اۋداندىق گازەت, احۋالىڭ قالاي?

«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كٶك سيىرى» دەمەكشٸ, اۋداندىق گازەت­تەردٸڭ جاي-جاع­دايى تۋرالى مەسە­لە بيىل سەكسەن جىلدىق مەرەي­تويىن تويلايتىن الماتى وبلى­سى­نىڭ نا­رىن­قول اۋدان­دىق «حانتەڭٸرٸ» گازە­تٸ­نٸڭ پروبلەما­سىنان باستالعان ەدٸ. گازەت مەرەيتويىن تويلاماق تٷگٸلٸ, جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كٶرٸنەدٸ. كەزٸندە كلاسسيك جازۋشى بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى باققوجا مۇقاي سىندى قالامگەرلەردٸڭ شىعارماشىلىق شابىتىن مازداتقان, قۋات بەرگەن اۋداندىق گازەتتٸڭ قازٸرگٸ حالٸ مٷشكٸل. بۇل جٶنٸندە رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ەدەبي بايقاۋىنىڭ جٷلدەگەرٸ بەركٸن ەكەباەۆ دابىل قاعادى.

«حانتەڭٸرٸ» گازەتٸ تۋرالى پروبلەما «ەگەمەننٸڭ» مەنشٸكتٸ تٸلشٸلەرٸنە باسقا اۋداندىق گازەتتەردٸڭ احۋالى تٶڭٸرەگٸندە زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە تٷرتكٸ بولدى. باسىلىم وقىرمانىنىڭ ماقالاسىنا قوسا, بٷگٸن ەكٸ ايماقتان جازىلعان ساراپتامانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

باسشىلار باق-تى باعالاي بٸلسە…

تورعاي كەنتٸنٸڭ قارت تۇرعىنى جۇماقان سەدۋاقاسوۆ اقساقال «بٸزدٸڭ تورعاي» گازەتٸ كەشٸكسە ٸزدەي باستايدى, رەداكتسيياعا قوڭىراۋ شالادى نەمەسە تاياعىنا سٷيەنٸپ ٶزٸ كەلەدٸ. عۇمىر بويى اۋداندىق گازەتتٸ جازدىرىپ الاتىن ول گازەت كەشٸكسە بٸر زاتى جوعالعانداي مازاسىزدانا باس­تايدى. گازەتتەن تۋعان جەردٸڭ تاريحى, تورعاي جەرٸندەگٸ كٶز كٶرگەن يگٸ جاقسىلار, حالقىنىڭ دەستٷرٸ مەن سالتى, جاستاردىڭ تەربيەسٸ تۋرالى جىلى ماقالا وقىسا كەدٸمگٸدەي سەرگٸپ قالادى. «اۋدان ەكٸمٸ نە بٸتٸرٸپ جاتىر ەكەن, كٸم كەلٸپتٸ, كٸم قويىپتى?» دەگەن سيپاتتاعى اقپاراتتارعا دا ەلەڭدەيدٸ. رەداكتور گٷلٸم سماعۇل قارت وقىرمانعا گازەتتٸڭ كەشٸگۋ سەبەبٸ, ونى جەتكٸزەتٸن «قازپوشتا» قىزمەتٸنە بايلانىس­تى ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ, جىلى سٶزٸمەن شىعارىپ سالادى.

«بٸزدٸڭ تورعاي» گازەتٸنٸڭ رەداك­تسيياسىنداعى بۋحگالتەردٸ قوسپاعاندا رەداكتور, بٸر تٸلشٸ, بەتتەۋشٸ جەنە حاتشى بال جيناعان اراداي جٷگٸرٸپ, جاياۋ-جالپىلاپ ماقالاعا ٶزەك بولاتىن اقپاراتتى ٸزدەيدٸ. ٶتكەن جىلى كٷزدە گازەت جارتىلاي جەكەشەلەندٸرٸلگەن بولاتىن. دەگەنمەن ەلٸ اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ تولىق قولداۋ-كٶمەگٸمەن شىعىپ وتىر. تارالىمى ٶتكەن جىلى 1,5 مىڭ دانا بولدى. بۇل اۋدان تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنا شاققاندا ون پايىزدى قۇرايدى. جانكەلدين اۋدانىنداعى ەلدٸ مەكەندەر تورعاي كەنتٸنەن ەڭ كەم دەگەندە 30-40 شاقىرىم, تٸپتٸ كٶپشٸلٸگٸ 70-100 شاقىرىمدا جاتىر. گازەتتٸ «قازپوشتانىڭ» اۋداندىق, اۋىلدىق بٶلٸمشەلەرٸ جەتكٸزەدٸ. رەداكتور گٷلٸم سماعۇلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, گازەت وقىرمانىنا بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە جەتسە – كٶڭٸلگە دەمەۋ.

