ەۋەزحان قودار. جۇماتاي مەن كاتۋلل

نەمٸس اۋدارماشىسى پرەسسەلدٸڭ ايتۋىنشا, كاتۋلل ٷشٸن پوەزييانىڭ ماقساتى تەك ٶزٸ سەزەتٸن نەرسە. ول ٶلەڭدٸ اشۋ نەمەسە ماحاببات, قۋانىش نەمەسە قايعى سەرگەلدەڭٸندە جازادى, ول تەك كٶڭٸلٸنٸڭ, ولار قانشا ٶتكٸنشٸ بولسا دا, ٶز ەسەرلەرٸن بەرەدٸ. سوندىقتان ونىڭ ٶلەڭدەرٸ سونىلىعىمەن تارتادى, ولار بٸر سەتتٸڭ عانا تۋىندىسى, وندا ويدان قۇراستىرۋ جوق, مٷلدە قاراپايىم. مەنٸڭشە, قازاق اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆ پوەزيياسى جٶنٸندە دە وسىلاي ايتۋعا بولادى. ونىڭ دا ٶلەڭدەرٸ وسىنداي سۋىرىپسالمالىق, بٸر سەتتٸڭ سول زاماتتا تٷسٸرٸلگەن پوەتيكالىق سۋرەتٸ سيياقتى. سونىمەن قاتار, بۇل ەكٸ اقىندى بٸرٸكتٸرەتٸن ودان دا باسقا بٸراز سيپاتتار بار. سوندىقتان, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تاقىرىبىمىز «جۇماتاي مەن كاتۋلل, نەمەسە, ليريكالىق پوەزييانىڭ مٸنسٸز حانزادالارى»

جۇماتاي پوەزيياسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن ۇعىنۋ ٷشٸن, ونىڭ كەڭەس كەزەڭٸندە عۇمىر كەشكەنٸن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. ول پوەزيياعا ونشا قولايلى كەزەڭ ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ ول كەزدە بەرٸ يدەولوگيياعا, ەربٸر پياتيلەتكانى ورىنداۋعا باعىنعان, بار كٷشٸ سول كەزدەگٸ تٷرلٸ ۇلتتان بٸر يدەولوگييالىق ٷردٸستەگٸ سوۆەت حالقىن جاساۋعا باعىشتالعان اعا ورىس حالقىنىڭ وتارلاۋشىلىق ساياساتىمەن ۇشتاسقان توتاليتاريزم زامانى بولاتىن. ال جۇماتايدىڭ پوەزيياسى مۇنداي باعىتقا مٷلدە كەلمەيتٸن, ول ودان گٶرٸ قازاق حالقىنىڭ ەركەسٸ, ماحاببات سەزٸمٸمەن ەركٸن ٶمٸردٸ جىرلايتىن سال سەرٸلەر پوەزيياسىنا ۇقسايتىن. بٸراق ودان ايىرماشىلىعى, وندا كەزٸندە حورەزمي, بابىر, ناۋاي جاساعان ورتاعاسىرلىق جازبا پوەزيياسىنىڭ سيپاتتارى باسىم ەدٸ. ال سوڭعىسىنان ايىرماشىلىعى, جۇماتاي پوەزيياسى قازاق جىراۋلارى پوەزيياسى سيياقتى دٸنشٸلدٸكتەن ادا, زايىرلى مودەرنيستتٸك باعىتتا بولاتىن.

