تەڭٸرشٸلدٸك تۋرالى ويلاعاندا, ونى ەڭ الدىمەن, ەلەمدٸك دٸندەر جٷيەسٸندە زەردەلەگەنٸمٸز جٶن. سوندا عانا ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن ٶزگەشەلٸگٸ اشىلادى. بۇل تۇرعىدا, ەسٸرەسە, ونى اۆەستا دەگەن دٸني كٸتابى بار زورواستريزممەن سالىستىرىپ كٶرگەنٸمٸز جٶن. ەڭ الدىمەن بۇلاردىڭ بٸر-بٸرٸنە ەسەرٸ بولعانبا, بولسا قايسىسى كٶنەلەۋ, كٸم كٸمنەن العان, ەلدە بۇلار بٸر-بٸرٸنە مٷلدە جات دٸندەر مە? تەڭٸرشٸلدٸك تەك قانا اتى بار, ال زاتى قۇپييا دٸن بولعاندىقتان, الدىمەن زورواستريزمدٸ زەردەلەپ كٶرەيٸك. سوسىن تەڭٸرشٸلدٸكتٸ قىتاي جەنە ٷندٸ دٸني دەستٷرلەرٸمەن سالىستىرىۋعا بولادى.
مەنٸڭشە, تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ ٶزەگٸ -ەرۋاققا تابىنۋ. ونىڭ تابيعاتى مىنادا: ادامدى تەڭٸرٸ جاراتادى, ال ٶلگەسٸن ونىڭ رۋحى اسپانعا ۇشىپ, ول ٶزٸ تەڭٸرٸگە اينالادى. ويلاپ قاراساڭىز, بۇل ٶتە ٷندٸلٸك مەتەمپسيحوز يدەياسىنا ۇقسايدى.بٸراق ٷندٸلٸك نۇسقاسىندا «كارما», نەمەسە جازالاۋ يدەياسى باسىم. ٶيتكەنٸ, سەن ەر تۋىلۋىڭدا جازا باسقان سايىن, بۇرىڭعىڭنان ناشار ماقۇلىققا اينالا بەرەسٸڭ. سوندىقتان بۋدديزمدەگٸ باستى ماقسات — جوق بولۋ, بۇل دٷنيەگە مٷلدە كەلمەۋ. ال تەڭٸرشٸلدٸكتە جازالاۋ, نەمەسە مٸنسٸزدٸككە تالپىنۋ يدەياسى جوق. دەمەك, ول ەڭ كٶنە دٸندەردٸڭ قاتارىندا, يندۋيزمنەن ەلدەقايدا كٶنە دٸن. بۇل جالپى دٸن يدەياسى ەندٸ پايدا بولا باستاعاندا تۋىنداعان دٸن. بٸراق مۇنداعى ەڭ قىزىعى, ادام عۇمىرٸ كٶك پەن جەردٸڭ اراسىنداعى مەڭگٸلٸك اينالىمنىڭ بٸر سەتٸ عانا دەپ سانالادى. دەمەك مۇندا مەتەمپسيحوز يدەياسىنىڭ ەڭ باستاپقى نىشاندارى بار. مەتەمپسيحوز دەگەنٸمٸز ٶلمەس مەڭگٸ رۋحتىڭ ۋاقىتشا عانا جويىلىپ ٶزٸنٸڭ جاساعان جاقسى, جامان ەرەكەتتەرٸنە بايلانىستى ٶز فورماسىن اۋىستىرۋى. الايدا تەڭٸرشٸلدٸكتە ادام مەڭگٸ رۋحتىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە قارالمايدى. ادام تەك مٶلشەرلٸ ەنەرگييانىڭ كٶرٸنٸسٸ, ول تەك ٶلگەسٸن عانا شەكسٸز ەنەرگيياعا, تەڭٸرٸگە اينالادى. جەنە ول تەڭٸرٸگە اينالعاندا ەندٸ ادام بولمايدى, ول تەك ٶز ۇرپاقتارىن قولدايدى. بٸراق, بۇل قولداۋدىڭ شارتى بار, ەرۋاق تەڭٸرٸ ۇرپاقتارىن ولار ونى, اتا-باباسىن, قۇدايداي دەرٸپتەگەندە عانا قولدايدى. سوندىقتان قازاقتار تەڭٸرٸ ۇرپاعى رەتٸندە ونىمەن مەڭگٸ ٷزٸلمەيتٸن قاتىناستاعى حالىق. دەمەك, بٸز ۇلتتىق مەتافيزيكالىق ەلەمٸ بار حالىقپىز. بۇل تۇرعىدا بٸز ۇلى ەۆرەي حالقىنا ۇقساسپىز. ەسٸڭٸزدە بولسا, ولاردىڭ قۇدايى ياحۆە مۇسا پايعامبارى ارقىلى ٶز حالقىمەن كەلٸسٸمشارت جاساعان.
ٶيتكەنٸ, ەگەر بۇرىنعى كٶپقۇدايلى ەلەمدە قۇدايدىڭ ەيەلٸ بولسا, ياحۆە — جالعىز. سوندىقتان وعان قۇداي — ادام قاتىناسى قىمبات. بۇل قاتىناس ەۆرەيلەردٸڭ تاريحى بويىنشا ادامزاتتىڭ قاسيەتتٸ تاريحىن قۇرايدى. ول دٷنيەنٸ جاراتۋدان جەنە بٸرٸنشٸ ادامداردان باستالادى, كەيٸن ولار كٷنەعا باتىپ, جۇماقتان قۋىلادى, ال ونىڭ باستاپقى وقيعاسى ياحۆەنٸڭ تاڭداۋلى, تەڭدەسٸ جوق ەۆرەي حالقىمەن كەلٸسٸمشارتى. ال سول شارتتى ول مۇسا پايعامبارمەن جاسايدى. ول وعان بىلاي دەيدٸ: «سەنٸڭ ەندٸ مەنەن ٶزگە قۇدايىڭ بولماسىن». سوسىن ول وعان ٶزٸنٸڭ اتىن اتايدى. سٶيتسەك, ياحۆەنٸڭ اتىنىڭ ماعىناسى «تٸرلٸك» ەكەن, نەمەسە «تٸرٸلٸك», ناقتىراق ايتقاندا «بار بولۋ».
ال ەگەر بٸزدٸڭ بابالارىمىزعا كەلسەك, ولار تەڭٸرٸنٸڭ بار ەكەنٸنە ەشقاشان كٷمەن كەلتٸرمەگەن. تەڭٸرٸ كەز كەلگەن كەلٸسٸمشارتتان بيٸك ولاردىڭ ٸشكٸ تٷيسٸگٸندە بولعان. ول تاڭ نۇرىمەن سەبەلەپ, تاڭىرقاۋ تۋعىزىپ, تاڭدايىن قاقتىرعان. تٷركٸلەر ٷشٸن كٶك پەن كٶكەي بٸر بولعان. ونى تەڭٸرٸ بٸرٸكتٸرگەن. بۇلاردى بٸر-بٸرٸنەن ايىراتىن ٶلٸم عانا. ەسٸمٸزگە كٷلتەگٸننٸڭ ٷلكەن جازۋىن تٷسٸرەيٸكشٸ: «ۋاقىتتى تەڭٸرٸ عانا تاراتادى. ادام ۇلدارىنىڭ بارلىعى تەك ٶلۋ ٷشٸن كەلگەن». كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي مۇندا مەڭگٸ ٶمٸر تۋرالى تٷسٸنٸك جوق.
سٶيتٸپ, تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ دٸني سيپاتىنا كەلسەك, وندا باستى سيپات بار. ەگەر religio دەگەن لاتىن سٶزٸ «بايلانىس, قاتىناس» دەگەن ماعىنا بٸلدٸرسە, تەڭٸرشٸلدٸكتە وسى سيپات بار. تەڭٸرٸ ٶز ۇرپاقتارىمەن ٷزٸلمەس بايلانىستاعى قۇداي. ٶيتكەنٸ, ولار تەڭٸرٸ ارقىلى تەك ابستراكتتى تەڭٸرٸنٸ ەمەس, تەڭٸرٸگە اينالعان ەرۋاقتى, نەمەسە كەشەگٸ ٶزٸنٸڭ باباسىن دەرٸپتەيدٸ. سٶيتٸپ بۇل بايلانىس مەڭگٸ ٶمٸرگە سەنۋدەن ەمەس, ٶتكٸنشٸ ٶمٸردٸ ازالاۋدان, و دٷنيەلٸك باباعا دۇعا وقىپ, ونىڭ داڭقىن اسىرۋدان تۇرادى. سونداي داڭقى دەرٸپتەلگەن بابا عانا تەڭٸرٸگە اينالىپ, ٶز ۇرپاعىن قولدايدى. كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, تەڭٸرشٸلدٸكتە دامۋ, ٶزگەرۋ, جەتٸلۋ يدەياسى جوق, ٶيتكەنٸ تٷركٸلەردٸڭ تەڭٸرٸنٸڭ جاراتۋشى كٷشٸنە سەنگەنٸ سونداي, ٶزدەرٸندە بٸر مٸن بولادى دەپ ويلاماعان. جولدان تايعان, اداسقان, شارشاپ شالدىققان پەندەنٸ مٸنسٸزدٸككە جەتەلەۋدەن گٶرٸ, ونىڭ و باستان مٸنسٸز ەكەنٸنە سەنگەنٸ دۇرىس ەمەس پە? مۇنى شالكييز جىراۋدىڭ ەيگٸلٸ تولعاۋىنان دا بايقاۋعا بولادى.
