ قورقامىن" دەيدٸ جەبٸرلەنۋشٸ.
"مۇنداي وقيعالار كٷندە بولادى"
تۇرمىستاعى زورلىق مەسەلەسٸمەن اينالىسىپ جٷرگەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن ساراپشىلار بٸراۋىزدان ٷيدەگٸ اگرەسسورلار تاراپىنان جاسالاتىن قىلمىس كٶبەيٸپ كەتكەنٸن ايتىپ وتىر.
زورلىق قۇرباندارىنا كٶمەكتەسەتٸن "نەمولچي.KZ" قورىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى دينا سمايىلوۆا كەيٸنگٸ بٸرنەشە جىلدا تۇرمىستاعى زورلىق ستاتيستيكاسى عانا ەمەس, قىلمىستىڭ اۋىرلىعى دا ارتقانىن بايقاعان. "مۇنداي وقيعالار كٷندە بولادى" دەيدٸ قۇقىق قورعاۋشى. ول تۇرمىستاعى زورلىقتىڭ ارتۋىنا بٸرنەشە جىل بۇرىن جەڭٸل دەنە جاراقاتىن سالۋ قىلمىسىن ەكٸمشٸلٸك كودەكسكە اۋىستىرىپ جٸبەرۋ سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيدٸ.
– زاڭدا ٷلكەن كەمشٸلٸك بار. ول جۇمىس ٸستەمەيدٸ, ەيەلدەرگە ديسكريميناتسييا جاسايدى. ەيەلدەردٸ ۇرىپ-سوققان ادامعا ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل سالادى, ال كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان بٸرەۋدٸ ۇرساڭىز, قىلمىستىق كودەكستەگٸ "بۇزاقىلىق" بابىمەن قارايدى. ەكەۋٸنٸڭ جازاسى ەكٸ تٷرلٸ. پوليتسييا, سوت, پروكۋراتۋرا ٶكٸلدەرٸ بۇل قىلمىستاردى جۇمسارتىپ كٶرسەتۋگە تىرىسىپ جاتىر, – دەيدٸ قۇقىق قورعاۋشى.
جازانىڭ قىلمىسقا ساي بەرٸلمەيتٸنٸن, زاڭداعى كەمشٸلٸكتەردٸ حاليدا ەجٸعۇلوۆا دا راستادى.
– بٸزدٸڭ زاڭدار ادام ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنان گٶرٸ مٷلٸكتٸ جاقسىراق قورعايدى. بۇل كونستيتۋتسييانىڭ "مەملەكەتتٸڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جەنە ادامنىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى" دەگەن بٸرٸنشٸ بابىنا قايشى كەلەدٸ. ٸس جٷزٸندە بٸزدە مەنشٸكتٸ قورعاۋ ادام جەنە ونىڭ قۇقىقتارى مەن دەنساۋلىعىنان دا جوعارى تۇرادى, – دەيدٸ زاڭگەر.
قازاقستاندا تۇرمىستاعى زورلىق تۋرالى زاڭ 2009 جىلى قابىلدانعان. ودان بەرٸ بۇل زاڭ بٸرنەشە رەت ٶزگەرگەن.
2013 جىلى تۇرمىستاعى زورلىق تٷرلەرٸنەن "ەكونوميكالىق زورلىق" ۇعىمىن الىپ تاستادى. زاڭنىڭ بٸرٸنشٸ نۇسقاسىندا "ادامدى تاماقتان, باسپاناسىنان, مٷلكٸنەن قاساقانا ايىرۋ ارقىلى فيزيكالىق جەنە پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا زييان كەلتٸرۋ" دەگەن باپ بولعان.
2017 جىلى "ۇرىپ-سوعۋ" جەنە "دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ" باپتارىن قىلمىستىق كودەكستەن ەكٸمشٸلٸك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە اۋىستىرعان.
– جاعداي ودان ەرٸ ناشارلاپ, قىلمىس بٸرنەشە ەسە كٶبەيدٸ. ەيەلدەر مەملەكەتتەن ٶزدەرٸن قورعاۋدى سۇراپ وتىر, ال سوتتار اگرەسسورلارعا ەسكەرتۋ بەرۋمەن عانا شەكتەلەدٸ, – دەيدٸ دينا سمايىلوۆا.