وبلىستاعى اۋداندىق, قالالىق باسىلىمدار اراسىندا «بٸزدٸڭ تورعايدان» بٶلەك كٶرشٸ امانگەلدٸ اۋداندىق «امانگەلدٸ ارايى» گازەتٸ تازا قازاق تٸلٸندە شىعادى. ونىڭ تارالىمى بٷگٸندە 1800 دانانى قۇرايدى. اۋداننىڭ حالقى قازٸر 17 مىڭنان اسادى.

– اۋداندا 2400-دەي وتباسى بار. بٸر ٷيدە بٸرنەشە وقىرمان بار دەپ ەسەپتەيمٸز, سوندىقتان بٸز قازٸر وقىرماندارىمىزدى جارىدان اۋا قامتىپ وتىرمىز. بيىلعى باسپاسٶزگە جازىلۋ ناۋقانىندا تارالىمدى 2200-گە جەتكٸزۋ ويىمىزدا بار, – دەيدٸ گازەت رەداكتورى حاميتبەك مۇساباەۆ. ٶتكەن جىلى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸنە اينالىپ, گازەت تولىق جەكەشەلەندٸرۋگە كٶشتٸ.

– العاشقىدا گازەتتٸڭ جەكە­شەلەن­دٸرٸلۋٸنەن قورقا تارتقانبىز. قازٸر بٸز تٷسٸندٸك, رەداكتسييا ۇجىمىندا «گازەت – اسىراۋشىمىز» دەگەن تٷسٸنٸك باسىمدىققا يە بولىپ كەلە جاتىر. سول ٷشٸن ۇجىمداعى بەس ادام تىنبايمىز, ٸزدەنسەك عانا تابىس كەلەدٸ, – دەيدٸ رەداكتور. دەگەنمەن, گازەتتٸڭ مەنشٸك فورماسى ٶزگەرگەنٸمەن, جاعدايدىڭ بۇرىنعىدان اسا ٶزگەرٸپ كەتپەگەنٸ بايقالادى. گازەتكە تابىس تارالىمى, جارناما جەنە اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ ٸشكٸ سايا­سات بٶلٸمٸ جاساعان مەملەكەتتٸك تاپسىرىسى ارقىلى كەلەدٸ. وسى قاراجات­تىڭ بارلىعىن قوسقاندا ۋاقىت تالابىنا, وقىرمان تالعامىنا ساي باسىلىمنىڭ ديزاينىن دۇرىستاۋ, سايتتى جولعا قويۋ, بەت سانىن كٶبەيتۋ, كادر بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ سەكٸلدٸ گازەتتٸڭ زاماناۋي سٸلكٸنۋٸنە مۇرشا كەلمەي وتىر. اۋدان نەگٸزٸنەن مال شارۋاشىلىعى, وندا دا مالدىڭ كٶبٸ جەكە سەكتوردا. سوندىقتان گازەتكە حابارلاندىرۋ, قۇتتىقتاۋ, كٶڭٸل ايتۋ سەكٸلدٸ ۇساق-تٷيەكتەن عانا اقشا تٷسەدٸ. حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, گازەت ماتەريالدارى دا جەرگٸلٸكتٸ وقىرماننىڭ كٶڭٸل قالاۋىن ەسكەرەدٸ. نەگٸزٸنەن 8 جەنە ٸشٸنارا 12 بەت بولىپ شىعادى.

تورعاي ٶڭٸرٸندەگٸ وسى ەكٸ باسىلىمنان باسقا قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋداندارى مەن قالالارىنداعى گازەتتەر نەگٸزٸنەن ورىس جەنە قازاق-ورىس تٸلدەرٸندە باسىلادى. قالالاردى ايتپاعاندا, اۋداندىق گازەتتەردٸڭ ەڭ كٶپ تارالىمى 4800 دانانى قۇرايدى. ال ٶندٸرٸستٸ رۋدنىي قالاسىنداعى «رۋدنەنسكيي رابوچيي», «ماگنەتيت» گازەتتەرٸنٸڭ تارالىمى 13-17 مىڭعا جەتٸپ جىعىلادى. وبلىس اتتاس قوس­تاناي اۋداندىق «ارنا» گازەتٸ 3500 تارالىمى بار اۋداندىق ٸرٸ گازەتتٸڭ بٸرٸ. اپتاسىنا بٸر رەت 16 بەتپەن, قاجەت كەزدەرٸ 32 بەتپەن شىعادى. الايدا وبلىس ورتالىعىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ اۋدان حالقىنىڭ سانى 70 مىڭ شاماسىندا ەكەنٸن ەسكەرسەك, گازەت تارالىمى ونىڭ ون پايىزىن دا الا الماي وتىر. گازەت رەداكتورى جۇماكٷل ەرقاسىموۆا بۇل جاعدايدىڭ بٸرنەشە سەبەپتەرٸن العا تارتتى.

