نەمٸس ويشىلى حايدەگگەردٸڭ ايتۋىنشا, ٶنەر - مەنٸ بار نەرسەنٸڭ شىعارما ارقىلى بەرٸلگەن اقيقاتى. وسىنى ايتا تۇرا, كەلەسٸ جولىندا ول وعان مىنانداي كوممەنتاريي بەرەدٸ: «ال بٸراق وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶنەردٸ اقيقاتپەن ەمەس, ەدەمٸلٸك جەنە سۇلۋلىقپەن بايلانىستىراتىن ەدٸ عوي?».
سونىمەن بٸرگە حايدەگگەر فيلوسوفييا مەن پوەزييانى قاتار قويعان, ال كەيدە پوەزييانى تٸپتٸ فيلوسوفييادان بيٸك قويعان العاش ويشىل. جەنە ول ونشا عاجاپ ەمەس تە, سەبەبٸ, 20 عاسىردا باتىس فيلوسوفيياسى ٶز مٷمكٸندٸگٸن سارقىپ, ونىڭ ەسەسٸنە پوەزييا قاتتى دامىعان ەدٸ. وسىنىڭ ناقتى دەلەلٸ رەتٸندە راينەر مارييا ريلكە, گەورگ تراكل پوەزييالارىن اتاۋعا بولادى. بۇلاردا شىنىمەن ەدەمٸلٸككە تابىنۋدان گٶرٸ پوەزييا ارقىلى فيلوسوفييالىق پايىمعا كٶتەرٸلۋ باسىم. مەنٸڭشە, بٸزدٸڭ قازاق توپىراعىندا تۋعان وسىنداي اقىنداردىڭ ەڭ ٸرٸسٸ - جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ. بۇل اقىنىمىزدى كەز كەلگەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ اقىنمەن سالىستىرا بەرۋگە بولادى. مەن ونى ەڭ الدىمەن اتاقتى ورىس اقىنى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى يوسيف برودسكييمەن بٸرگە ەڭگٸمە ەتۋدٸ جٶن كٶردٸم. ٶيتكەنٸ ولار بٸر زامان جەنە بٸر سوۆەت توپىراعىندا تۋسا دا, بٸر-بٸرٸمەن جاقىنداسا دا جەنە بٸر-بٸرٸنەن الىستاي دا بٸلگەن.
ٶتە تانىمال اقىنداردى تانىستىرۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. ەيتسە دە, جۇمەكەن دەگەندە, ەسكە قازٸر رەسمي ەنۇرانىمىزعا اينالعان «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸمەن قاتار, اقىنىمىز فيلوسوفييالىق جانرعا اينالدىرعان باللادا جانرى تٷسەدٸ. جۇمەكەن - كەڭەس كەزەڭٸنٸڭ اقىنى. ال سول كەزدە بٸز كٶشپەندٸ حالىقتان وتىرىقشى حالىققا اينالىپ, عاجاپ قالالىق مەدەنيەت جاساي باستاعان كەزٸمٸز ەدٸ. شىنىن ايتقاندا, سول كەزدە, 50-60 جىلدارى جاسالعان قازاق مەدەنيەتٸن بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن پايدالانىپ كەلەمٸز. ەسٸرەسە, بۇل مۋزىكالىق مەدەنيەتٸمٸزدە باسىم كٶرٸنەدٸ. مەن وسى كەزەڭنٸڭ سيمۆولى دەپ شەمٸلدٸڭ ەندەرٸن, جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتىڭ پوەزيياسىن ايتار ەدٸم. بۇلاردىڭ شىعارماشىلىعى جۇمساق, بييازى رومانتيزمگە تولى جەنە بۇلاردىڭ سول جەيباراقات, مەيرٸمشٸل دٷنيەتانىمى - سول كەزەڭنٸڭ باستى نوتاسى, لەيتموتيۆٸنە اينالعانداي.