قازٸر بارشامىزعا مەلٸم, جۇماتاي ليريكاسىنىڭ باستى كەيٸپكەرٸ لەيلە. بٸراق ول اراب دەستٷرٸندەگٸ كٸتابي وبراز ەمەس, كەدٸمگٸ قازاقتىڭ قىزى, ٶزٸنٸڭ اۋىلداسى. جۇماتاي وعان ٶتە جاس كەزٸندە عاشىق بولىپ, كەيٸن جولدارى بٸرٸكپەي, اقىن قالعان عۇمىرىن لەيلەنٸڭ بەينەسٸنەن شەدەۆر جاساۋعا ارناعان. جەنە بۇل تۇرعىدا ونى بيٸككە كٶتەرگەنٸ سونشا, قازاقتىڭ قىزى ٶزٸنٸڭ مٸنسٸز تازالىعىنان جەنە رۋحاني بيٸكتٸگٸنەن دانتە جىرلاعان بەاتريچەمەن, نەمەسە پەتراركا جىرلاعان لاۋرامەن بٸرگە تۇرۋ دەڭگەيٸنە جەتكەن ەدٸ. الايدا, مەنٸڭشە, بٸز لەيلە بەينەسٸنٸڭ پوەتيكالىق تامىرىن ورتاعاسىرلىق ورتا ازييا ەدەبيەتٸنەن جەنە ورىس كلاسسيكاسىنان ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. بۇل تۇرعىدا جۇماتايدىڭ ەيگٸلٸ ٶلەڭٸنٸڭ بٸرٸنشٸ جولى «عاجايىپ سەتتٸڭ تۋارىن سەزٸپتە كەرٸم» پۋشكيننىڭ «يا پومنيۋ چۋدنوە مگنوۆەنيە» ٶلەڭٸن ەلەستەتەدٸ. مەن بۇل ٶلەڭدٸ قازاقشاعا اۋدارعام. بۇل جولدى, مىسالى, «ەسٸمدە مەنٸڭ عاجاپ سەت» دەپ اۋدارۋعا بولادى. بٸراق ەگەر پۋشكين وسى جولدىڭ نەگٸزٸندە ٶزٸنٸڭ كەرنگە ارناعان ٶلەڭٸن بيٸك پوەزييانىڭ ٷلگٸسٸندە جاساسا, جۇماتايدىڭ ٶلەڭٸ اششى يرونيياعا تولى. بۇدان دا بٸز قازاق اقىنىنىڭ بيٸك مەدەنيەتٸن كٶرەمٸز, ٶيتكەنٸ, ول پۋشكيندٸ تۋرا قايتالاماي, ونىڭ مۇراسىن پوستمودەرنيستٸك تەسٸلمەن ويناقى يگەرٸپ وتىر. ال ەگەر لەيلەنٸڭ اراب دەستٷرٸندەگٸ ماعىناسىنا كەلەتٸن بولساق, وندا ماحاببات ازاپ رەتٸندە سۋرەتتەلەدٸ. مەدجنۋننىڭ لەيلەنى جاقسى كٶرەتٸنٸ سونشا, ول ٶز سەزٸمٸن قانشا جىرلاسا دا جەتكٸزە الماي, ەسٸنەن اۋىسادى. لەيلەنٸڭ ەكەسٸ قىزىمدى جىندىعا بەرمەيمٸن دەپ, مەدجنۋندى دا, لەيلەنٸ دا باقىتسىز قىلادى. مٸنە, وسى ارادان, مەنٸڭشە, جۇماتاي پوەزيياسىنىڭ ناعىز تاقىرىبى باستالادى, ول قازٸرگٸ زاماندا جاقسى مەن جامان, جٶندٸ مەن جٶنسٸزدٸڭ, اقىلعا قونىمدىمەن قونىمسىزدىڭ ۇعىمدارىنىڭ مٷلدە اۋىسىپ كەتكەنٸ جٶنٸندەگٸ بٸردە كەكەسٸندٸ, بٸردە قايعىلى, بٸردە ەش اتاۋى جوق, تەك كٶمەسكٸ ەمەۋرٸنٸ عانا بار فيلوسوفييا. اقىننىڭ ماقساتى ٶزٸ عۇمىر كەشٸپ جاتقان ورتانى ماعىناسىز رەتٸندە كٶرسەتۋ. تٸپتٸ ول ونىڭ ماقساتى دا ەمەس, سيتۋاتسيياسى, ٶمٸرلٸك ورنى. پوەزييانىڭ مۇنداي استارلى جاعىنا جۇماتايدان باسقا قازاقتىڭ ەشبٸر اقىنى بويلاعان جوق. جەنە ول بۇل تۋرالى تۋرا ايتپايدى, مۇقاعالي سىندى وپىنبايدى, اشىنبايدى, جۇمەكەن سيياقتى تەرەڭدٸكتٸ اڭسامايدى, قادىرشا ەر نەرسەنٸڭ فورمۋلاسىن ٸزدەمەيدٸ, ول وسى نەرسەلەردٸڭ بەرٸن جوق رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. جۇماتاي ٷشٸن ەگەر بۇل دٷنيەدە ماحاببات جوق بولسا, تازا ادامي, ادامگەرشٸلٸك قاتىناستار كەرەك ەتٸلمەسە, ادامنىڭ ادامدىق بولمىسى قۇندىلىق رەتٸندە ەش باعالانباسا, ونداي دٷنيەنٸ ول قانشا سٷيكٸمدٸ سانالسا دا, مويىنداماۋ كەرەك. كەرٸسٸنشە, ونى ٶتٸرٸك ماقتاپ, ال ٸس جٷزٸندە ەجۋالاپ, ىلعي دا ەشكەرەلەپ وتىرۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا جۇماتاي سىرت كٶزگە ۇقساماعانمەن مارقۇم ٶتەجان نۇرعاليەۆكە ۇقسايدى. بۇلار بٸر بٸرٸن قاتتى سىيلاعان, كەزٸندە ٶتەكەڭ جازۋشىلار وداعىندا ٶتكەن جۇماتايدىڭ اقىندىق كەشٸن باسقارىپ بەردٸ, اقىن ٸنٸسٸ قايتىس بولعاندا ول جۇمباق اقىن, جۇمباعىن ٶزٸمەن الىپ كەتتٸ دەگەن ينتەرۆيۋ بەردٸ. مٸنە, ونىڭ وسى ويىنىڭ ٶزٸ جۇماتاي پوەزيياسىنا باسقاشا كەلۋدٸڭ باسى ەدٸ.