– گازەتتٸ باسقارعانىما ون بەس جىل بولدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە بايقاعانىم, جىل سايىن مەرزٸمدٸ باسىلىمعا جازىلۋ كٶرسەتكٸشٸ تٶمەندەپ كەلەدٸ. ونىڭ باستى سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ – ادامداردىڭ گازەتكە قىزىعۋشىلىعى, وقۋى ناشارلاپ كەتتٸ. ساۋالناما جٷرگٸزگەنٸمٸزدە ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ گازەتتٸ ونىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىنان وقىپ وتىراتىنىن ايتتى. گازەتتٸڭ سايتىن تەك قوستانايلىقتار عانا ەمەس, شەتەلدەن, رەسەيدەن, بەلورۋسسييادان, گەرمانييادان قارايتىندار بار. بٸزدٸڭ بايقاۋىمىزشا, جىل سايىن بٸزدٸڭ سايتقا كٸرەتٸندەر سانى ارتىپ كەلەدٸ. بۇل بٸر جاعىنان قۋانىشتى دا شىعار, ەكٸنشٸ جاعىنان ٶكٸنٸشتٸ. سەبەبٸ سايتتىڭ وقىرمانى كٶبەيگەنٸمەن, بٸز ودان تابىس تاۋىپ وتىرعانىمىز جوق, – دەيدٸ رەداكتور جۇماكٷل ماراتقىزى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋدان بولسا دا گازەتتٸڭ تابىسى تارالىمنان جەنە اۋدان ەكٸمدٸگٸ جاساعان مەملەكەتتٸك سۇرانىستان تٷسەدٸ. ٸرٸ اۋدان بولعانىمەن گازەت جارناماعا جارىمايدى.

– قازٸر كەسٸپكەرلەر دە, كەسٸپ­ورىن­دار, جالپى بيزنەس سالاسىندا­عىلار جارنامانىڭ ٶزدەرٸنە ارزان تٷسەتٸن تٷرلەرٸن تاۋىپ العان. حابارلاندىرۋلارىن, جارنامالارىن ٶزدەرٸنٸڭ سايتىنا ورنالاستىرادى, كٶشەگە ٸلەدٸ, جٷرگٸنشٸلەرگە پاراقشالار تاراتادى, ەيتەۋٸر گازەتكە بەرۋگە ىقىلاستى ەمەس, – دەيدٸ رەداكتور. جالپى وقىرمانداردى تارتۋ گازەت رەداكتسيياسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸنەن, ٸس-جوسپارىنان تٷسپەيدٸ.

اۋداندىق گازەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سەكٸلدٸ «ارنا» گازەتٸ دە تارالىمنىڭ ازدىعىن «قازپوشتا» قىزمەتٸنٸڭ ناشارلىعىنا سايادى. اۋىلداردا پوشتا قىزمەتكەرٸ كٷنٸ بويى وتىر­مايتىندىعىن, گازەتتەردٸڭ ۋاقىتىلى جەتكٸزٸلمەيتٸندٸگٸن ايتادى. بۇل ەندٸ تەك اۋداندىق گازەتتەر ٷشٸن عانا ەمەس, بارلىق باسىلىمداردىڭ باسىندا بار, ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان مەسەلە. قىس ايلارىندا باسىلىمداردى ەلدٸ مەكەندەرگە جەتكٸزۋ تٸپتٸ باياۋلايدى. قانداي مەنشٸك تٷرٸندە بولسا دا, اۋداندىق, قالالىق گازەتتەردٸڭ اۋدان ەكٸمدٸگٸمەن «يلەگەنٸ بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعى», سول ٶڭٸردٸڭ مۇڭىن مۇڭدايدى, جىرىن جىرلايدى. مۇنى تٷسٸنگەن ەكٸمدەر اۋداندىق, قالالىق گازەتتەرگە قول­داۋ-كٶمەگٸن كٶرسەتٸپ, بٸرلەسٸپ جۇ­مىس ٸستەپ وتىر. ونداي گازەتتەردٸڭ جاعدايى دا جامان ەمەس. مىسالى, تاران اۋداندىق «شامشىراق-ماياك» گازەتٸنٸڭ تارالىمى سوڭعى جىلدارى 2600 دانادان 3500-گە بٸر-اق كٶتەرٸلدٸ. گازەتتٸڭ جىلدىق بيۋدجەتٸ ەكٸ ەسەگە جۋىق ٶستٸ. رەداكتسييا ۇجىمى وتىراتىن عيمارات ەۋروجٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلدٸ. جۋرناليستەر سانى ارتتى, ٶزگە اۋداندىق گازەتتەر رەداكتوردان بٶلەك بٸر عانا تٸلشٸ ۇستاسا, مۇندا 5 جۋرناليست قىزمەت ەتەدٸ. كٶلٸك بەرگەن. وسىعان سەيكەس اۋدان ەكٸمٸ باقبەرگەن ٶتەۋليننٸڭ دە تالابى بار. ول جۋرناليستەردەن اۋدان ٶمٸرٸن شىنايى كٶرسەتۋدٸ, ۇساق كەمشٸلٸكتەرگە دەيٸن جازۋدى ۇسىنادى.

