Sýret ashyq derekkózden alyndy
Kúieýinen zábir kórgen Irina Vedeniapinanyń isi jónindegi sot sheshimi Qazaqstan qoǵamyn dúr silkindirdi. Qylmysker uiyqtap jatqan áielin pyshaqtap, jábirlenýshi ólimnen ázer aman qalǵan. Sarapshylar turmystaǵy zorlyqtyń artýy jazanyń jeńil bolýynan deidi. Jeńil jaraqat úshin múlde jaza qarastyrylmaǵan. Bul bap dekriminalizatsiialanǵan. Qoǵamdaǵy qylmystyń kóbeiýine genderlik stereotipter men mizoginiia da áser etip otyr, dep jazady Azattyq radiosy.
"JÁBIRLENÝShINIŃ ÓZI QYLMYSQA ITERMELEGEN"
Irina Vedeniapinanyń isi jónindegi sot úkimi 16 qańtarda oqyldy. Almaty qalasy Bostandyq aýdanyndaǵy №2 sottyń sýdiasy Liýdmila Bektemirova Nikolai Vedeniapindi "densaýlyqqa qasaqana aýyr ziian keltirý" baby boiynsha úsh jylǵa bostandyǵynan aiyrdy.
Is materialdaryna qaraǵanda, 2022 jyly 21 mamyrda Nikolai qyzymen balalar bólmesinde uiyqtap jatqan Irinaǵa tap berip, pyshaqtaǵan. Bes jasar qyz qylmysqa kýá bolǵan.
– Qyzym ekeýimiz birge uiyqtaimyz. Kúieýim zalda jatqan. Bir kezde kúieýimniń pyshaqpen ústime tóngeninen oianyp kettim: bir qolymen aýzymdy jaýyp, ekinshi qolymen tamaǵyma pyshaq suǵyp jatty. Qarsylastym, aiqailaýǵa tyrystym, bulqyndym. Edenge qulap tústik, qolym tigenniń bárine jarmasýǵa tyrystym. Jibermedi, aýzymdy qatty qysyp, tamaǵyma pyshaq sala berdi. Ál-dármenim qalmai, aýyr demalyp, qanǵa tunshyǵa bastadym... Demala almaimyn, basqa amalym joq, bári bitti dep oiladym…, – deidi Irina Venediapina áleýmettik jelidegi paraqshasynda ózine shabýyl jasalǵan túndi eske alyp.
Irina jaraqatynan aýrýhanaǵa túsip, bir ai emdelgen.
"Sóilep, tamaq iship, ózdigimnen otyra almadym. Únemi shyrysh bólinetin, jarty saǵat saiyn aýyrtyp, soryp alatyn" dep jazdy jábirlenýshi Instagram-daǵy paraqshasynda.
Qazir Irinanyń áleýmettik jelidegi paraqshasy jabyq, ol jýrnalisterge suhbat bermeidi.
Sotta Irinanyń kúieýi qylmys jasaýǵa qyzǵanysh itermelegenin aityp, áielin kózime shóp saldy dep aiyptaǵan. "Densaýlyqqa qasaqana aýyr ziian keltirý" baby boiynsha 8 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý jazasy qarastyrylǵan, biraq sot Nikolai Vedeniapinge eń az – úsh jyl túrme jazasyn berdi.
Sýdianyń úkimdi túsindirý kezindegi sózi qoǵamnyń yzasyn týǵyzdy. Ol "sot jábirlenýshiniń qylmystyq quqyqbuzýshylyq jasaýǵa itermelegen áreketin de eskerdi" degen.
"Jábirlenýshi kýáger Halitovqa qatysty áreketi, kózqarasy arqyly sottalýshynyń qyzǵanyshyn týǵyzǵan. Bul jábirlenýshige qarsy quqyqbuzýshylyq jasaýǵa itermelegen. Sondyqtan sotta osy bap boiynsha qarastyrylǵan eń joǵarǵy jaza merzimin taǵaiyndaýǵa negiz joq..." delingen sot sheshiminde.