الاشتان بايتاق وزباسا,
ارابىدان اتتى سايلاپ مٸنبەن-دٸ!
كٷلٸككە تاستاي بولىپ تيمەسە,
ٷستٸمە كٶبە كيمەن-دٸ!
كٷمٸستەن ەكٸ قولتىق جوق بولسا,
سىپايىلىق سٷرمەن-دٸ!
العانىم ارۋ بولماسا,
الدىما الىپ سٷيمەن-دٸ!
دۋلىعامنىڭ تٶبەسٸ
تۋعان ايداي بولماسا
باتىرشىلىق سٷرمەن-دٸ!
بۇدان بٸز تاعى بٸر نەرسەنٸ بايقايمىز. تەڭٸرشٸلدٸك دٸننەن گٶرٸ يدەولوگيياعا, نەمەسە ٶمٸرلٸك فيلوسوفيياعا ۇقسايدى. ٶيتكەنٸ, دٸن بار جەردە بٸردەن شٸركەۋ, مەشٸت, مولدا, يشاندار پايدا بولادى. سٶيتٸپ, دٸن ادامدى قۇدايعا جاقىنداتۋدىڭ ورنىنا, ەلگٸ دٸن ٶكٸلدەرٸن اسىراۋشى كەسٸبي قۇرالعا اينالادى. ەرينە, دٸندەرلاردىڭ دا بەرٸ بٸردەي ەمەس. بٸردە شارلاتانى بولسا, بٸردە ەۋليەسٸ بار. ەيتسە دە, كەز كەلگەن دٸن ٶزٸن ٶمٸردەن بٶلٸپ, ٶزٸنەن ٶزگەشە ەلەم جاساپ, تٸپتٸ, ٶزٸن بارلىق ٶزگە ەلەمنەن بيٸك قويىپ, پەندەلەردەن تەك ٶزٸنە باعىنۋدى تٸلەيدٸ. سوندىقتان, دٸندەر كٶبٸنەسە دامۋدىڭ ەمەس, كەرٸس-جانجالدىڭ, قارسى تۇرۋدىڭ, تٸپتٸ, عاسىرلارعا سوزىلعان سوعىستىڭ سەبەپكەرٸ بولعان. ال تەڭٸرشٸلدٸكتە دٸني كٸتابى بولماعانىمەن, تەكتٸلٸك بولعان. جالپى, تەڭٸرشٸلدٸك — تەكتٸلٸك فيلوسوفيياسى, مۇنداي دٸندٸ گەنوتەيزم دەيدٸ, ياعني ٶز شىعۋ تەگٸڭدٸ, نەسٸلٸڭدٸ, اتا-باباڭدى سىيلاۋ. سوندىقتان قۇدايدىڭ ٶزٸ مۇندايدا تەك قۇدىرەتتٸ بابا رەتٸندە ەلەستەيدٸ. مۇندا جاراتۋ ەمەس, تۇقىم تاراتۋ يدەياسى باسىم. سوندىقتان تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ باستى قۇرالى شەجٸرە مەن اتا-بابا داڭقىن ارتتىرۋشى ەپوس. ەرينە, مۇندا نەشە تٷرلٸ رەسٸمدەر دە جەتەدٸ. سونىمەن قاتار, تەڭٸرشٸلدٸك — ٶلٸممەن كٷرەسۋ, سوندىقتان مۇندا ەمشٸلٸك ٶنەرٸ دە قاتتى دامىعان. تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ تاعى بٸر قىرى — بالگەرلٸك, كٶرٸپكەلدٸلٸك, بولاشاقتى بولجاۋ.
كٶنە پارسىلاردىڭ دٸنٸ جٶنٸندەگٸ ەڭ ەجەلگٸ جەنە نەگٸزگٸ حابارشى – اۆەستا. اۆەستا «بٸلٸم» سٶزٸنٸڭ بالاماسى. ول — قاسيەتتٸ مەتٸندەردٸڭ كەزٸندە اۋىزشا تارالعان, ال ب.ز.د. I مىڭجىلدىقتا جازىلىپ الىنعان وراسان زور جٷيەسٸ.