– ەكٸم «اۋداندىق گازەت – اۋدان­نىڭ ايناسى بولۋى, ونىڭ نازارىنان ەشتەڭە سىرت قالماۋى تيٸس» دەپ, سىن ماتەريالدارعا كٶڭٸل بٶلۋدٸ تاپسىرادى. سىن ماتەريالدارعا, وقىرماندار گازەتتەن ساۋعا سۇراپ جازعان شاعىمدارعا اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرامىز. گازەت كٶتەرگەن مەسەلەنٸڭ نەتيجەسٸ بولۋى كەرەك, – دەيدٸ رەداكتور ايباتىر احمەتبەكوۆ. «ارنا» جالقى ەمەس, وبلىستا ساپاسى, تارالىمى, ديزاينى, مازمۇنى, تٸپتٸ جارناما تارتۋ جاعىنان ەرٸپتەستەرٸنەن وق بويى الدا كەلە جاتقان قارابالىق اۋداندىق «اينا» گازەتٸن وقىرماندار ٸزدەپ وقيدى. الايدا وبلىستاعى اۋداندىق گازەتتەردٸڭ بارلىعى بٸردەي مۇنداي ەمەس, كەيبٸر اۋداندىق گازەتتەر ەلٸ دە جۇپىنى. مىسالى, قامىستى اۋداندىق «قامىستى جاڭالىقتارى» گازەتٸ 650 دانامەن تارالادى. مۇنداي تارالىمى از, ەلجۋاز باسىلىم ەلباسىنىڭ ساياساتىن, ەلدٸ ەكونوميكالىق دامىتۋ باعدارلامالارىن, اۋدان ەكٸمٸنٸڭ جاساپ جاتقان ٸستەرٸن وقىرمانعا قالاي جەتكٸزەدٸ?

جالپى, وبلىستا 30 اۋداندىق-قالالىق مەرزٸمدٸ باسىلىم شىعىپ تۇرادى. ونىڭ 23-ٸ ساياسي-قوعامدىق گازەتتەر دە, قالعان 7-ۋٸ جارنامالىق باسىلىمدار. كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, گازەتتەردٸ ەلدٸ مەكەندەرگە ۋاقىتىلى جەتكٸزۋ اۋداندىق باسىلىمداردىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالعان. ەكٸ تٸلدە شىعاتىن اۋداندىق, قالالىق گازەتتەردە مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ ماقالالار تىم از, قوراش. ماقتاۋىن كەلتٸرگەن «اينا» گازەتٸنٸڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸندەگٸ ماقالالار مەن اقپاراتتاردى بٸر بەتتەن اسىرمايدى. كادر جوق دەيدٸ. بيىل ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن جۋرناليس­تيكا ماماندىعى بويىنشا ورىس جەنە قازاق توپتارىندا 35 تٷلەك بٸتٸردٸ.