جۇمەكەن - باقىتتى اقىن, ول مۇقاعالي سيياقتى جٷيەگە اشىق قارسىلىقتا بولعان جوق, بٸراق ٸشكٸ قارسىلىعى مىقتى بولدى. ول تەك قانا توتاليتارلىق جٷيەگە ەمەس, وتارلاۋشى رەسەي يمپەريياسىنا دەگەن قارسىلىق ەدٸ. مٸنە, وسى قارسىلىقتا ول كەڭەس يمپەريياسىنا تٷبەگەيلٸ قارسىلىقتا بولعان يوسيف برودسكييمەن كەزدەسەدٸ. ەرينە, ٶمٸردە ەمەس, پوەزييا كەڭٸستٸگٸندە. ەكەۋٸ دە كەڭەس زامانىنىڭ اقىنى بولا تۇرا, ونى كٶرمەگەندەي بولادى, زامانىنان اتتاپ, ۆيرتۋالدى, مەڭگٸلٸك رۋحاني اعىستارعا شىعادى. جۇمەكەن شىعىستى دەرٸپتەسە, يوسيف باتىستى دەرٸپتەيدٸ. سٶيتٸپ ولار ۇلتتىق بولمىسى كٶمەسكٸ, رۋحاني ٶمٸرٸ جالاڭ ۇرانشىلدىققا سٷيەنگەن, ساياساتشىل كەڭەس زامانىنان اتتاپ ٶتەدٸ. بۇل تۇرعىدا جۇمەكەن قازاقتىڭ مۇسىلمانشىلدىعىنا, يسلامدىق مەدەنيەتٸنە اسا كٶڭٸل بٶلگەن ادام. جەنە ول قازٸرگٸ يسلامشىل سەكتانتتاردى قولداماس ەدٸ, ٶيتكەنٸ ونىڭ ويىنشا قازاق دٷنيەتانىمى يسلام فيلوسوفيياسىنا جەنە رۋحاني ٸزدەنٸستەرٸنە مولىنان سۋارىلعان. جۇمەكەن دە مۇستافا شوقاي سيياقتى بىلاي دەپ ايتا الار ەدٸ: «تٷركٸلەردٸڭ بەسٸگٸ تٷركٸستان - ەلٸمٸزدە ٶشپەس ٸزٸن قالدىرعان ەڭ كٶنە اراب-پارسى مەدەنيەتٸنٸڭ وشاعى. العاشقى تٷركٸلەر تاريح ارەناسىندا 6 عاسىردا پايدا بولسا, يسلام تٷركٸستانعا 7 عاسىردىڭ اياعىندا كٸرەدٸ. تٷركٸستاندا قاراحانداردىڭ العاش تٷرٸك ديناستيياسى نەگٸزٸن قالاعان». يسلامدىق ناقىشتار جۇمەكەننٸڭ كٶپتەگەن ٶلەڭدەرٸندە كەزدەسەدٸ.
سونىمەن قاتار اقىن يسلامنىڭ كٶپتەگەن قاعيدالارىن قابىلدامايدى, يسلام يدەولوگيياسىنا سىني, تٸپتٸ, اتەيستتٸك كٶزقاراسپەن قارايدى. بۇل ەسٸرەسە ونىڭ الدار كٶسەگە ارناعان ەيگٸلٸ شىعارماسىندا انىق كٶرٸنەدٸ. سوندا اقىن يسلام تاقىرىبىنا نە ٷشٸن بارادى? رۋحاني نەگٸزٸمٸزدٸ جوعالتپاۋ ٷشٸن, ادامزاتتاعى رۋحاني ٸزدەنٸستەردەن قازاقى ناقىشتى تابۋ ٷشٸن. بۇل جاعىن بٸزگە تٷسٸنۋ وڭاي, ال بٸراق ول نەگە ٶزٸ اتەيست بولا تۇرا, دٸني سەنٸمگە بويلاعانداي بولىپ, ٶزٸ يسلامشىل بولعانداي قىلىپ جازادى? بۇل اتا-بابا بولمىسىن ۇعىنۋعا تىرىسۋدان, ٶز-ٶزٸن بۇرىنعى, ەجەلگٸ قازاق بولمىسىنا سٷڭگٸتۋدەن تۋىنداعان ەرەكەت, بۇل سەنٸم-نانىم ەمەس, ول وسى نانىمعا سىرتتان كەلٸپ بويلاۋ, بۇل سەنٸم ەمەس, شارتتى سەنٸم, مٷمكٸن سەنٸمنٸڭ فيلوسوفييالىق پايىمى. اقىندا مۇنداي قاسيەت بولماسا, ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ دا ٶلگەنٸ. شىعارماشىلىقتىڭ ٶزٸ قييالعا باتۋدىڭ, بولمىستىڭ الۋانتٷرلٸلٸگٸنە ەركٸن بويلاۋدىڭ تاماشا ينسترۋمەنتٸ ەمەس پە? ينسترۋمەنت دەمەكشٸ, بۇل جۇمەكەننٸڭ شىعارماشىلىعىن اشۋعا ٶتە-مٶتە دەل كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ جۇمەكەن ٷلكەن پروفەسسيوناليزمگە جەتۋگە تىرىسقان اقىن. ونىڭ باستى پرينتسيپٸ - كٷندە جازۋ جەنە مول جازۋ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸ, ەسٸرەسە, باللادالارى ٶلەڭنەن گٶرٸ فيلوسوفييالىق تراكتاتقا ۇقسايدى. اقىن ەربٸر قۇبىلىستى جان-جاقتى زەرتتەيدٸ, بارعان سايىن تاقىرىبىنا بويلاي بەرەدٸ, قادام باسقان سايىن ونىڭ جاڭا قىرىن اشادى, اقىرى ونىڭ مەيلٸنشە سيپاتتاماسىن بەرٸپ ٶلەڭٸن بٸتٸرەدٸ. بۇل تۇرعىدا دا ەلەم پوەزيياسىندا جۇمەكەنگە بٸر تەڭ كەلەتٸن اقىن يوسيف برودسكيي. بٸراق ەكەۋٸنٸڭ سۋرەتتەۋ تەسٸلدەرٸ ەر باسقا. جۇمەكەننٸڭ باستى تەسٸلٸ تاۋسىلمايتىن ٸشكٸ مونولوگ بولسا, برودسكيي اقىننان گٶرٸ سۋرەتشٸگە ۇقسايدى, ول باياندامايدى, سۋرەتتەيدٸ. جۇمەكەننٸڭ باستى ورگانى قۇلاق, مەڭٸرەۋ, تٸلسٸز, تىلسىم دٷنيەگە قۇلاق تٷرۋ دەسەك, برودسكيي كٶزگە سٷيەنەدٸ, ونىڭ كٶزٸ مەيلٸنشە اشىق جەنە ونىڭ تويىمسىز رۋحاني ەلەمٸ تٷرلٸ بوياۋلار مەن نيۋانستارعا مەيلٸنشە تولى. برودسكيي اقىننىڭ قابىلداۋ كەڭٸستٸگٸن مەيلٸنشە كەڭٸتكەن. ونىڭ تاعى بٸر قاسيەتٸ, برودسكييدٸڭ پوەزيياسى يدەولوگييادان ادا, ول تەك سۋرەتتەۋمەن اينالىسادى جەنە سونىڭ نەتيجەسٸندە بٸر قۇبىلىستىڭ تولىق كارتيناسى پايدا بولادى. ال جۇمەكەن ۇزاق باللاداسىن باستاماي جاتىپ, ونىڭ نەمەن بٸتەتٸنٸن الدىن الا بٸلەتٸن سيياقتى. مۇندا مەسەلە ونىڭ پلانداپ قويعانىندا ەمەس, مەنتاليتەتٸنٸڭ ٶزگەشەلٸگٸندە. شىعىس مەدەنيەتٸ - ەلٸ ٶزٸنٸڭ اقىلىمەن كٷرەسە قويماعان, بولمىسى مەن رۋحى بٸر-بٸرٸنەن اجىراماعان تەك تۇتاستىققا تالپىنۋداعى مەدەنيەت. ال باتىس مەدەنيەتٸ ٷشٸن اقىلعا تابىنۋ ونىڭ ونشا ۇزاققا سوزىلماعان بٸر كەزەڭٸ عانا بولدى, ال سوڭعى بٸر-ەكٸ عاسىردا باتىس وسى كەزەڭدٸ ەشكەرەلەۋمەن كەلەدٸ. باتىس فيلوسوفتارىنىڭ ايتۋىنشا, ادام تەك اقىلدان تۇرمايدى جەنە ٸس جٷزٸندە اقىل ەشنەرسەگە بيلٸك ەتە المايدى, ٶيتكەنٸ ەلەمدەگٸ ەربٸر قۇبىلىس ٶز بەتٸنشە, دەربەس داميدى. ادام ول تەك بٸر قالاۋ ەمەس, ول قالاۋ اعىندارىنان تۇرادى جەنە وسى اعىندارعا قارسى تۇرماي, ولارعا باعىنۋعا تيٸسپٸز. سونىمەن قاتار باتىس بٸرٸگۋگە نەمەسە تۇتاستىققا تالپىنبايدى, كەرٸسٸنشە, ول ايىرماشىلىقتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸن دەرٸپتەيدٸ. بٸز تەك باسقا بٸرەۋگە ۇقساماعاندا عانا ٶزگەشە بولامىز. حايدەگگەردٸڭ ايتۋىنشا, ايىرماشىلىق بٸز ٶز-ٶزٸمٸزگە تەڭ بولۋدان بۇرىن بولعان. شىنىمەن دە, ەگەر اقىندار بولمىسىن الساق, ولار ٶزٸنٸڭ تۆورچەستۆولىق جولىن باستاعاندا قانداي اقىن بولاتىنىن بٸلمەيدٸ, ونىڭ شەكٸرت كەزەڭٸ كلاسسيك بولعان كەزەڭٸنە مٷلدە ۇقسامايدى. سٶيتٸپ, بٸر ادامنىڭ ٶزٸن دە ول ٶز-ٶزٸمەن تولىق ۇقساستىقتا دەپ ايتۋ قيىن. وسىعان بايلانىستى باتىس فيلوسوفتارى ۇجىمشىلدىقتى ەمەس, جەكەتۇلعالىق بولمىستى دەرٸپتەيدٸ, بٸر-بٸرٸنە مەيلٸنشە ۇقساماۋعا, بٶلەك, دەربەس بولۋعا تىرىسادى.