اڭىز بويىنشا, اۆەستانىڭ قۇرامىندا 21 كٸتاپ, بٸراق بٸزگە تەك ازداعان ٷزٸندٸلەرٸ جەتكەن. اۆەستانىڭ «بۋۆدەگەش» دەگەن كەيٸنگٸ بٶلٸگٸ كٶنە پارسىلار دٸنٸنٸڭ ۇلى پايعامبارى زاراتۋسترانىڭ تاريحى. سونىمەن قاتار ول اۆەستا مەتٸندەرٸنٸڭ اۆتورى سانالادى. پارسى تٸلٸنٸڭ كەيٸنگٸ تٷرلەرٸندە جاسالعان تٷسٸنٸكتەمەلەرمەن جاساقتالعان نۇسقاسى «زەند اۆەستا» دەپ اتالادى. زەند دەگەنٸمٸز اڭىز, اڭىزبەن كەلگەن مۇرا.
ەڭ عاجابى, اۆەستالىق دٸن — مونوتەيستٸك دٸن دەپ سانالسا دا, زورواستريزم پوليتەيستٸك, ميفولوگييالىق دٸنگە كٶبٸرەك ۇقسايدى.
قۇدايلاردىڭ بارلىق پاتشالىعى ٶتە ايقىن تٷردە ەكٸگە بٶلٸنەدٸ, بٸرٸنشٸ قاتارعا — جاقسىلىقتى قولداۋشى, جاراتۋشى, تۋدىرۋشى سيپاتتاعى قۇدايلار جاتسا, ەكٸنشٸ قاتارعا — سۇمپايى, دٷلەي, قيراتۋشى, جويۋشى قۇدايلار جاتادى. بٸرٸنشٸلەرٸ — احۋرا دەپ اتالسا, ەكٸنشٸلەرٸ — دييۋلار دەپ اتالادى.
جاقسىلىق قۇدايلارىنىڭ باسىندا احۋرا مازدا تۇردى. بۇل سٶزدٸڭ تۋرا ماعىناسى «جاراتقان اقىلدى». مٸنە, وسى ارادان زورواستريزم مەن تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ ايىرماشىلىعى باستالادى. ەدەتتە كٶنە ميفولوگييالاردا جوعارعى قۇداي دەپ زەۆس, يندرا, پەرۋن سيياقتى جاۋىنگەر, كٷن كٷركٸرەتۋشٸ, جەرگە جاسىن تاستاۋشى قۇداي سانالادى. مىسالى, ماڭعۇلدار مەڭگٸ كٶك تەڭٸرٸنٸ وسىنداي قۇداي ساناپ, نايزاعايدان, ونى تەڭٸرٸنٸڭ كاھارى دەپ قاتتى قورىققان. ال پارسىلار ٶز قۇدايىن ابىز, مٸنەجات, رۋحاني نەگٸز دەپ قانا ساناعان. كەيدە ونى قۇس قاناتتى مٸنسٸز پاتشا رەتٸندە سۋرەتكە سالعان. سوندا ونىڭ قاناتى كٷن سەۋلەسٸنٸڭ بەينەلەنگەن تٷرٸ ەكەن.
وسى قۇدايمەن بٸرگە عارىشتاعى تەرتٸپ, جاراسىم, سۇلۋلىق ٷشٸن 7 اسپاني ەۋليەلەر — امەشا سپەنتالار جاۋاپ بەرەدٸ. ەڭ قىزىعى, ولار وي, ەدٸلدٸك, ەركٸندٸك, دەنساۋلىق, مٸنسٸزدٸك جەنە مەڭگٸ ٶمٸر سٷرۋ سيياقتى اسا ابستراكتتى نەگٸزدەردٸڭ سيمۆولدارى. بۇل دا زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن ٷلكەن جۇمباق, ٶيتكەنٸ ٶزگە ميفولوگييالىق دٸندەردەگٸ قۇدايلار جەر مەن كٶك سيياقتى تابيعي كٷشتەردٸڭ سيمۆولى بوپ كەلەتٸن. مىسالى, تەڭٸرشٸلدٸكتە دە تەڭٸرٸ ول — كٶك تەڭٸرٸسٸ, بٸراق, سونىمەن قاتار, جەر-سۋ تەڭٸرٸسٸ دە بولعان. بۇل دا بولسا زورواستريزمنٸڭ ميف-اڭىزعا سٷيەنگەن دەستٷرلٸ دٸننەن گٶرٸ پايعامبارلىق دٸنگە ۇقسايتىنىنا مەگزەيدٸ. ال تەڭٸرشٸلدٸك پايعامبارلىققا سٷيەنبەيتٸن دەستٷرلٸ دٸن. بٸراق بۇل ونىڭ كەمشٸلٸگٸ ەمەس, ەرەكشەلٸگٸ. ال زورواستريزمنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ دٷنيەنٸ جاقسى مەن جامان كٷشتەرگە بٶلٸپ, سونىڭ ٸشٸندە تەك جاقسىلىقتى قولداۋىندا. ال بۇل ەكٸ تٷسٸنٸك بٸر قاراعاندا ايقىن بولعانمەن, كەيدە ارالاسىپ, شەشۋسٸز جاعدايعا اپاراتىن كەزدەرٸ دە بولادى.