– جىل سايىن تٷلەكتەردٸڭ شامامەن 80 پايىزى جۇمىسقا ماماندىعى بو­يىنشا ورنالاسادى. الايدا اۋداندارعا جاستاردىڭ ٸلۋدە بٸرەۋٸ عانا بارادى. جٸتٸقارا, ليساكوۆ, رۋدنىي, ارقالىق قالالارىنا بارۋعا نيەت ەتكەندەر تىم سيرەك. تٷلەكتەردٸڭ بارلىعى استانا جەنە باسقا قالالارعا كەتەدٸ, وبلىس ورتالىعىندا قالادى. ٶيتكەنٸ جاس جۋرناليستەردٸ جاعداي جاساپ شاقىرعان اۋدان ەكٸمدەرٸن ەلٸ كەزدەستٸرگەن جوقپىز, – دەيدٸ جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ الماتاي جٷسٸپوۆا.

اۋداندىق, قالالىق گازەتتەر وقىرمان تالعامىنا تولىق ساي بولۋى ٷشٸن ول وقىرماننىڭ سوڭىندا ەمەس, الدىندا جٷرۋٸ تيٸس. ۋاقىت, قوعام تىنىسىن دٶپ باسقاندا عانا وقىرمان گازەتتٸ ٸزدەيتٸنٸن بٸز تٸلدەسكەن رە­داك­­تورلاردىڭ ٶزدەرٸ دە ايتتى. تارالىم كٶبەيگەن سايىن گازەتتٸڭ تابىسى دا ارتادى. گازەتكە قانشا ماتەريالدىق جاعداي جاسالعانىمەن, ونىڭ مازمۇندىق ساپاسىن كٶتەرەتٸن تەك مامان جۋرناليستەر ەكەنٸ بەلگٸلٸ.

نەزيرا جەرٸمبەتوۆا

«ەگەمەن قازاقستان», قوستاناي وبلىسى

باسىلىم دا زامانعا ساي بولۋى تيٸس

جاسىراتىنى جوق, جامبىل وبلىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سانى جاعىنان ماقتانا المايدى. نەبەرٸ 170 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان شىرايلى شىمكەنت شاھارىنداعىداي اي سايىن بٸر گازەت اشىلىپ, اقپارات مايدانى قىپ-قىزىل ٶرت بولىپ جالىنداپ جاتقان جوق. راس, وبلىس ورتالىعىندا بٸردٸ-ەكٸلٸ تەۋەلسٸز گازەتتەر بار. ولاردىڭ كٶبٸسٸ ورىس تٸلٸندە جەنە نەگٸزٸنەن جارناما تاراتۋدىڭ ارقاسىندا كٷنەلتٸپ وتىر. ال اۋداندارعا كەلەر بولساق, بٷگٸندە تەك مەركٸ اۋدانىندا عانا ەكٸ-ٷش جەكەمەنشٸك گازەت-جۋرنال جارىق كٶرەدٸ.

بٸر جاقسىسى, نارىقتىڭ قانداي قيىن كەزەڭدەرٸنەن ٶتسە دە, اۋداندىق گازەتتەر جابىلىپ قالعان جوق. شتاتى قىسقاردى, تارالىمى ازايدى, ورىس-قازاق رەداكتسييالارى قوسىلىپ كەتتٸ, ەيتەۋٸر بۇل باسىلىمدار قانداي تار جول, تايعاق كەشۋدەن ٶتسە دە اۋداننىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن بۇقاراعا جەتكٸزۋدەن ەش جاڭىلعان ەمەس. ەيتسە دە سوڭعى جىلدارى «اۋداندىق گازەتتەر جەكەمەنشٸككە ساتىلادى ەكەن» دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ قويۋلانا باستاعانى راس. العاشىندا «ەرەڭ-ەرەڭ كٷنەلتٸپ وتىرعان اۋداندىق باسىلىمداردا قانداي پايدا بار? ەشقانداي كەسٸپكەر ساتىپ المايتىن شىعار-اۋ…» دەگەندەر دە بولعان. بٸراق نارىق ٶز دەگەنٸن ٸستەيدٸ ەكەن. بٷگٸندە جامبىل وبلىسىنداعى بارلىق اۋداندىق گازەتتەردە جەكەمەنشٸكتٸڭ ٷلەسٸ بار.

اتاپ ايتار بولساق, قورداي, ت.رىسقۇلوۆ, مەركٸ, بايزاق, تالاس, مويىنقۇم, شۋ, جۋالى, جامبىل اۋداندىق گازەتتەرٸنٸڭ 51 پايىز ٷلەسٸ جەرگٸلٸكتٸ قارجى بٶلٸمٸنٸڭ مەنشٸگٸندە بولسا, قالعان 49-ى جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ يەلٸگٸندە. تەك سارىسۋ اۋدانى مەن تاراز قالاسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ ٶز قولدارىندا گازەتتٸڭ 90 پايىز ٷلەسٸن ۇستاپ وتىر. تارالىم جاعىنا كەلەتٸن بولساق, تاراز قالالىق جەنە تالاس, قورداي اۋداندىق گازەتتەرٸ 9 مىڭنان استام تيراجبەن جارىق كٶرٸپ جاتسا, قالعاندارىنىڭ ەكٸ جارىم مەن بەس مىڭنىڭ اراسىندا وقىرماندارى بار.