ال ەگەر جۇماتايدى ەلەمدٸك پوەزييادا كٸممەن سالىستىرۋعا بولادى دەسەڭٸزدەر مەن ونى دانتە, پەتراركامەن ەمەس, تٸپتٸ «مۋحاببات نامە» جازعان حورەزميمەن دە ەمەس, ۇرىم اقىنى, ەلەم پوەزيياسىنداعى العاشقى ليريك گاي ۆالەريي كاتۋللمەن سالىستىرار ەدٸم. ەرينە, ول كاتۋلل سيياقتى اشىق ەروتيكالىق ٶلەڭدەر جازعان جوق شىعار, بٸراق كاتۋللدىڭ ٶزٸ مۇنداي ينابات ونشا ساقتالمايتىن پوەزيياعا ماحاببات ازابىنان كەلگەن جوقپا?

كاتۋللدىڭ لەسبييامەن كەزدەسۋٸ دە ول ٷشٸن وڭاي بولعان جوق. لەسبييا ۇرىمنىڭ جاقسى جايساڭىنان شىققان ەركە توتايى ەدٸ. ۇرىم اقىندارى ٶلەڭدەرٸندە ٶز سۇلۋلارىنىڭ شىن اتىن اتاماي, ولاردى بٷركەنشٸك اتپەن شىعاراتىن. سوندىقتان كاتۋللدىڭ سٷيٸكتٸسٸنٸڭ اتى كلودييا بولسا دا, ول ونى لەسبييا دەپ اتاعان. ول تسيتسەروندى قۋعىنداۋشى اتاقتى كلودييدٸڭ اپاسى, دەگدار, اقسٷيەك ەيەل ەدٸ. ٶزٸ اسا سۇلۋ بولسا دا, ەتەگٸنە ايات وقىماعان دەيتٸندەي تۇلعا ەدٸ. ول اسا اعزام مەتەلل تسەلەر دەگەن كٷيەۋٸ تٸرٸ بولسا دا, ۇياتسىز نەپسٸگە بەرٸلٸپ, كٶپتەگەن تٶرە جاس جٸگٸتتەرمەن بولعان. كٷيەۋٸ ٶلگەندە ونى ەيەلٸ ۋلاپ ٶلتٸردٸ دەگەن دە بولجامدار بولعان. لەسبييا بٸلٸمدٸ, گرەك پوەزيياسىمەن تانىس, ٶزٸ دە اقىندىقتان قۇر الاقان ەمەس بولعاسىن, كٶبٸنەسە جاس تالانتتارعا نازار اۋدارىپ, كەيدە ولاردى قاسىندا ۇستاۋ ٷشٸن تٸپتٸ قارجىلاي دا كٶمەكتەسەتٸن. ٶزٸ دە نەزٸك جاندارعا كەتە ەرٸ ەمەس كاتۋلل, لەسبييادان جەتٸ جاس كٸشٸ بولسا دا, ول تەك مەنٸ سٷيەدٸ دەپ, وعان قاتتى قۇلايدى. ول لەسبييانىڭ ٷيٸنە بارىپ جٷرگەندە, ونىڭ سٷيٸكتٸ تورعايىمەن دوستاسىپ, وعان ٶلەڭ ارنايدى. اقىرى لەسبييامەن مٷلدە جاقىنداسىپ, ارمانىنا جەتەدٸ. سەزٸمٸنە ماستانعان كاتۋلل وعان مىنانداي ٶلەڭ ارنايدى.

ۋا, لەسبييا, تۇرايىق بٸرگە ەندٸ بٸز,

باباي شالدار ٶسەكتەسە تٷكٸر تەك.

بٷكٸل ٶمٸر بٸزدٸكٸ عوي ەندٸگٸ,

سوڭىما ەر دە قۇشاق جايىپ جٷگٸر تەك.

جارىق كٷندٸ اڭسامايىق, تەز باتسىن

كٷننٸڭ كٶزٸ, تٷن تٷسسە ەكەن تەزٸرەك.

تٷن دە تٷستٸ, قۇشاعىمدا سەن جاتسىن,

سٷيەم سەنٸ ەرٸنٸڭنەن ەلجٸرەپ.

سەن دە مەنٸ جٷز رەت سٷي, مىڭ رەت,

تاعى دا مىڭ, تاعى دا جٷز, تاعى دا

سٷيٸسۋ ول توقتامايتىن قۇدىرەت,

ەسەبٸنە جەتە المايتىن قازىنا.

سٷيە بەرشٸ مىڭداپ تاعى, تاعى سٷي

ال ەگەر دە تيتىقتاساڭ قۇر سٷلدە,

ٶشٸرە سال سٷيٸستەردٸڭ اعىسىن,

قىزعانىشتان جارىلماسىن كٷنشٸلدەر.

بٸراق كاتۋللدىڭ باعى ۇزاققا سوزىلمادى. بٸر كٷنٸ ول ٶزٸنە ەڭ جاقىن ساناعان سٷيٸكتٸ ەيەلٸنٸڭ باسقالارمەن بولعانىن دا بٸلەدٸ. كاتۋلل بٸردەن ونى تاستاۋعا بەكيدٸ, بٸراق ٶز سەزٸمٸنەن بٸردەن اتتاي المايدى. اقىرى ول مىنانداي ٶلەڭ جازادى:

بايعۇس كاتۋلل, بولماساڭشى ەپەندٸ,

ٶتكەن ٶتتٸ, قوش ايتىستا كەت ەرٸ.