مىسالى, برودسكيي ٷشٸن ەۋروپا, ونىڭ ەللينيستٸك باستاۋىنان بەرٸ ول ٷيلەسٸمدٸلٸك, قوزعالىس, ٶمٸر, ال ازييا – حاوس, كەرەناۋلىق, ٶلٸم.
…ٶلٸم ازييانىڭ نوبايىنداي
سەيٸلسٸز, – دەيدٸ ول بٸر ٶلەڭٸندە.
برودسكييدٸڭ ازييانى ٶلٸمگە تەڭەۋٸ فيلوسوف ۆلاديمير سولوۆەۆتى وقۋىنان تۋىنداعان. برودسكيي پوەزيياسىنداعى رەسەي − باتىس تاقىرىبىن بەينەلەۋ ٷشٸن قولدانعان تۇراقتى تاڭبالار جٷيەسٸن بۇل تاقىرىپتىڭ ەۆرازيياشىلدىق ٸلٸمٸندە قويىلۋىمەن دە سالىستىرۋعا بولادى. مىسالى, ولار ورىستاردىڭ ۇلتتىق تانىمىنا سۋىق كليماتتىڭ ماڭىزى زور دەپ ساناعان. جاڭا ەۆرازيياشىلدىڭ بٸرٸ ايتقانداي: «رۋس پەن باتىستىڭ شەكاراسى - قاڭتاردىڭ جاعىمسىز يزوتەرماسى». سونىمەن قاتار بۇل مەسەلەدە يسلام مەن حريستيانستۆونىڭ تەكە-تٸرەسٸ دە ماڭىزدى.
ازييا, يسلام, تاتارشىلدىق - برودسكيي ٷشٸن تەك قانا قوعامداعى ەمەس, سونىمەن بٸرگە جەكەتۇلعالىق ساناداعى ۇجىمشىلدىقتىڭ مەتافوراسى. بۇعان ونىڭ قارا سٶزبەن جازىلعان «ستامبۇلعا ساياسات» ٷلكەن ويتولعاۋى ارنالعان, بۇل 1985 جىلى جازىلعان شىعارما «بٸزدٸ» «مەنگە» تاپتاتۋعا قارسىلىق, ادامنىڭ جٸگەرٸن قۇمعا اينالدىرۋعا كەلٸسپەۋشٸلٸك.
ال ەندٸ شىنايى ازيياعا يوسيف برودسكيي قالاي قارادى ەكەن? مۇنى زەرتتەگەن لەۆ لوسەۆتٸڭ ايتۋىنشا, 1990 جىلى ول 2001 جىلدىڭ 11 قىركٷيەگٸنەن كەيٸن كٶرٸپكەلدٸلٸك بوپ كٶرٸنەتٸن مىنانداي سٶزدەر ايتقان: «بٸزدٸڭ ەلەم قۇدايسىزعا اينالىپ بارادى. جەنە مەن ويلايمىن وسى قۇدايسىزدىق بٸزدٸ قاقتىعىسقا ەكەلمەيدٸ مە ەكەن دەپ, مەن بۇدان قاتتى سەسكەنەمٸن… يسلام ەلەمٸمەن جەنە حريستيانستۆو جٶنٸندە تەك ەلسٸز ەستەلٸكتەرٸ عانا قالعان ەلەممەن… وسى ەكەۋٸ قاتتى دٸني قاقتىعىسقا كەلە مە دەپ جاعامدى ۇستايمىن. حريستيان ەلەمٸ ٶز-ٶزٸن قورعاي المايدى, ال يسلام ەلەمٸ ونى شىنىمەن-اق تىقسىرادى. ٶيتكەنٸ ولار كٶپ, ٶتە كٶپ, پروبلەمانىڭ بەرٸ وسى قاراپايىم فاكتورعا بايلانىستى. مەن ٷشٸن بۇل قاقتىعىستىڭ بولۋى ناقتى كٶرٸنەدٸ. بۇل - تٶزٸمدٸلٸك رۋحىنىڭ تٶزٸمسٸزدٸك رۋحىمەن تەكە-تٸرەسٸنە تولى بولاشاق. ٸسكەر ادامدار بۇل ەكٸ ەلەم اراسىنداعى قايشىلىق ونشا زور ەمەس دەيدٸ. مەن بولسام, وعان بٸر سەتكە دە سەنبەيمٸن. مەنٸڭشە, يسلامدىق دٷنيەتانىم ٶز اقىرىنا جەتكەن نەرسە, ونى جويۋ كەرەك. قالاي بولعاندا دا, بٸزدٸڭ ەلەم يسلامنان التى عاسىر ٷلكەن. سوندىقتان, مەنٸڭ ويىمشا, نە جاقسى, نە جامان جٶنٸندە ٷكٸم جٷرگٸزۋگە بٸزدٸڭ حۇقىمىز بار».