Zańger, adam quqyqtary jónindegi sarapshy Halida Ájiǵulova abiýzerlerge qarsy isterdi qaraityn politseiler, prokýrorlar men sottar jynysyna qaramastan, kóbine genderlik stereotipterge beiim keletinin aitady.
– Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdialar da genderlik stereotipterdiń qurbany bolýy múmkin. Kózi ashyq, bilimdi adamdar bolsa da, genderlik stereotipter sanasyna dendep ornyǵyp qalǵan. Mysaly, turmystaǵy zorlyq boiynsha isti qarap jatqan sýdianyń aldynda jábirlenýshi áiel men abiýzer er adam otyrsa, sýdia ózin sottalýshynyń ornyna qoiyp, "Men áielimdi urmaimyn ǵoi, demek, áieli kúieýin osy jaǵdaiǵa ózi jetkizgen" dep oilaýy múmkin. Ókinishke qarai, er sýdialar stereotipti oilar jeteginde ketip, mizoginiiaǵa jol beredi, bul sheshim shyǵarýǵa áser etedi. Sot sheshimderinen osyny kórip otyrmyz, – deidi Halida Ájiǵulova.
Ájiǵulova Qazaqstandaǵy turmystaǵy zorlyq máselesin sipattap, bárine mizoginiia kináli dep túiindeidi.
– Áielderge qatysty diskriminatsiia, jekkórýshilik júieli qubylysqa, iaǵni beiresmi saiasi ideologiianyń bir bóligine ainalyp ketti. Qaǵaz júzinde áielder men erlerdiń quqyqtary teń bolǵanymen, is júzinde áielder qylmystyq protsestiń ózinde jan-jaqty diskriminatsiiaǵa ushyrap otyr. Bul áielderge qarsy qylmys máselesin ýshyqtyrady. Saldarynan zorlyq kórgen áielder sany artady, olar abiýzerlerdi jaýapqa tarta almaidy, – deidi Ájiǵulova.
"KEK QAITARADY DEP QORQAMYN"
29 jastaǵy Zarina (keiipkerdiń ótinishi boiynsha tolyq aty-jóni kórsetilmedi) bolashaq kúieýimen jumysta tanysqan. Ol kezde oqý bitirgen boijetken medbike bolyp jańadan jumysqa turǵan edi. 2020 jyly kúzde Zarina turmysqa shyqqan. Toidan keiin úide urys-keris bastalǵan. Kúieýi iship kelip, áieli men enesin uryp-soǵýǵa kóshken. Jas jubailar úilengennen keiin Zarinanyń anasynyń úiinde turyp jatqan.
Erli-zaiypty birge uzaq turmaǵan, bir jyldan keiin ajyrasyp ketken. Burynǵy kúieýi Zarinanyń qyr sońynan qalmai, qoqan-loqy kórsetip, qaita qosylǵysy kelgen.
Zarina dene jaraqatyn túsirip, politsiiaǵa aryzdanǵan. Bir ret aryzy sotqa jetip, kúieýine eskertý berilgen.
2022 jyly 31 mamyrda kúieýi Zarina men ony qorǵamaq bolǵan anasyna taǵy da kúsh qoldanǵan. Ol páterge basyp kirip, áielin urǵany úshin tólegen aiyppuldyń aqshasyn qaitarýdy talap etken.
– Maǵan judyryǵyn ala júgirdi. Anam ortamyzda turǵan. Birinshi soqqy sol kisige tidi. Anam qulap qaldy. Meni uryp-soǵa bastady. Páterge basa-kóktep kirgende qolynda eshteńe joq edi. Keiin synyq shyny bótelkeni alyp, sonymen ura bastady. Qashyp qutylýǵa tyrystyq, men balkonǵa qarai júgirdim, artymnan kelip, páterge súirep kirgizdi, – deidi Zarina.
Anasy Zarinany qorǵaýǵa tyrysqan, qylmysker ony oryndyqpen urǵan. Áiel esinen tanyp qalǵan.