ساعان تابۋ قيىن ەندٸ ناق ەمدٸ

دەپ كەلەدٸ دە, سوسىن ٶزٸن ٶز شەشٸمٸندە بىلاي بەكٸتەدٸ.

سەنٸ تاستاپ كەتسە ەگەر جٷگٸرمە,

نامىستى بول, تولقي بەرمە قۇر بوسقا.

قوش بول, ارۋ! ەندٸ كاتۋلل بەكٸدٸ,

ٸزدەمەس تە, جالىنباس تا ول ەندٸ,

كەرەك بولماي قايعىرارسىڭ ەشكٸمگە,

وڭاي بولماس ەندٸ سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ,

كٸمگە ەندٸ ەركەلەيسٸڭ, كٸم ٸزدەر,

سٷيٸكتٸم دەپ كٸم سٷيەدٸ بۇل سەنٸ,

سەن دە ەشكٸمدٸ تٸستەمەسسٸڭ سٷيەم دەپ,

ال سەن, كاتۋلل مىزعىماستاي تٶز ەندٸ.

بٸراق سۇم لەسبييا كاتۋللدى وڭايلىقپەن جٸبەرە قويمادى, ول ونى قايتا سٷيٸپ, ٶزٸن قايتا باقىتتى سانادى. ونىڭ شىعارمالارى دا قايتادان ماحابباتتىڭ حوش يٸسٸنە تولىپ كەتتٸ. ٶكٸنٸشكە وراي بۇرىنعى قاتىناستارعا بۇل قايتا ورالۋ دا ۇزاققا سوزىلمادى. لەسبييا تاعى دا ونىڭ كٶزٸنە شٶپ سالدى. بۇل جولى كاتۋلل ەندٸ وعان قايتىپ ورالماۋعا بەكٸدٸ. بۇل كەزەڭدە جازىلعان ٶلەڭدەرٸندە ونىڭ لەسبيياعا دەگەن كٶڭٸلٸنٸڭ شىن سۋىنعانى كٶرٸنەدٸ. ول ەندٸ ٶزٸنٸڭ سەزٸمٸن ماحاببات ەمەس, قاتەرلٸ دەرت ساناپ, قۇدايلارعا مەنٸڭ سەندەرگە ادالدىعىم ٷشٸن مەنٸ ەمدەپ بەرٸڭدەر دەپ جالبارىنادى.

بٸراق لەسبييادا بەرٸلە قويعان جوق. سۋىنعان كاتۋللدى ٶزٸنە قايتا تارتۋ ٷشٸن ول ٶزٸنٸڭ بار ايلا-قىلىعىن جۇمسادى. كاتۋلل دا قانشا كٶڭٸلٸ قالسا دا, ودان بٸردەن كەتە المادى. ولاردىڭ بٸرگە بولعانى ٷش-تٶرت جىلدان اسا باستادى. اقىرى, ودان مٷلدە قۇتىلۋ ٷشٸن ب.د.د. 57 جىلى ول ۆيفانييا پروۆينتسيياسىنا كەتەدٸ. كەيٸن ول ۇرىمعا قايتقاندا لەسبييا ونىمەن تاعى تابىسپاقشى بولدى, بٸراق بۇل جولى كاتۋلل وعان كٶنبەدٸ.

ٶز دەرتٸڭمەن ٶلتٸردٸڭ سەزٸمٸمدٸ.

ٶلدٸ سەزٸم سوقامەن قىرقىعان گٷلدەي.

سونىمەن, كاتۋللدىڭ ماحابباتى سەتسٸز بولدى. ەرينە, بۇل جاعداي ونىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتتى ەسەر ەتتٸ. ونىڭ قاتتى ەسەر ەتكەنٸ سونشا, كەيبٸر سىنشىلار كاتۋلل پوەزيياسىن ٷش كەزەڭگە بٶلەدٸ. لەسبييامەن كەزەدەسۋدەن بۇرىنعى, ونىمەن بايلانىستاعى كەزٸنە جەنە ايىرىلىسقاننان كەيٸن. وسى ٷش كەزەڭدە جازىلعان شىعارمالارىنىڭ ەربٸرٸنەن مىقتى تالانت يەسٸ كٶرٸنەدٸ, الايدا, ەگەر ەكٸنشٸ كەزەڭنٸڭ ٶلەڭدەرٸ ٶتە جىلى, ەركە جەنە شىنايى بولسا, ٷشٸنشٸ كەزەڭنٸڭ ٶلەڭدەرٸ قاسٸرەتكە تولى. لەسبيياعا دەگەن ماحاببات كاتۋلل شىعارماشىلىعىن شۇعىلاعا تولتىردى, بٸراق, سونىمەن قاتار, ول ونى قاسٸرەتكە باتىردى. وسى قاسٸرەتتەن اقىن ٶلە ٶلگەنشە ارىلا المادى.