«ٶسيەت» ٶلەڭٸ 1987 جىلى جازىلعان جەنە تٷگەلٸمەن ازييانى قاۋٸپتٸ مەكەن دەپ سۋرەتتەۋگە ارنالعان. وندا ساياحاتشىنى ەربٸر قادامى سايىن ساتقىندىق پەن قىلمىس كٷتەدٸ, وندا ادام ٶمٸرٸنٸڭ بٸر تيىندىق قۇنى جوق. بۇل ٶلەڭنٸڭ مەتٸنٸنەن بٸز برودسكييداعى كەرەعارلىققا تولى ازييا ناقىشىنىڭ شەشٸمٸن تابامىز. زەيٸن سالا وقىعاندا, بٸز تازا ازييالىق, دەلٸرەك ايتقاندا ورتاازييالىق سيپاتتارمەن قاتار – مىسالى, جالپاق بەت, مويىل كٶز, تاۋلىق كٶرٸنٸس, سورتاڭ ٶزەندەر, تەزەك يٸسٸ مەن بٸرگە ارنايى ورىس سٶز قولدانىستارىنىڭ قاقتىعىسىن بايقايمىز. ەگەر بٸرٸنشٸ جولدا وقىرمان ازيياعا شاقىرىلسا («ازييامەن ساياحاتتاپ, جات ٷيلەردە قونىپ…», كەلەسٸ ازيياداعى «جات ٷيلەر» قانداي بولاتىنىن انىقتايتىن ەكٸنشٸ جولىندا, مىنانداي تٸزٸم كەلتٸرٸلەدٸ: «يزبالاردا, مونشالاردا, قويمالاردا, بٶرەنەدەن سوعىلعان تەرەمدەردە». مۇنداعى اتالعان بارلىق ٷيلەر دەستٷرلٸ رۋسكە تەن. وسى تازا ازييالىق جەنە ارنايى ورىستىق نەرسەلەردٸ ارالاستىرۋ بٷكٸل ٶلەڭدٸ قامتىعان. ەگەر ەكٸنشٸ جولىندا «جالپاق بەتتەن سەسكەن» دەسە, ٷشٸنشٸسٸندە «يزبا», «مۇجىق», «ۇرعاشى» سۋرەتتەلەدٸ. ٶزگە سٶزبەن ايتقاندا «ٶسيەت» ٶلەڭٸندە ازيياعا اينالعان رەسەيدٸڭ, ەۆرازييانىڭ, سولوۆەۆ ايتقانداي «كسەركس رەسەيٸنٸڭ» قورقىنىشتى بەينەسٸ سۋرەتتەلەدٸ.
برودسكييدٸڭ ويى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ جازۋشىلارىنشا «ورىستى تىرنالاساڭ, تاتاردى تاباسىڭ» دەۋدە ەمەس, سەبەبٸ ازييا ول ٷشٸن گەوساياساتتىق ۇعىم ەمەس, مەنتالدىق قۇرىلىم. ونىڭ ويىنشا, ەگەر ورتالىق ەۋروپا اۆتوريتارلىق رەجيمدەر تاپتاۋىندا ٶمٸر سٷرە بەرسە, ونى «باتىس ازييا» دەپ ساناعان جٶن.
ەگەر سولوۆەۆ: «ازييا – قاۋٸپتٸ جازمىشتى جاۋ», ال ەۆرازييالىقتار «ازييا ول بٸز ەمەسپٸز» دەسە, برودسكيدٸڭ بۇل رەسەي – ازييا ميفٸنە قوسقان ٷلەسٸ ونىڭ ار-ۇجداندىق پوزيتسيياسىندا. برودسكيي سولوۆەۆ سيياقتى ٶركەنيەتتەردٸڭ اقىرعى ايقاسىنا شاقىرمايدى جەنە «سكيف» ٶلەڭٸندەگٸ بلوك سيياقتى ٶزٸنٸڭ ازيات ەكەنٸنە ماساتتانبايدى. وعان ۇجىمشىلدىقتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸ جات, قولايسىز. برودسكييدٸڭ ويىنشا, حالىق, ۇلت ەگەر بٸرنەرسەنٸ جويسا, سول قىلمىسى ٷشٸن كٷنەسٸن مويىنداۋعا تيٸس, وندا اقىن حالقىمەن بٸرگە بولادى, بٸراق جاعىمدى تابىستار وعان جەكە تۇرعىدا, جەكەتۇلعالىق ەركٸندٸكتە عانا مٷمكٸن. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸڭ بەرٸ لەۆ لوسەۆتٸڭ «يوسيف برودسكيي. وپىت ليتەراتۋرنوي بيوگرافيي. سەرييا جزل. — م.: مول. گۆاردييا, 2006.» كٸتابىنان الىنعان.
كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, برودسكيي ٷيرەنشٸكتٸ ورىس اقىندارىنا مٷلدە ۇقسامايدى. ورىس اقىندارى كٶبٸنەسە پاتريوت بولىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ ويىنشا رەسەيدٸڭ ٶزٸندٸك ٶزگەشە جولى بار, ول - باسقا ٶركەنيەتتەردەن ٶزگە, بٶلەك بولمىستاعى ەل. ونىڭ باستى قاسيەتٸ - پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸنە جۇمىلۋ. سلاۆيانوفيلدەر ونىڭ وسى قاسيەتٸن سوبورنوست دەپ اتاعان. برودسكيي ٷشٸن بۇل ۇجىمشىلدىقتىڭ بٸر تٷرٸ عانا, ال ول ۇجىمشىلدىقتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸن قابىلدامايدى. سوندىقتان ول ٷشٸن رەسەي - شىعىس ەۋروپا ەمەس, باتىس ازييا.
ەگەر برودسكييدٸ سول كەزدەگٸ ەڭ اتاقتى كەڭەس اقىندارىمەن سالىستىرساق, ولار بۇعان قاراعاندا مەكتەپ وقۋشىلارى سيياقتى. مىسالى, ەگەر سول كەزدەگٸ ەۆتۋشەنكونىڭ, ۆوزنەسەنسكييدٸڭ ٶلەڭدەرٸنە ٷڭٸلسەك, وندا مٷلدە ٶركەنيەتتٸك تانىم جوق, تەك كەڭەس يدەولوگيياسى. ولار ستالينگە قارسى بولسا دا, لەنيندٸ دەرٸپتەگەن. مىسالى, اندرەي ۆوزنەسەنسكيي: «لەنيندٸ اقشا بەتٸنە باسپاڭدار!» دەپ جار سالعان. برودسكيي اششى مىسقىلمەن بۇل ٶلەڭگە پارودييا جازعان. كەڭەس كەزەڭٸندە ەڭ اتاقتى وپپوزيتسيونەر سولجەنيتسىن بولدى. ونى «ارحيپەلاگ گۋلاگ» رومانى ٷشٸن رەسەيدەن قۋدى. كەيٸن سول رومانى ٷشٸن وعان شەت ەلدە نوبەل سىيلىعىن بەردٸ. بىلاي قاراساڭىز مٸنسٸز ادام سيياقتى, ال برودسكيي بولسا سولجەنيتسىنمەن دە ونشا كەلٸسە بەرمەيدٸ. ول ونى دەموكرات ەمەس, ورىس ۇلتشىلى دەپ سانايدى. بٸر جۋرناليست ايتىپتى برودسكييگە: «سولجەنيتسىننىڭ ويىنشا, رەسەي باتىس جوعالتقان قۇندىلىقتاردىڭ ساقشىسى». برودسكيي اشۋىن جاسىرماي وعان بىلاي دەپتٸ: «سولجەنيتسىننىڭ ايتقانى انايى ساندىراق. كەدٸمگٸ دەماگوگييا, تەك مينۋسى پليۋسكە اۋىسقان. ساياساتكەر رەتٸندە ول تەك قانا قامپيعان نول!»
سولجەنيتسىننىڭ رۋحاني اتالارى سلاۆيانوفيلدەر, دوستوەۆسكيي, لەونتەۆ, بەردياەۆ جاساعان «ورىس يدەياسى» باعىتىنداعى دٸني-رومانتيكالىق تاريحناما برودسكييدٸ قىزىقتىرمايدى. ول ٷشٸن جەكە ادام تاعدىرىنان تىس تاريح جوق جەنە جازۋشىلىق زەيٸننٸڭ باستى ماقساتى رەتٸندە تاريحتان بەرٸنەن كٶپ جاپا شەگەتٸن ادام بولۋعا تيٸس. تاريحتىڭ ماعىناسى جٶنٸندەگٸ بارلىق سپەكۋلياتسييالار ادام تراگەديياسىن بايقاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.
ال ەگەر بۇل تۇرعىدان جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆقا كەلەتٸن بولساق, ول دا ٶزٸنٸڭ جالپىشىعىستىق بولمىسىنا كٷمەنمەن قارايدى. بٸراق ونىڭ برودسكييدەن ايىرماشىلىعى - ول ٶزٸنٸڭ قازاقى ۇلتتىق بولمىسىن تانىعىسى كەلەدٸ. جەنە ونى ول ەڭ قاراپايىم نەرسەلەردەن تابادى. ول ٶزٸن, ٶزٸنٸڭ ليريكالىق كەيٸپكەرٸن دالالىق بولمىس, اۋىلدىق بەيبٸت كٶرٸنٸستەرٸنەن, كٶشپەندٸلەر تٸرشٸلٸگٸن سيپاتتايتىن تابيعات ەرەشەلٸكتەرٸنەن اجىراتپايدى.
جىڭعىلىڭدى كٶلەڭكەلەپ كٶز ٸلدٸم,
كٶز ٸلدٸم مەن تٶسەگٸندە سەزٸمنٸڭ.