– Iterip jiberýge tyrysqanymda, synǵan oryndyqpen oń jaq shekemnen urdy. Keiin anamdy urýǵa kóshti. Anam ekeýimiz bir-birimizdi qorǵaýǵa tyrystyq, – deidi Zarina.
Jábirlenýshi páterden qashyp shyqqan. Aiqailap, kómekke shaqyra bastaǵan. Kýágerlerden qoryqsa kerek, kúieýi qashyp ketken.
Dárigerler Zarinadan midyń shaiqalýy men kóp dene jaraqatyn tapqan. Politsiia "Turǵynjaiǵa qolsuǵylmaýshylyqty buzý" jáne "Densaýlyqqa qasaqana ziian keltirý" baby boiynsha is qozǵaǵan. Birinshi bap boiynsha sot ótip, Zarinanyń burynǵy kúieýi 1,5 jylǵa bostandyǵyn shekteý jazasyna kesilgen, ony sot zalynan birden bosatqan. Ekinshi is boiynsha protsess uzaqqa sozylyp jatyr. Jábirlenýshiniń sózinshe, osy ýaqyt ishinde birneshe tergeýshi aýysqan.
– Hikaiamdy ashyq jariialap, "NeMolchi" qorynan kómek suraǵannyń arqasynda ǵana is sál de bolsa ilgeri jyljyp jatyr, – deidi Zarina. Ol sotta burynǵy kúieýimen taǵy kezdesedi.
Zarina qylmysker jazasyz qalýy múmkin dep qaýiptenedi. "Az jyl berse, keiin kek qaitarady dep qorqamyn" deidi jábirlenýshi.
"MUNDAI OQIǴALAR KÚNDE BOLADY"
Turmystaǵy zorlyq máselesimen ainalysyp júrgen qoǵam belsendileri men sarapshylar biraýyzdan úidegi agressorlar tarapynan jasalatyn qylmys kóbeiip ketkenin aityp otyr.
Zorlyq qurbandaryna kómektesetin "NeMolchi.KZ" qorynyń negizin qalaýshy Dina Smaiylova keiingi birneshe jylda turmystaǵy zorlyq statistikasy ǵana emes, qylmystyń aýyrlyǵy da artqanyn baiqaǵan. "Mundai oqiǵalar kúnde bolady" deidi quqyq qorǵaýshy. Ol turmystaǵy zorlyqtyń artýyna birneshe jyl buryn jeńil dene jaraqatyn salý qylmysyn ákimshilik kodekske aýystyryp jiberý sebep boldy dep esepteidi.
– Zańda úlken kemshilik bar. Ol jumys istemeidi, áielderge diskriminatsiia jasaidy. Áielderdi uryp-soqqan adamǵa ákimshilik aiyppul salady, al kóshede ketip bara jatqan bireýdi ursańyz, Qylmystyq kodekstegi "buzaqylyq" babymen qaraidy. Ekeýiniń jazasy eki túrli. Politsiia, sot, prokýratýra ókilderi bul qylmystardy jumsartyp kórsetýge tyrysyp jatyr, – deidi quqyq qorǵaýshy.
Jazanyń qylmysqa sai berilmeitinin, zańdaǵy kemshilikterdi Halida Ájiǵulova da rastady.
– Bizdiń zańdar adam ómiri men densaýlyǵynan góri múlikti jaqsyraq qorǵaidy. Bul Konstitýtsiianyń "Memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary" degen birinshi babyna qaishy keledi. Is júzinde bizde menshikti qorǵaý adam jáne onyń quqyqtary men densaýlyǵynan da joǵary turady, – deidi zańger.
Qazaqstanda turmystaǵy zorlyq týraly zań 2009 jyly qabyldanǵan. Odan beri bul zań birneshe ret ózgergen.
2013 jyly turmystaǵy zorlyq túrlerinen "ekonomikalyq zorlyq" uǵymyn alyp tastady. Zańnyń birinshi nusqasynda "adamdy tamaqtan, baspanasynan, múlkinen qasaqana aiyrý arqyly fizikalyq jáne psihikalyq densaýlyǵyna ziian keltirý" degen bap bolǵan.