ەرينە, اۋداندىق گازەتتەر جاعدايىنىڭ جاقسى-جامان بولۋى سول اۋدان ەكٸمٸنٸڭ باسىلىمعا دەگەن كٶزقاراسىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن جاسىرۋعا بولماس. سودان بولار مۇنداي باسىلىمدار اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ەربٸر ٸس-شاراسىن كٶپٸرتٸپ جازىپ, ونسىز دا الاقانداي گازەت بەتٸن تيٸمدٸ پايدالانا الماي جاتاتىنى بار. ەندٸ جەكە كەسٸپكەرلەر گازەت ٶمٸرٸنە قانداي سەرپٸن ەكەلدٸ?

– گازەت مەنشٸگٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعى جەكەمەن­شٸكتٸڭ ٷلەسٸنە تيگەلٸ بەرٸ جۇمىسىمىزدى تاعى بٸر پىسىقتاپ, جانداندىرعانىمىز راس, – دەيدٸ تالاس اۋداندىق «تالاس تىنىسى» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى دٷيسەن مولداقۇلوۆ. – بٸراق ەشقانداي شتات قىسقارۋ مەسەلەسٸ ورىن العان جوق. تاعى بٸر جاعىمدى جاڭالىعىمىز – گازەتٸمٸز وبلىس ورتالىعىندا باسىلىپ, تٷرلٸ-تٷستٸ بولىپ شىعا باستادى. ودان بٶلەك جەكە كەسٸپكەردٸڭ ارقاسىندا جاڭا كومپيۋتەرلەر الىپ, جۇمىسىمىزدى جەڭٸلدەتتٸك. سونداي-اق گازەتٸمٸزدە مازمۇن جاعىنان دا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. كادر جاعىنان ەشقانداي مەسەلە جوق. تٸلشٸلەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ ٶز ٸسٸن بٸلەتٸن العىر ماماندار.

اۋداندىق گازەتتەر جەكەمەنشٸككە ساتىلعالى بەرٸ جاعداي­لارى تٸپتەن جاقسى بولىپ كەتتٸ دەۋگە بولماس. قۇجات جٷزٸندە «ساتىلدى» دەگەنٸ بولماسا, اۋداندىق ەكٸم­دٸكتەن بۇرىنعىشا مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بو­يىنشا قارجىلارىن الىپ, جۇمىستارىن بۇرىنعىشا جالعاس­تىرىپ كەلە جاتقان باسىلىمدار دا بار. بۇل جەردە ٸستٸڭ تەتٸگٸ سول گازەت باسشىلىعىندا وتىرعان ازامات­تاردىڭ قولىندا سيياقتى. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكپەن دە, جەكە كەسٸپكەرمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ, ەكٸ جاق­تىڭ دا تٸلٸن تابا بٸلسە, گازەتتٸڭ جۇمىسى جاندانا­تىنى انىق. ەكٸمدٸكتٸ قايدام, كەسٸپكەرلەر پايدا جوق جەرگە اتتاپ اياق باسپايتىنى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. سوندىقتان اۋداندىق گازەتتەرگە جەكەمەنشٸكتٸڭ ارالاسۋى بۇل باسىلىمداردىڭ مازمۇنىنىڭ ٶزگەرۋٸنە, ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتۋٸ تيٸس. زامانعا ساي بەيٸمدەلٸپ, جاڭاشا گازەت شىعارۋ قاجەت. ەيتپەسە تەك اۋداندىق ەكٸمدٸك بٶلگەن قارجىنى بۇرىنعىشا جۇمساپ, ٶز بيدايىن ٶزٸنە قۋىرىپ بەرۋ ەشكٸمگە ابىروي ەپەرمەيتٸنٸ انىق.

قالاي ايتساق تا ٶڭٸردەگٸ اۋداندىق گازەتتەردٸڭ احۋالى ناشار دەۋگە كەلمەيدٸ. قوڭىرقاي, بٸرقالىپتى ورتاشا تٸرلٸگٸمەن-اق اۋىل حالقىن اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەندٸ زامان ٶزگەردٸ, قۇرىلىمى ٶزگەردٸ, سوعان ساي گازەت بەتٸ دە ٶزگەرە السا, قانەكي!