سول سيياقتى جۇماتاي پوەزيياسىن دا ٷش كەزەڭگە بٶلۋگە بولادى, بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, ول لەيليامەن بٸر سەت كەزدەسكەنٸ بولماسا, ٶمٸرٸ بٸرگە بولعان ەمەس. لەيليا ول ٷشٸن ەرقاشاندا پەندەۋي تٸرشٸلٸكتەن بٶلەك, اسپاني, تەڭٸرٸۋي ەلەم بولدى. ونىڭ ٶمٸرٸنەن لەيليا عايىپ بولعاننان كەيٸن, اقىن الماتىعا وقۋعا تٷسٸپ, ودان بٸر سەبەپتەرمەن شىعىپ كەتٸپ, سارنوقاي تاۋىندا بٸراز جاس اقىننىڭ ەركەلٸگٸنە تولى سار سەرٸلٸك تٸرشٸلٸك كەشەدٸ. ٸس جٷزٸندە كاتۋللگە ۇقسايتىن كەزەڭٸ وسى. وسى كەزەڭدە جۇماتايدان كٶپتەگەن ەپيگراممالار, قىسقا دا نۇسقا سۋىرىپسالما ٶلەڭدەر قالعان. ولار ەلٸ بٶلەك كٸتاپ بوپ شىعا قويعان جوق, بٸراق زامانداستارىنىڭ جادىندا. وقيمىن دەگەندەرگە ينتەرنەتتەگٸ جۇماتايدىڭ جەكە بەتٸنەن قاراۋعا بولادى.

ال ەگەر جۇماتاي پوەزيياسىنىڭ سوڭعى كەزەڭٸنە كەلەتٸن بولساق, ول ونىڭ الماتىدا تۇرعان ون-ون بەس جىلى. ونىڭ الماتىعا قايتا ورالۋ جولى ٶتتە سەتتٸ باستالىپ ەدٸ. 70 جىلدارى الماتىدا جاستارعا ارنالعان «جالىن» جۋرنالى شىعا باستاپ ەدٸ. العاشقىدا ونى كٶرنەكتٸ اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ باسقارعان. مٸنە, سول اعامىز جۇماتايدى جۇمىسقا شاقىرىپ, تٸپتٸ, پوەزييا بٶلٸمٸ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸنە تاعايندايدى. بٸراق سول كەزدە بٸر وڭتٷستٸكتەن شىققان اقىننىڭ جۇلدىزى جانىپ, زييالى قاۋىم العاش كەزدە جۇماتايدىڭ ٷندٸلٸك, ورتاازييالىق سارىنداعى رۋباپ اسپابىنا سٷيسٸنسە دە, وعان كٶپ باسىن قاتىرماي, كٷردەلٸ پوەزيياسىنىڭ سىرىن ۇعىنۋعا دا تىرىسپاي, ٷيرەنشٸكتٸ بارابان ىرعاعىنا ەلتٸپ بەيكٷنە پيونەرلەر مارشىمەن جٷرە بەرەدٸ. سٶيتٸپ جۇماتاي كٶڭٸلٸ كٶتەرٸڭكٸ سوۆەت زامانىنىڭ جالپىلاما ۇرداجىق باعىتىنا كەلٸڭكٸرەمەي قالادى. زامانداستارى ەڭ قىزعىلىقتى, ٶتە قۇندى قازىنا ۇسىنا الاتىن اقىنىنان ەندٸ بەت بۇرا باستايدى. اقىننىڭ عۇمىر بويى شىعارعانى ٷش-اق كٸتاپ. ونى شەت ەل تٷگٸل, وبىلىس, اۋدانارالىق ٸسساپارعا دا جٸبەرمەيدٸ. سونداعى جۇماتاي پوەزيياسىنىڭ بار كٸنەسٸ ونىڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن, ەش يدەولوگيياعا كٶنبەيتٸن ٶزگەشٸلٸگٸندە ەدٸ. ەگەر ەسٸڭٸزدە بولسا, ونىڭ «عاجايىپ سەتتٸڭ تۋارىن سەزٸپتە كەرٸم» ٶلەڭٸ بىلاي اياقتالادى:

تاعدىرعا ماعان وڭاي باق ەپەرمە دەۋشٸ ەم,

ويلاۋشى ەم جۇرتتىڭ بەرٸن دە ەكەم دەپ ٶڭشەڭ…

… گٷل ٸزەپ جٷرٸپ كٷنٸنەن ايىرىلىپ قالعان

ەپەندە كٶرسەڭ, سەلەم ايت, ەپەندە كٶرسەڭ!