قالاي بولعاندا دا, زاراتۋسترانى بار دٷنيەنٸ جاقسى مەن جامانعا بٶلۋٸ, ادامدى تابيعات جەنە حايۋاندار ەلەمٸنەن اجىراتىپ, تازا ادامي, رۋحاني ەلەمگە كٶتەردٸ. ەگەر احۋرا مازدا جەنە ونىڭ كومانداسىنان جەر جىرتۋ, ٷي جانۋارلارى, سۋ, وت, دەنساۋلىق, كٷن نۇرى سيياقتى بارلىق ٸزگٸ نەرسەلەر پايدا بولسا, وعان قاراما قارسى باعىتتاعا تۇلعا — انگرا ماينيۋدان كٷنەعا باتۋ, سيقىرشىلىق, ٶلٸم, اۋرۋلار, كەرٸلٸك, قىس, جىلاندار, جىرتقىشتار, شٶل دالالار سيياقتى بارلىق قاراڭعى جەنە تۇرپايى نەرسەلەر پايدا بولعان.
انگرا-ماينيۋ – زۇلىمدىق, ٶتٸرٸك, ارامدىقتىڭ سيمۆولى. ونىڭ دييۋلاردان تۇراتىن ٶز ەسكەرٸ بار. دٷنيەنٸ جاقسى مەن جامان دەگەن ەكٸ نەگٸزگە بٶلگەندە سول. ول كەيٸن ەۋروپادا احريمان دەگەن زۇلىم سيقىرشى رەتٸندە تانىمال بولدى.
ادامدارعا ٶلٸم جٸبەرەتٸن دە باياعى سول احريمان. جالپى زاراتۋسترا ٸلٸمٸ بويىنشا ٶلٸم دەگەنٸمٸز زۇلىم كٷشتەردٸڭ جەڭٸسٸ جەنە مارقۇم قانشاما اق نيەتتٸ بولسا بۇل ودان سايىن ٶكٸنٸشتٸ نەرسە.
دييۋلار, كٶبٸنەسە, جاماندىقتى جاقسىلىق رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ادامدارعا ٶتٸرٸك ٶزگەرگەن تٷردە كەلەدٸ. بۇل جاعىنان, ەسٸرەسە, دييۋ ەيەلدەر قاۋٸپتٸ. احريمانننىڭ سوڭىنان سيقىرشى, مىستان, عاجايىپ پەريزات سيياقتى كٶپتەگەن ارام پيعىلدىلار ەرگەن, ولاردىڭ سانى كٶبەيۋدە, سەبەبٸ ەربٸر تٸرٸ كەزٸندە كٷنەھار بولعان جەنە ٶلگەننەن كەيٸن تازارىپ ٷلگٸرمەگەن ادام ارام كٷشتەردٸڭ سانىن كٶبەيتٸپ, سايتان ٸسٸنە بولىسادى.
سٶيتٸپ, جاقسىلىق جەنە جاماندىق كٷشتەرٸ ٷنەمٸ كٷرەستە بولادى. اقىرى احۋرا مازدا احريماندى جەڭٸپ, جەر بەتٸندە جاقسىلىق ورنايدى. مٸنە, پارسىلار وسىنداي توقتاماس كٷرەستەگٸ دۋاليستٸك, نەمەسە ەكٸگە جارىلعان دٸن تۋدىرعان. ال تەڭٸرشٸلدٸك — تۇتاستىق دٸنٸ. مۇندا ادام كٶك پەن جەر اراسىنداعى كوسموستىق كٷشتەردٸڭ تۇتاستىعىندا الىنعان. ال زورواستريزمدە ادامنىڭ عارىشتىق كٷشتەرمەن ٸسٸ جوق. ول بەلگٸلٸ قوعامداعى ەلەۋمەتتٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
بيٸكتە كٶك تەڭٸرٸسٸ,
تٶمەندە ايعىزدانعان جەر جارالعان,
ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان.
(تٷپنۇسقادا «قىلىنعان» دەلٸنگەن – ە.ق.).
سوندا ادامزات نەسٸلٸ جوعارى جەنە تٶمەندەگٸ ەكٸ عارىشتىق كٷشكە تەڭ بولىپ تۇر, ٶيتكەنٸ ول ەلگٸ كٷشتەردٸڭ تۋىندىسى جەنە ٶلگەننەن كەيٸن قايتادان عارىشقا قايتۋشى قۋات.