ساعان تارتقان ٶز ۇلىڭمىن – ٶزٸڭمٸن
تۇلا بويىم تۇتاس قۇيعان تٶزٸممٸن.
ەسٸرەسە بۇل «قوڭىر» ٶلەڭٸندە عاجاپ كٶرٸنٸس تاپقان.
قوڭىرايىپ جاتىر الدا جول ەلٸ –
كەۋدەم كەيدە قوڭىر جىرعا تولادى.
قازاق قوڭىر ەنمەن بەسٸك تەربەتٸپ,
ٶرگٸزٸپتٸ-اۋ قوڭىر-قوڭىر بالانى,
قوڭىر كٷپٸ, قوڭىر دالا, قوڭىر ٷن…
قوڭىر كٷيمەن ٶتٸپ جاتىر ٶمٸرٸم.
جۇمەكەننٸڭ بۇل تاقىرىپتاعى ايىرماشىلىعى ونى ەسٸرەسە ولجاس سٷلەيمەنوۆ شىعارماشىلىعىمەن سالىستىرعاندا انىق كٶرٸنەدٸ. ولجاس ٷشٸن كٶشپەندٸلەر ميفتٸك مٸنسٸز تۇلعالار, اقىن ولارعا كٸر جۋىتپايدى, ٶزگە حالىقتاردىڭ بەرٸنەن بيٸك كٶرسەتٸپ ماداقتايدى. ال جۇمەكەن ٷشٸن قازاق حالقى - تاريحي حرونيكادان الىنعان ابستراكتتى گەرويلار ەمەس, ولار كەدٸمگٸ جۇمىر جەردٸڭ جۇمىر باستى پەندەلەرٸ. بٸراق جۇمەكەنگە ولاردىڭ وسى قاراپايىمدىلىعى, بولمىس ىرعاعىمەن, نەمەسە تابيعاتپەن ەتەنە جاقىندىعى ۇنايدى. بۇل تۇرعىدا جۇمەكەن برودسكييگە ەمەس نەمٸس اقىنى ريلكەگە ۇقسايدى. ٶيتكەنٸ ريلكە ٶز تاقىرىبىن ەڭ كەدۋٸلگٸ نەرسەلەردەن ٸزدەگەن, ول ەڭ قاراپايىم زاتتاردى, ىمىرتتى, فونتانداردى سٶيلەتكەن.
بەرٸ بولار ۇلى ھەم بۇيىرىمدى,
جەر − كەدٸمگٸ, سۋى دا − يٸرٸمدٸ.
اعاشتار − نەن, ال دۋال − بٸر-اق اتتام.
جايلار سوندا قىرىڭ مەن قيىرىڭدى
قويشىلار مەن ديحاندار جۇراعاتتاپ.
شٸركەۋ بولماس قۇدايدى قورشالاعان,
تۇتقىنداعى اڭ سىندى بورشالاعان,
قان جىلاعان جوعالتىپ سىڭار ٸزدٸ.
ۇيلەر بولار قوناقجاي ىعىنۋمەن,
شەگٸ جوق قۇرباندىققا جٷگٸنۋمەن
قىلىعىمىز كٶركەيەر مىنا بٸزدٸڭ.
و دٷنيەگە تەلمٸرمەي, زەيٸندەمەي,
قايعى تٷگٸل اجال دا كٶزگە دىقسىز.
كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸككە بەيٸمدەلە,
ايالارمىز ٶمٸردٸ ٶزگەرٸسسٸز.
ريلكەنٸڭ «مٸنەجەت» كٸتابىنان الىنعان بۇل ٶلەڭدٸ كەزٸندە مەن ٶزٸم اۋدارعان ەدٸم. بايقاپ وتىرساڭىز مۇندا ادام تابيعاتقا باعىنىشتىلىعىمەن, تۋىسشىل ۇجىمشىلدىعىمەن, جالپى ايتقاندا, بولمىسقا ٷيلەسٸمدٸلٸگٸمەن قىمبات. وسى قاسيەتتەردٸڭ بەرٸن بٸز جۇمەكەننٸڭ قوڭىرلىققا سٷيەنگەن, وسى سٶزدٸ پوەتيكالىق وبرازعا, فيلوسوفييالىق كاتەگوريياعا اينالدىرعان بييازى پوەزيياسىنان بايقايمىز.