مەن جۇماتايدىڭ وسى سوڭعى ەكٸ جولىن قازاق پوەزيياسىنداعى رەۆوليۋتسييا دەپ سانايمىن. ەرينە, مۇندا اششى مىسقىل دا جوق ەمەس, تٸپتٸ ٶز ٶزٸن ەجۋالى تٷردە مٷسٸركەۋ دە بار. ەيتسە دە, سونىڭ ارجاعىندا عاجاپ تازالىق, تٸپتٸ, تەكاپپارلىق تۇر. ٶيتكەنٸ ونىڭ ٶز تاعدىرىن, ٶز قۇندىلىقتارىن ەشنەرسەگە ايىرباستاعىسى جوق. جۇرت پۇل ٸزدەسە, جۇماتاي گٷل ٸزدەيدٸ. بۇل تۇرعىدا تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جەيت ٶزٸ ەلەۋسٸز كەيۋانا بوپ جٷرگەن اقىننىڭ جاس اقىندارعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن قامقورلىعى. ەگەر ونىڭ بۇل ويىنىڭ شىعۋ تەگٸنە ٷڭٸلسەڭٸز, جۇماتاي حالقىمىزدىڭ, زييالى قاۋىمىمىزدىڭ ٶز اقىندارىن جويۋشى, ولاردىڭ ابىرويىن اياققا تاپتاۋشى جالماۋىز قاۋىم ەكەنٸن كونتسەپتۋالدى تٷردە تٷسٸنگەن العاش تۇلعا. ەگەر ەسكە تٷسٸرسەڭٸز ونىڭ بۇل دٷنيەمەن حوش ايتىسقان سوڭعى ٶلەڭٸ بىلاي باستالادى:

بٸر كٷلەرمٸن عارىش جاققا كەتەردە,

كٶپ كەششەگە نە بەتٸممەن كەكتەنەم.

باقىت قولى, سٸرە, بٸزگە جەتەر مە,

مۇقاعالي, تٶلەگەنگە جەتپەگەن.

مۇندا ول ٶزٸن قازاقتىڭ ەڭ اياۋلى اقىندارىنىڭ ايانىشتى تاعدىرىنىڭ مۇراگەرٸ رەتٸندە سەزٸنٸپ وتىر. ٶيتكەنٸ قازاق اقىندارى ٷشٸن ٶزگە تاعدىر جوق. فرانتسييادا, انگلييادا اقىنعا تالانتى ٷشٸن ەڭ قۇرمەتتٸ لاۋازىم جەنە ەڭ جوعارعى وردەن بەرٸلەتٸن بولسا, تٸپتٸ, ەڭ جاقىن كٶرشٸمٸز رەسەيدە اقىندى ەڭ بولماعاندا ٶلگەننەن كەيٸن ايالايتىن بولسا, بٸزدە ول دا جوق. بٸزدە اقىن ٶلگەننەن كەيٸن دە كەشٸرٸلمەيدٸ. تٸپتٸ اباي مەرەيتويىنىڭ ٶزٸن جٷز ەلۋ جىلدان كەيٸن جاساعان جوقپىز با? ال اقىن دەگەنٸمٸز ەربٸر ۇلتتىڭ ەڭ قىمبات تۇلعاسى بولۋعا تيٸس. سەبەبٸ, مٷسەپٸرلٸكتٸڭ, دەرمەنسٸزدٸكتٸڭ ەڭ دەرمەنسٸز تٷرٸ ساڭىراۋلىق پەن تٸلسٸزدٸك. وعان تاعى كٶرسوقىرلىقتى قوسىڭىز. ال اقىن كٶرەدٸ, ەستيدٸ, ايتادى. جەنە سول جالعىز اقىننىڭ ايتقانىن مىڭداعان ادام قايتالاپ, سونىڭ ارقاسىندا مەدەنيەت, ٶركەنيەت جاسالادى. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ زامان كٶشٸرۋ مەن قايتالاۋ زامانى. بٸر تٶبەسٸ تەسٸك تۇلعا جاساعان نەرسەنٸ ميلليونداعان ادام قايتالايدى. ال سول ميلليونداعان ادام سوندا ٶزٸ ەشنەرسە جاسامايدى عوي, ەشنەرسە اشپايدى عوي! ولاردىكٸ تەك اۆتوماتتى تٷردە قايتالاۋ عانا. ورىس پوەزيياسىن بٸر پۋشكين جاساعان دەڭگەيدەن تەك يوسيف برودسكيي عانا باسقا دەڭگەيگە كٶتەردٸ. ەگەر پۋشكين ورىستىڭ ۇلتتىق پوەزيياسىن جاساسا, برودسكيي ونى ەۋروپالىق باعىتقا بۇردى. سوندا ورىس پوەزيياسى 200 جىلداي بٸر باعىتتا بولعان. سول سيياقتى جۇماتاي جاقىپباەۆ پوەزيياسى دا قازاق پوەزيياسىن شىعىستىق دەڭگەيگە كٶتەرگەن پوەزييا بولاتىن. سوندىقتان بولار ول ٶزٸن اقىن ەمەس, شايىر سانايتىن. ونىڭ ۇعىمىنشا, اقىن اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ, ال ول ٶزٸن بٸزدٸڭ دالامىزداعى ورتا عاسىردا پايدا بولعان بابىردىڭ, شەيبانيدٸڭ, حورەزميدٸڭ ٷلگٸلەرٸمەن تٷبٸرلەس ماحاببات ليريكاسىن جاساعان. ال پوەزييانىڭ مۇنداي تٷرٸنە ماحاببات كۋلتٸمەن قاتار, شاراپ ٸشۋدٸ دەرٸپتەۋ ناقىشى دا تەن. مٸنە, بۇل تۇرعىدا جۇماتاي پوەزيياسى تەك كاتۋللمەن ەمەس, ەيگٸلٸ ومار حايام پوەزيياسىمەن دە جاقىندىعىن كٶرسەتەدٸ.