فيلوسوفييالىق تۇرعىدا بۇل كٶنە گرەك فيلوسوفى پارمەنيدتتٸڭ بولمىس تۋرالى ٸلٸمٸنە ۇقساس. ونىڭ ويىنشا, بار بولۋ بار دا, جوق بولۋ جوق. سول سيياقتى كٶشپەندٸ دە ەلەمدٸ ٷنەمٸ بار بولۋداعى بولمىس دەپ قابىلداپ, تٸپتٸ, ٶلٸمنٸڭ ٶزٸن و دٷنيەدەگٸ ٶمٸر دەپ قابىلداعان.
بۇل كٶشپەندٸلەردە ٶمٸرگە قۇشتار, سال-سەرٸلٸك دٷنيەتانىم تۋدىرعان. بٸراق ولاردىڭ ٶلٸم تۋرالى تٸپتٸ دە حابارى بولمادى دەۋ بەكەرشٸلٸك. تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ بار مەدەنيەتٸ — ەرۋاقتاردى سىيلاۋ كۋلتٸندە ەيگٸلەنگەن و دٷنيەمەن بايلانىس.
جوعارىدا ايتىلعانداي, ادامنىڭ جانى كٶكتە تۋىلىپ, سوسىن كٶك تەڭٸرٸسٸ جەنە ۇماي انانىڭ قولداۋىمەن بالا بٸتٸپ, ال ادام ٶلگەننەن كەيٸن ونىڭ جانى قايتادان كٶككە ۇشىپ, ەرۋاققا اينالادى. سوندىقتان ەرۋاققا تابىنۋ تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ ەڭ باستى ايىرماشىلىعى. كٶشپەندٸ ٶزٸنٸڭ ٶلگەن باباسى ارقىلى تەڭٸرٸمەن بايلانىستا. سوندىقتان تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ بٷكٸل جورالعىلارى جاڭا تۋعان بالانى جەنە ٶلگەن ەرۋاقتى دەرٸپتەۋگە ارنالعان. وسىعان بايلانىستى كٶشپەندٸلەر عۇمىرىنا باسى شٸلدەحانادان, ورتاسى قۇدا تٷسۋ مەن ٷيلەنۋدەن, ال اقىرى — مارقۇينىڭ جانازاسىن شىعارۋدان تۇراتىن مەڭگٸ قاسيەتتٸ اينالىم بيلٸك ەتكەن.
كەيٸنگٸ وتىرىقشى مەدەنيەتتەردە كٷردەلٸلەنگەن نەرسەلەر كٶشپەندٸلەردە ٶزٸنٸڭ كلاسسيكالىق ايقىندىعىندا ساقتالعان. سوعان قاراماستان ول كەيٸنگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ بارلىق فورمالارىن تۋدىرعان دٸني, كيەلٸ دٷنيەتانىم. ال ول قانداي فورمالار دەسەڭٸز, ول جانازا شىعارۋدان ەپوسقا دەيٸنگٸ اۋىز ەدەبيەتٸ. سەبەبٸ ەپوس دەگەنٸمٸز ٶز نەگٸزٸندە ونىڭ جاساعان ەرلٸكتەرٸن دەرٸپتەيتٸن, ىلعي ونىمەن سۇحباتتا بولاتىن ەرۋاق بولعان باباعا شىعارىلعان جىر, ياعني و دٷنيەلٸك ەلەممەن بايلانىستاعى تەڭٸرشٸلدٸك مەتافيزيكانىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەگەر ول بايلانىس قانداي فورمادا ٶتكٸزٸلدٸ دەسەڭٸز, ول ۇجىمدىق تٷردە قۇرباندىق جاساۋ رەسٸمٸ ارقىلى جاسالسا, جەكەتۇلعالىق تٷردە سىيىنۋ ارقىلى جاسالعان. بۇل تٷسٸنٸكتٸ قۇدايعا سٸڭۋ, نەمەسە تەڭٸرٸنٸڭ ەركٸنە تولۋ دەپ ۇعىندىرۋعا بولادى. مىسالى, ول قازاق جىرلارىنىڭ كەز كەلگەن تٷرٸندە كەزدەسەدٸ.
بابام, ساعان سىيىندىم!
ەرۋاققا سىيىنعان باتىر ەرۋاقتانىپ, جەنە سول ارقىلى ٶزٸندە عاجاپ قۋات پايدا بولىپ, جاۋىن جەڭەدٸ. الايدا ونى جەڭگەننٸڭ ٶزٸندە ول جەڭگەنٸن ٶزٸنەن ەمەس, ەراۋقتان كٶرەدٸ.دٷنيەنٸڭ ايدان انىق يگٸلٸگٸ جەنە بٸرقالىپتىلىعى وسى بارلىقتى جاراتۋشى جەنە نەسٸبە بەرۋشٸ تەڭٸرٸنٸ دەرٸپتەۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. ال تەڭٸرٸ ٶز كەزەگٸندە تەڭٸرلٸك دٷنيەتانىمنىڭ ٶزگەرمەس نۇسقاسىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بۇل تۋرالى قازتۋعاننىڭ «ماداق جىرىندا» عاجاپ ايتىلعان.