ورالحان دەۋٸت, «ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى

«حانتەڭٸرٸ» جابىلۋ الدىندا تۇر

اۋىلدا تۇرماعانىمىزبەن, اۋدان ٶمٸرٸن باسپاسٶز ارقىلى ٷنەمٸ بٸلٸپ وتىرامىز. جاقسى ٸستەرٸنە قۋانىپ, كەيبٸر كەمشٸلٸكتەرٸنە «ەتتەگەن-اي» دەپ قالاتىنىمىز تاعى بار. جاقىندا ەلگە بارعان ەدٸم. جاسىمىزدان سٷيٸپ وقيتىن اۋداندىق «حانتەڭٸرٸ» گازەتٸنٸڭ اۋىر جاعدايىن كٶرٸپ, قاتتى قينالدىم.

تاريحى سوناۋ 1936 جىلدان باستالاتىن رايىمبەك اۋداندىق «حانتەڭٸرٸ» (بۇرىنعى «سوۆەتتٸك شەكارا») گازەتٸندە كەزٸندە بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, باققوجا مۇقاي, ەلنۇر مەيٸربەكوۆ, ەركٸن ٸبٸتانوۆ, دەۋلەت جەلدٸكباەۆ, ايتاقىن ەبدٸقالوۆ, باتىق مەجيتۇلى, مٸنۋار ەكٸمحانوۆ, رىسبەك سەرسەنباەۆ سيياقتى ەلگە تانىمال جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر جۇمىس ٸستەگەن. سول گازەت «جەتٸسۋ-اقپارات» مەدياحولدينگ مەكەمەسٸ تاراتىلعان سوڭ, بىلتىردان بەرٸ 50 پايىزى اۋدان ەكٸمٸنٸڭ, ال قالعان 50 پايىزى رەداكتسييانىڭ قاراماعىنا بەرٸلٸپتٸ.

بيىلعى جىلى مەملەكەت تاراپىنان باسپاسٶزگە قولداۋ كٶرسەتٸپ, «حانتەڭٸرٸ» گازەتٸنە 16 ميلليون تەڭ­گە قاراستىرىلىپتى. زامان تالابىنا ساي اۋداندىق ەكٸم­شٸلٸكتٸڭ ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸ تەندەر ٶتكٸزگەن. الايدا بەلگٸسٸز سەبەپتەرمەن اقپان ايىندا ٶتكٸزٸلۋگە تيٸستٸ تەندەر تٶرت اي كەشٸكتٸرٸلٸپ, 23 ماۋسىمدا ٶتكەن. تەندەردەن 4,5 ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندە ۇتىپ العان قاراجات رەداكتسيياعا وسى كٷنگە دەيٸن تٷرلٸ سىلتاۋلارمەن بەرٸلمەگەن. قاراجاتتىڭ جەتپەۋ سالدارىنان تٷرلٸ كوممۋنالدىق شىعىنداردى تٶلەۋ مٷمكٸن بولماعان. امالدىڭ جوقتىعىنان بەس جۋرناليست كەزەكسٸز, ەڭبەكاقىسىز دەمالىسقا جٸبەرٸلگەن. الماتى قالاسىنداعى «الماتى بولاشاق» باسپاحاناسىنا 917 مىڭ تەڭگە قارىز كٶرٸنەدٸ. جىل باسىنان باستاپ ولار باسىلىمنان تٷسكەن قاراجاتپەن عانا قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تٶلەپ كەلگەن. ەڭبەكاقى دەمەكشٸ, ولاردىڭ جالاقىسىنىڭ الدى 150 مىڭنان اسسا, تٶمەنگٸ جالاقىلارى 39 مىڭنان از عانا كٶپ ەكەن. سونىڭ ٶزٸن ۋاقتىسىندا بەرمەي وتىرعان شەنەۋنٸكتەرگە قالاي رەنجٸمەيسٸڭ.

گازەتكە اۋدان باسشىلارىنىڭ جەتە مەن بەرمەۋلەرٸ سالدارىنان ول ٶز جۇمىسىن توقتاتۋدىڭ الدىندا تۇر. سەكسەن جىلدىق تاريحى بار وسى باسىلىم بۇرىن-سوڭدى وسىنداي قيىن جاعدايدا قالىپ كٶرگەن ەمەس. ول – اۋداننىڭ بەتكە ۇستار ايناسى. اۋداننىڭ بارلىق جاقسى جۇمىستارىن اسىرىپ, جاماندارىنىڭ كەمشٸلٸكتەرٸن ايتىپ, سول ولقىلىقتاردى دەر كەزٸندە تٷزەتۋگە ىقپال جاساپ وتىراتىن باسىلىمعا كٶڭٸل بٶلمەۋ – اۋدان ەكٸمدٸگٸنە, ونىڭ تيٸستٸ بٶلٸمٸنە ٷلكەن سىن.