ومارعا سەنگەن بولادى حايام,

سەنبەگەن كەتپەك حايام دا بولماي.

سوڭعى سٶيلەمدە بٸر ەرٸپتٸ ٶزگەرتسەڭٸز بولدى, كاتۋلل پوەزيياسى سيياقتى ەدەپسٸزدەۋ پوەزيياسىنىڭ ٷلگٸسٸ شىعادى. بۇل سٶز شەبەرلٸگٸنٸڭ, اقىن ۆيرتۋوزدىعىنىڭ تاماشا ٷلگٸسٸ ەمەس پە? سونىمەن قاتار,  جۇماتاي گٷل ەڭبەگٸن, كەمپٸرقوساق ەڭبەگٸن سەزەتٸن. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ ونى جاستارعا جاقىن قىلاتىن. ٶزگەلەردٸكٸندەي ەمەس ونىڭ ٶلەڭدەرٸ جاستاردى باۋراپ, ولارعا ەركٸندٸك, ەركەلٸك اتموسفەراسىن سىيلايتىن. ول كەزدە سول جاستاردىڭ قاتارىندا ٶزٸمدە بار ەدٸم. مەن الماتىعا كەلەردەن بۇرىن جۇماتاي جاس اقىنداردى جاڭا موڭعول قاعاناتى دەگەن ۇيىمعا بٸرٸكتٸرٸپ, ٶزٸن قاعانمىن دەپ جارييالاپتى. بۇل ەرينە العاشقىدا كٶپشٸلٸككە ەركە قىلىق, زەردەۋي ەزٸل رەتٸندە كٶرٸنگەن, بٸراق مەن كەيٸن جۇماتايدىڭ سوڭىنان ەرگەن 30-40-شاقتى قىز جٸگٸتتەردٸ كٶردٸم. 80  جىلدارى الماتىعا كەلگەنٸمدە مەن دە ولارمەن جۇعىسىپ كەتتٸم. ول كەزدە توپ توپ بولىپ گوركيي پاركٸندە كەزدەسەتٸنبٸز, نەمەسە جازۋشىلار وداعى ٸشٸندەگٸ ەيگٸلٸ «قالامگەر» بارىنان تابىلاتىنبىز. سوسىن مەن ول كەزدە ٶنەرجاي دەگەن تاۋ باۋرايىنداعى جازۋشىلار دەمالىس ٷيٸندە تۇراتىنمىن. جۇماتاي ماعان جاس نٶكەرلەرٸن ەرتٸپ كەلەتٸن. جەنە ولارعا شىڭعىسحان قولدانعان تٷرلٸ اتاق بەرٸپ قوياتىن. بٸرەۋلەرٸن نويان دەسە, كەيبٸرەۋٸن يلحان, سايد دەيتٸن. ال ماعان مەنٸڭ العاشقى «پروستور» جۋرنالىندا شىققان ماقالامدى وقىپ گوۋان دەگەن لاۋازىم بەردٸ. ول ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ادامنىڭ بيلٸكتەگٸ اتاۋى ەكەن. مەن ول كەزدە ونىڭ ماعان دەگەن مۇنداي كٶڭٸل حوشىنا تاڭ قالاتىنمىن. سٶيتسەم جۇماتاي مەنٸ مەنٸڭ ٶزٸمنەن بۇرىن تانىعان ەكەن. مەنٸڭ جەي اقىن ەمەس, ويشىل, فيلوسوف بولاتىنىمدى. ال مەن ٶز باسىم وسى قاسيەتٸمدٸ سەزبەيتٸنمٸن, سەزسەم دە باعالامايتىنمىن. الايدا, ٸشكٸ ۇناتۋ, رۋحاني جاقىنداسۋ نەتيجەسٸندە مەن جۇماتاي تۋرالى ماقالا جازدىم. وسى ايتقان ويلارىمدى مەن سول كەزدە-اق ايتقانمىن. بٸراق ورىسشا جازىلعان ماقالا ەش جەردە باسىلمادى. مۇنداي پوەزييانى قابىلداۋعا تٸپتٸ ورىس اعايىندارىمىزدا ول كەزدە دايىن ەمەس ەدٸ. سول كەزدەگٸ قاعانات مٷشەلەرٸن اتاسام, ولاردىڭ بەرٸ قازٸر بەلگٸلٸ اقىن — جازۋشى بولدى. مىسالى, بٸزدە ەكٸ يلحان بولاتىن, ولار مەيٸرحان اقداۋلەتوۆ پەن ەۋبەكٸر قايران, بٸرنەشە سايد بولاتىن, ولاردىڭ قاتارىندا ەڭ كٶرنەكتٸسٸ گٷلنەر سالىقباەۆا, سۆەتقالي نۇرجانوۆ; تەمٸرعالي كٶپباەۆ, مارقۇم تابىل دوسىموۆ سيياقتى كٶپتەگەن نوياندار بولاتىن. قازاق پوەزيياسىنىڭ, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ نوياندارى. كەڭەس وداعى دەۋٸرٸ بٸتٸپ كەلە جاتقان ٶلٸارا شاقتا جۇماتاي قاعانىمىز بٸزدٸڭ ٶز ٶزٸمٸزگە دەگەن سىيلاستىعىمىزدى كٶتەردٸ, اناۋ-مىناۋ ٷستٸرت جىلتىراق نەرسەگە ەرٸپ كەتپەي ٶز ٶزٸمٸزدٸ ساقتاۋىمىزعا سەبەپ بولدى. بۇل ٷشٸن بٸز وعان مەڭگٸ قارىزبىز.