بۇلىت بولعان ايدى اشقان,
مۇنار بولعان كٷندٸ اشقان,
مۇسىلمان مەن كەۋٸردٸڭ
اراسىن ٶتٸپ بۇزىپ دٸندٸ اشقان
سٷيٸنٸشۇلى قازتۋعان!
مٸنە, بۇل جىرىندا ول ٶزٸنٸڭ دٸنٸن مۇسىلمانداردان دا, كەپٸرلەردەن دە بٶلەك سانايدى. ال سوندا ول نەمەن ەرەكشەلەنەدٸ?
تەڭرٸ — كٶك تەڭٸرٸسٸ, ياعني ول بٸر قۇداي, جەنە وعان باسقا قۇدايلار, نەمەسە كٷشتەر ارقىلى جٷگٸنۋگە بولاتىن ەڭ جوعارعى قۇداي. مىسالى, تٷركٸلەردٸڭ بولجاۋ كٸتابى بويىنشا كٶك تەڭٸرٸسٸنەن ٶزگە الا اتتى جول تەڭٸرٸسٸ جەنە قارا اتتى جول تەڭٸرٸسٸ بار, سونىمەن قاتار جەر سۋ قۇدايى جەنە ۇماي انا بار. بۇل قۇدايلاردىڭ ەربٸرەۋٸ ٶز مٸندەتٸن اتقارادى. بٸراق ولاردىڭ بەرٸ تەڭٸرٸنٸڭ حۇزىرىندا, ٶيتكەنٸ ول قۇت دارىتۋشى, نەمەسە كيەلٸ قۋات بەرۋشٸ. ادام باقىتتى بولۋى ٷشٸن وعان قۇت دارۋعا تيٸس, ال ەگەر وعان قۇت دارىسا, ونىڭ جەڭبەيتٸن كەدەرگٸسٸ جوق. ال مۇسىلمانداردىڭ تٷسٸنٸگٸنشە ادامنىڭ باسى — اللانىڭ دوبى, ادامنىڭ قالاعانى بولمايدى, قۇدايدىڭ قالاعانى بولادى. پەندە تەك اللاعا عانا مويىنسىنۋعا تيٸس. ال تەڭٸرٸدە مۇنداي ٶزٸمشٸلدٸك جوق, ول ٶز ۇرپاعىنان دٸني فاناتيزمدٸ تٸلەمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, تٷرٸك ەرلەرٸ ٶزدەرٸن مەيلٸنشە اشۋعا تيٸس.
جالاڭاش بار دا, جاۋعا تي,
تەڭٸرٸ عانا بٸلەدٸ
اجالىڭ سەنٸڭ قايداندى!
الايدا وسى تەڭٸرٸ عانا بٸلەدٸ دەگەنٸ ەشكٸم دە ەشنەرسەنٸ بٸلمەيدٸ دەگەنگە مەگزەگەندەي, ياعني ەشقانداي تاعدىر جوق, تەك قانا اجالدىڭ مٷلتٸكسٸزدٸگٸ عانا بار. كٷلتەگٸننٸڭ جازۋىندا ايتىلعان عوي: «ۋاقىت تەڭٸرٸنٸڭ قولىندا, ادام ۇعلى تەك ٶلۋ ٷشٸن كەلگەن». جەنە بۇل ٶلٸم بارلىق ادامزات ٷشٸن بٸردەي. ەگەر ٶزگە دٸندەردە اجالدان شوشىنۋ قۇدايعا جٷگٸنۋگە جەنە ونىڭ ەركٸنە تولىق كٶنۋگە اپارسا, كٶشپەندٸلەر ٶزگە شەشٸمگە كەلگەن: ەگەر ٶلٸمنەن قۇتىلۋ بەيمٷمكٸن بولسا, وندا ودان نەسٸنە قورقامىز, كەرٸسٸنشە, وعان قارسى شىعىپ, ونى جەڭۋ كەرەك. ەزٸربايجاندىق «دەدەم قورقىت كٸتابىندا» دومباۋىل باتىر ەزٸرەيلٸمەن سوعىسادى ەمەس پە? بۇل تٷركٸ ەسكەرتكٸشٸنٸڭ يسلامدىق كونتەكتستٸندە ساقتالعان تەڭٸرشٸلدٸك دٷنيەتانىمىنىڭ سارقىنشاعى بولار?