ال ەگەر بٸز جۇمەكەننٸڭ ناعىز ۇستازىنا توقتالاتىن بولساق, ول مەنٸڭشە كٶنە گرەك پوەزيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى گومەر. ٶيتكەنٸ جۇمەكەننٸڭ ەربٸر باللاداسى كٸشكەنە يليادا سيياقتى. گومەر قالاي ەرٸنبەي-جالىقپاي ەربٸر حيقايانى تاراۋلاپ سۋرەتتەسە, قازاق اقىنى دا العان قۇبىلىسىن اقىرىنا جەتكٸزٸپ سۋرەتتەپ تىنبايدى. سونىمەن بٸرگە جۇمەكەننٸڭ گومەر پوەزيياسىنا ٶز كٶزقاراسى بار, ول ونى ميفولوگ كۋننىڭ بايانداۋىنان ەمەس, ٶز پوەمالارىنىڭ مەتٸنٸنەن وقىعان. مىسالى, «يليادانى» ول قۇدايلارعا ساتيرا دەپ تٷسٸنەدٸ, ال گومەردٸڭ باستى ماقساتى قاراپايىم تٸرشٸلٸكتٸ سۋرەتتەۋ دەپ ۇعادى. سٶيتٸپ پوەماداعى بٷكٸل قويۋ ميفولوگييا راتسيوناليست جۇمەكەننٸڭ كٶزٸمەن قاراعاندا گومەردٸڭ قوڭىر كٷلكٸسٸ بوپ شىعادى. جەنە اقىن ٶزٸ دە كەيبٸر انتيكالىق توپتامالارىندا وسىلايشا سۋرەتتەيدٸ. ەگەر بٸزدٸڭ قازٸرگٸ سانامىزدا قۇداي - ٸزگٸلٸكتٸڭ, ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, دۇرىس جولدىڭ, ۇلتتىق دەستٷردٸ سىيلاۋدىڭ ايعاعى جەنە سول ارقىلى ٶزٸڭدٸ بيٸك ازامات, ساليحالى كٸسٸ, جٶندٸ قازاق قىلىپ كٶرسەتۋدٸڭ امالى بولسا, جۇمەكەن ٷشٸن قۇداي, نەمەسە قۇدايلار حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ تۋىندىسى. وسىنى ايتا تۇرا اقىن حالىقتىڭ ٶزٸ بٸرەۋدٸ قۇداي جاساپ الىپ, سوسىن وعان ماڭداي جارىپ تابىنعان اڭعالدىعىنا كٷلەدٸ.
قۇدايلاردىڭ قۇدايى حالىق, حالىق,
حالىقتى اڭىز ەتۋدەن جالىقپالىق.
باعىن تالاي اڭىزدىڭ ارالادىق,
حالىق باردا اڭىز دا قالادى انىق.
قۇداي ويلاپ شىعارىپ مۇڭايعاندا,
سول ٶزدەرٸ تۋدىرعان قۇدايلارعا
قۇلدىق ۇرعان ٶزدەرٸ بالا-حالىق.
مۇنداي جولدار يوسيف برودسكيدا دا بار.
قۇس بولماسا تاۋىعىڭ, ەم-دومى بوس,
تاۋىق ميعا ەم قونباس, ناناسىڭ با?
ەگەر تۋساڭ دٷر ەلدە, ەڭ جٶنٸ, دوس,
شەتتە تۇرۋ, تەڭٸزدٸڭ جاعاسىندا.
تسەزار الىس, ٶزٸڭ دە ٸرٸدەيسٸڭ,
بەلە دە جوق ٸزدەپ كەپ ۇرىناتىن.
ەكٸمدەردٸڭ بەرٸ دە ۇرى دەيسٸڭ,
قانىشەردەن ماعان, دوس, ۇرى جاقىن.
بٸراق ەگەر برودسكيي بيلٸكتەگٸلەردٸ ەكٸ توپقا بٶلسە, قازاق اقىنى تەك حالقىنا سەنەدٸ.
حالىق كٶسەم دەپ قاراپ, ەكٸ ارانى
قۇداي − پەندە دەپ بٶلمەن شەكارانى:
حالقىم ادال, امان بول, سەن امان بول,
ال قۇدايلار كەلەر دە, كەتەر ەلٸ!
سونىمەن بٸز تالداعان ەكٸ اقىندى بٸرٸكتٸرەتٸن دە, ايراتىن دا كٶپ نەرسەلەر بار. ونىڭ سەبەبٸ مەنٸڭشە مىنادا: بۇلاردىڭ ەكەۋٸ دە بٸر زاماننىڭ تۇلعاسى, بٸراق ەكٸ بٶلەك مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلٸ, برودسكيي باتىستى دەرٸپتەسە, جۇمەكەن, ونى سىناسا دا, مٸنەسە دە, ٶزٸنٸڭ شىعىستىق بولمىسىنان ايىرىلعىسى كەلمەيدٸ. سوعان قاراعاندا شىعىستا ەلٸ بٸراز قۇپييا, بٸراز ٶمٸرشەڭدٸك بار. ٶيتكەنٸ برودسكييدٸڭ ٶزٸ عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قىتاي مەدەنيەتٸنە ەلتٸپ, قىتاي تٸلٸن وقي باستاعان ەكەن.
ەۋەزحان قودار,
جازۋشى, مەدەنيەتتانۋشى,
كٶسەمسٶزشٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