2017 jyly "Uryp-soǵý" jáne "Densaýlyqqa qasaqana jeńil ziian keltirý" baptaryn Qylmystyq kodeksten Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske aýystyrǵan.
– Jaǵdai odan ári nasharlap, qylmys birneshe ese kóbeidi. Áielder memleketten ózderin qorǵaýdy surap otyr, al sottar agressorlarǵa eskertý berýmen ǵana shekteledi, – deidi Dina Smaiylova.
"URYP-SOǴÝ JÓNINEN JYL SAIYN 150 MYŃ ARYZ TÚSEDI"
2022 jyly jumys toby turmystaǵy zorlyq úshin jazany qatańdatatyn zań jobasyn daiyndaǵan. Biraq zańǵa usynylǵan tolyqtyrýlar áli qabyldanbady. Sarapshylar qazirdiń ózinde bul túzetýlerdi "jeńil-jelpi ózgerister" dep ataidy.
– Basynda áielin urǵan adamdardyń jazasyn jeńildetip, bul bapty Qylmystyq kodeksten alyp tastady. Óitkeni eldegi qylmystyq quqyqbuzýshylyqtar sanyn jasandy túrde azaitý qajet boldy. Uryp-soǵý jáne densaýlyqqa qasaqana jeńil ziian keltirý baptary Ákimshilik kodekske aýysty. Qylmys azaiǵandai kórindi. Biraq is júzinde másele sheshilgen joq. Jyl saiyn politsiiaǵa 150 myńǵa jýyq aryz túsedi. Olardyń 25 paiyzy ǵana sotqa jetedi. Qazir politsiia bul baptardy qylmystyq kodekske qaitarsa, 150 myń quqyqbuzýshylyq eldiń reitingine keri áser etedi dep qorqyp otyrǵan siiaqty, – deidi Ájiǵulova.
Sarapshy bul máseleniń túp-tamyry genderlik teńsizdikte – politsiia, prokýratýra men sottaǵy laýazymdy qyzmetterde áielder bolmaǵanynda dep túsindiredi. Bul óz kezeginde zańnamalyq deńgeide sheshim shyǵarýǵa áser etedi.
– Osyndai mańyzdy qyzmetterde otyrǵan er adamdar kásibi deformatsiia saldarynan genderlik zorlyq pen diskriminatsiia másele emes dep oilaidy. Ózderiniń basyna túspese, bul máselemen sharýasy joq. Politsiia qyzmetkerleri, ishki ister ministri eshqashan bopsalaýǵa ushyrap, taiaq jep ne zorlyq qurbany bolmaitynyn bilemiz. Máseleni qunsyzdandyrý osylai júredi, – deidi Ájiǵulova.
Sarapshylar turmystaǵy zorlyq faktilerin azaitý úshin jazany qatańdatý kerek dep esepteidi.
– Bizge zańdy ózgertip, turmystaǵy zorlyq deńgeiin, sebebi men saldaryn kórsetetin zertteý júrgizý kerek. Qazaqstanda eshkimniń bul máselemen sharýasy joq. Shyn máninde bul sumdyq qylmystar, – deidi Dina Smaiylova.
Keiingi jyldary uryp-soǵý faktileri kóbeimese, azaiǵan joq. Halyqaralyq uiymdar Qazaqstan biligin shara qoldanýǵa úndep otyr. BUU dereginshe, Qazaqstanda jyl saiyn 400 áiel turmystaǵy zorlyq saldarynan qaza tabady.
Halyqaralyq Human Rights Watch uiymy áielderge qarsy zorlyq taqyrybynda birneshe ret málimdeme jasaǵan. HRW turmystaǵy zorlyqqa ushyraityn áielderdi ádil sotpen qamtamasyz etý keregin aitqan.
Copyright (c) 2013. RFE/RL, Inc. Reprinted with the permission of Radio Free Europe/Radio Liberty, 1201 Connecticut Ave., N.W. Washington DC 20036.