كٶشپەندٸلەر باقىت سۇرامايدى, ولار ونى جاۋلاپ الادى. بٸراق ول ٷشٸن وندا تەڭٸرٸدەن دارىعان قۇت بولۋعا تيٸس. تەڭٸرشٸلدەر ۇعىمىنداعى قۇتتى زورواستريزمدەگٸ حۆارنا ۇعىمىمەن سالىستىرعان قىزىق. حۆارنا — تەڭٸرلٸك ٸزگٸ باق, قۇدايدىڭ ادامعا بەرگەن سىيى, تەڭٸرلٸك قۋات پەن كٶرەگەندٸكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ.
ەدەتتە ونى ادام باسىنداعى نۇرلانعان نيمب رەتٸندە سۋرەتتەگەن. حۆارناسى بار ادام كەز كەلگەن سىننان وپ وڭاي ٶتٸپ, شىعۋ جوق جەردەن سىتىلىپ, شىعا سالادى. حۆارنا ادامنىڭ ٶز قاسيەتتەرٸن اشۋعا كٶمەكتەسەدٸ, وعان تولىق بوستاندىق بەرٸپ, جاڭالىق ٸزدەۋگە جەتەلەيدٸ. ونداي قاسيەتٸ بار ادام, بارلىق كەدەرگٸنٸ جەڭٸپ شىعىپ, پايعامبارلىق كٶرٸپكەلدٸلٸككە دەيٸن جەتەدٸ. حۆارنانىڭ سيمۆولى — نايزاعاي.
ٶزٸنٸڭ جالپى تٷرٸندە حۆارنا قۇتقا ۇقسايدى, بٸراق ۋاقىت ٶتە ول كٷردەلەنەدٸ, دارالانادى. ٶزٸنٸڭ دەڭگەيٸ, كٷشٸ جەنە دارۋ تەسٸلٸ ارقىلى حۆارنا ٷشكە بٶلٸنەدٸ.
ەڭ باستى حۆارنا — پاتشا حۆارناسى. ول كەلشەك ۇلى ٸستەر ەسەبٸنەن بەرٸلەدٸ. ابىز حۆارناسى مۇرا ەتٸلٸپ بەرٸلەدٸ. ول تەكتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ, اتا بابالاردىڭ يگٸ ٸستەرٸ ٷشٸن ماراپات. جاۋىنگەر حۆارناسىمەن ادام ٶزٸنٸڭ تٸرٸ كەزٸندەگٸ يگٸ ٸستەرٸ ٷشٸن ماراپاتتالادى. وسى ٷش حۆارنانىڭ سيمۆولى رەتٸندە زورواسترلىق شٸركەۋلەردە ٷش تٷرلٸ وت جاعىلادى.
قۇت پەن حۆارنا ماعىناسىن كٶشپەندٸلەر مەن وتىرىقشىلاردىڭ ايىرماشىلىعى ارقىلى ۇعىنۋعا بولادى. وتىرىقشى ٶزٸنە ٶتە سەنٸمدٸ, ٶزٸنٸڭ ٸستەرٸن ول اسىقپاي, بٸرتٸندەپ جاسايدى. سوندىقتان ول جوسپارلاۋ مەن سحەماتيزمگە قۇمار. كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸ — ەلٸرۋ مەن زاماتتا شەشٸم تابۋ مەدەنيەتٸ. حۆارنانىڭ ورنىنا ول قويشىمەن قاعانعا دا بٸردەي قۇت ۇعىمىن تۋدىرادى. الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا عۇنندار ٶزٸنٸڭ ەڭ ٷزدٸك ادامدارىنا تەڭٸرٸ اتاعىن سىيلاعان. كەيٸن ورتاازييالىق يسلامدا ول ەۋليەلەردٸ دەرٸپتەۋ كۋلتٸنە اۋىسقان. ٶيتكەنٸ تازا يسلامدا تەك اللاھقا عانا تابىنادى عوي. سوندىقتان ەۋليەلەرگە تابىنۋ يسلامدا تەڭٸرشٸلدٸكتەن قالعان.
سٶيتٸپ, قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸ دٷنيەگە تۇتاستاي تەڭٸرشٸلدٸك ارقىلى كەلگەن جەنە بۇل, ەسٸرەسە, شەجٸرە قۇبىلىسىنا بايلانىستى, سەبەبٸ تەڭٸرٸ جاراتۋشى قۇداي ەمەس, تۋدىرۋشى قۇداي, بارلىق تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ اتاسى. سوندىقتان قازٸر ودان تەك قانا ونىڭ جالعىز ەسٸمٸ قالسا دا, ول ەلدەدە جاراتۋشىلىق قاسيەتٸن جوعالتقان جوق. تەك وعان سەنەتٸن جەنە سودان بولاشاعىن كٶرەتٸن ۇرپاعى بولسا.
ەۋەزحان قودار