"ۇرىپ-سوعۋ جٶنٸنەن جىل سايىن 150 مىڭ ارىز تٷسەدٸ"
2022 جىلى جۇمىس توبى تۇرمىستاعى زورلىق ٷشٸن جازانى قاتاڭداتاتىن زاڭ جوباسىن دايىنداعان. بٸراق زاڭعا ۇسىنىلعان تولىقتىرۋلار ەلٸ قابىلدانبادى. ساراپشىلار قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل تٷزەتۋلەردٸ "جەڭٸل-جەلپٸ ٶزگەرٸستەر" دەپ اتايدى.
– باسىندا ەيەلٸن ۇرعان ادامداردىڭ جازاسىن جەڭٸلدەتٸپ, بۇل باپتى قىلمىستىق كودەكستەن الىپ تاستادى. ٶيتكەنٸ ەلدەگٸ قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار سانىن جاساندى تٷردە ازايتۋ قاجەت بولدى. ۇرىپ-سوعۋ جەنە دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ باپتارى ەكٸمشٸلٸك كودەكسكە اۋىستى. قىلمىس ازايعانداي كٶرٸندٸ. بٸراق ٸس جٷزٸندە مەسەلە شەشٸلگەن جوق. جىل سايىن پوليتسيياعا 150 مىڭعا جۋىق ارىز تٷسەدٸ. ولاردىڭ 25 پايىزى عانا سوتقا جەتەدٸ. قازٸر پوليتسييا بۇل باپتاردى قىلمىستىق كودەكسكە قايتارسا, 150 مىڭ قۇقىقبۇزۋشىلىق ەلدٸڭ رەيتينگٸنە كەرٸ ەسەر ەتەدٸ دەپ قورقىپ وتىرعان سيياقتى, – دەيدٸ ەجٸعۇلوۆا.
ساراپشى بۇل مەسەلەنٸڭ تٷپ-تامىرى گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتە – پوليتسييا, پروكۋراتۋرا مەن سوتتاعى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ەيەلدەر بولماعانىندا دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشٸم شىعارۋعا ەسەر ەتەدٸ.
– وسىنداي ماڭىزدى قىزمەتتەردە وتىرعان ەر ادامدار كەسٸبي دەفورماتسييا سالدارىنان گەندەرلٸك زورلىق پەن ديسكريميناتسييا مەسەلە ەمەس دەپ ويلايدى. ٶزدەرٸنٸڭ باسىنا تٷسپەسە, بۇل مەسەلەمەن شارۋاسى جوق. پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەشقاشان بوپسالاۋعا ۇشىراپ, تاياق جەپ نە زورلىق قۇربانى بولمايتىنىن بٸلەمٸز. مەسەلەنٸ قۇنسىزداندىرۋ وسىلاي جٷرەدٸ, – دەيدٸ ەجٸعۇلوۆا.
ساراپشىلار تۇرمىستاعى زورلىق فاكتٸلەرٸن ازايتۋ ٷشٸن جازانى قاتاڭداتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
– بٸزگە زاڭدى ٶزگەرتٸپ, تۇرمىستاعى زورلىق دەڭگەيٸن, سەبەبٸ مەن سالدارىن كٶرسەتەتٸن زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ كەرەك. قازاقستاندا ەشكٸمنٸڭ بۇل مەسەلەمەن شارۋاسى جوق. شىن مەنٸندە بۇل سۇمدىق قىلمىستار, – دەيدٸ دينا سمايىلوۆا.
كەيٸنگٸ جىلدارى ۇرىپ-سوعۋ فاكتٸلەرٸ كٶبەيمەسە, ازايعان جوق. حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستان بيلٸگٸن شارا قولدانۋعا ٷندەپ وتىر. بۇۇ دەرەگٸنشە, قازاقستاندا جىل سايىن 400 ەيەل تۇرمىستاعى زورلىق سالدارىنان قازا تابادى.
حالىقارالىق Human Rights Watch ۇيىمى ەيەلدەرگە قارسى زورلىق تاقىرىبىندا بٸرنەشە رەت مەلٸمدەمە جاساعان. HRW تۇرمىستاعى زورلىققا ۇشىرايتىن ەيەلدەردٸ ەدٸل سوتپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەگٸن ايتقان.
Copyright (c) 2013. RFE/RL, Inc. Reprinted with the permission of Radio Free Europe/Radio Liberty, 1201 Connecticut Ave., N.W. Washington DC 20036.