ونىڭ قۇرعان ۇيىمىن قاعانات دەپ اتايتىنى, ٶزٸن تٶرە سانايتىن جۇماتاي شىڭعىسحاندى اسا دەرٸپتەيتٸن. ول ويىن كٷلكٸسٸ ارالاس: بٸز قازاق ەمەس, موڭعولمىز دەيتٸن. ەڭ قىزىعى, ونىڭ وسى بولجامى دۇرىس بوپ شىقتى. جاقىندا شىققان «يستورييا ستەپەي» دەگەن كٸتابىندا سۋلتان اكيمبەكوۆ قازاق حاندىعىنىڭ دامۋ ديناميكاسىندا موڭعول تايپالارىنىڭ ماڭىزى باسىم ەكەنٸن انىقتادى. ول تٸپتٸ قازاق جٷزدەرٸنٸڭ شىعۋ تەگٸنە توقتالعان. ونىڭ ويىنشا, ولار 15-16  عاسىردا ەمەس, 17 عاسىردا پايدا بولعان. ٶيتكەنٸ ودان بۇرىن ولار نوعاي ورداسىنا, موگۋليستانعا كٸرگەن, جەنە قازٸرگٸ ورتالىق قازاقستاندا توپتاسقان دەربەس ەلدەر. ولار جوڭعار شاپقىنشىلىعى قاۋپٸنە بايلانىستى بٸرٸگٸپ ٷلگٸرگەن. جەنە بۇل قوزعالىستى ابۋلحاير يمپەريياسىنان بٶلٸنٸپ موگۋليستانعا كٶشكەن موڭعول تەكتٸ قازاقتار باستاعان. مٸنە, اۆتور وسى كونتسەپتسييانى ٷلكەن جاڭالىق رەتٸندە كەلتٸرٸپ وتىر. ال بۇل ويدى ناسيحاتتاۋدى ەڭ بٸرٸنشٸ باستاعان سول باياعى جۇماتاي جاقىپباەۆ بولاتىن. ول وسىلاي ويلاماسا جاڭا موڭعول قاعاناتى دەگەن ۇيىمدى قۇرماس تا ەدٸ.

ال مەن ٶز باسىم جۇماتايدى شىڭعىسحانعا ەمەس ييسۋس حريستوسقا ۇقساتامىن. ٶيتكەنٸ ول ٶزٸنٸڭ تٸرٸلەي قۇربان ەكەنٸن سەزەتٸن. ەندٸ ٶلٸدەي دە بولماسا ەكەن. سوندىقتان مەن جۇماتايعا ارنالعان بۇل باعدارلامانى مىنانداي 2005 جىلى جازىلعان ٶز ٶلەڭٸممەن بٸتٸرگٸم كەلەدٸ.

جۇماعۇل شورا, جۇماتاي, مەنٸڭ جۇم-اعام,

قازاق جوق ماعان ٶزٸڭنەن ارتىق ۇناعان.

الپىسقا بيىل تولادى ەكەنسٸڭ, ون بەس جىل

جۇماقتا جٷرسٸڭ ارىلىپ بارلىق كٷنەدەن.

ٸشپەيسٸڭ وندا, شەكپەيسٸڭ وندا, جازبايسىڭ,

ابايشا ايتساق, شىبىنى دا جوق جازدايسىڭ.

مٸنسٸز ەڭ… ەندٸ مٸنسٸزدٸگٸڭٸزگە زەرۋمٸز,

حريستوس اقىن ورالشى بٸزگە ازباي شىن.

تٸرٸلٸپ تاعى, جيناشى قايتا قاعانات,

جيرەنٸڭ قايدا, بولمايدى ساعان شابان ات.

سەرٸكسٸز, دوسسىز ٶلٸمشٸ بولدىم, جۇم-اعا,

ٶلۋدەن گٶرٸ تٸرٸلۋ جاقسى امانات.

ٶزٸڭسٸن مۇنى امانات قىلعان, ەمٸرٸم,

ٶزٸڭسٸڭ باسقان بار نەزٸكتٸكتەردٸڭ تامىرىن.

تاعدىرىڭ سەنٸڭ جاس اقىندارعا كٶشۋدە,

تٸرٸلشٸ, كەنٸ, «مامىرىڭ كەلدٸ, مامىرىڭ».