كەيٸنگٸ جىلداردا اۋداننان باسقا جاققا قونىس اۋدارۋشىلار ازايماي وتىر. ولاردىڭ كٶشۋ سەبەپتەرٸن انىقتاپ, تالداۋ جاساۋ, تٸزٸمدەرٸن الىپ, ەسەپ جٷرگٸزۋ, كٶشۋدٸ بولدىرماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ سيياقتى تاعى باسقا ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ گازەت بەتتەرٸندە جارييالاپ وتىرسا, بۇل ٷدەرٸستٸڭ ازايۋىنا سەپتٸگٸ تيگەن بولار ەدٸ. اۋدان باسشىلارى وسىنداي ٶزەكتٸ مەسەلەگە جەتە كٶڭٸل بٶلۋلەرٸ قاجەت سيياقتى. جۋرناليستەردٸڭ جاعدايلارى ويداعىداي بولماسا, ولار قاراجات جاعىنان قىسىلىپ جاتسا, ولاردان جۇمىس تالاپ ەتۋ ورىنسىز بولاتىنىن تٷسٸنە بٸلگەنٸمٸز دۇرىس.

يە, بٷگٸنگٸ اۋداندىق گازەتتٸڭ احۋالى وسىنداي. وعان اۋداننىڭ اتقامٸنەرلەرٸ نە دەيدٸ? ەل-جۇرت بۇعان قالاي قارايدى?

 بەركٸن ەكەباەۆ, رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ەدەبي بايقاۋىنىڭ جٷلدەگەرٸ

 الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى

بەت قاتتالىپ جاتقاندا:

الماتى وبلىسى نارىنقول اۋداندىق «حان­تەڭٸرٸ» گازەتٸنٸڭ تاعدىر-تالايىنا قاتىستى وب­لىستىق ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنان تٶمەندەگٸشە حات كەلٸپ تٷستٸ:

«الماتى وبلىسى ٸشكٸ ساياسات باسقارماسى رەس­پۋب­ليكالىق «التىن قالام» ەدەبي بايقاۋىنىڭ جٷلدەگەرٸ بەركٸن ەكەباەۆتىڭ حاتىنا سەيكەس, 2016 جىلى مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق تاپسىرىس­تى جٷزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن رايىمبەك اۋدانىنا 16 ملن 538 مىڭ تەڭگە بٶلٸ­نٸپ, بۇل قاراجات رايىمبەك اۋداندىق ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنە تولىقتاي اۋدارىلعاندىعىن حابارلايدى.

ساتىپ الۋ جەڭٸمپازىن انىقتاۋ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتٸنە كٸرەدٸ».

حاتقا وبلىستىق ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ر.الپىسباەۆ قول قويعان.

سوندا اۋداندىق ٸشكٸ ساياساتقا ەلدەقاشان اۋدارىلعان قارجى «حانتەڭٸرٸ» گازەتٸنە نە ٷشٸن بەرٸلمەي وتىر? قالاي بولعاندا دا اۋداندىق گازەت­تٸڭ تەندەردە ۇتىپ العان 4,5 ميلليون تەڭگەسٸ ەلٸ كٷنگە شەيٸن رەداكتسييانىڭ ەسەپ-شوتىنا اۋدا­رىلماعاندىعى كٷدٸك تۋدىرادى. بۇل بيىل ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىندا ەلبا­سى­نىڭ مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋداعى سىندارلى ساياساتىن گازەت وقىرماندارىنا جەتكٸزۋگە جاسالىپ وتىرعان كەدەرگٸ ەمەس پە? وعان قوسا اۋدان كٶلە­مٸندەگٸ جاڭالىقتاردى, ٶتكٸزٸلٸپ جاتقان شارالاردى اۋداندىق گازەت جازباعاندا قاي گازەت جازادى? ازاتتىق العانىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىن تويلاتىپ جاتقاندا, «حانتەڭٸرٸ» سىندى تاريحى تەرەڭدە جاتقان گازەتتٸڭ جابىلۋى رايىمبەك اۋدانى ەكٸمدٸگٸنە ٷلكەن سىن بولاتىنى انىق.