جاقىندا كٶرشٸلەس قىرعىزستاننىڭ بۇرىڭعى باسشىسى المازبەك اتامباەۆتىڭ قازاق حالقىنىڭ بەتٸنە باسقان سٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ: “قازاق حالقىن شىڭعىس حان ۇرپاقتارى بيلەگەن” دەگەن سىنى ەدٸ. بٸراق بۇل شىنىندا سىنعا جاتاتىن سٶز با ەكەن? قازاقتىڭ حاندارى تەكتٸ بولعاندىعى ەش ۇيات نەرسە ەمەس. حانداردىڭ بيلٸگٸنٸڭ ينستيتۋتى – قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى ساياسي جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزٸ ەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەل بولعانىمىزدىڭ بەلگٸسٸ.
ورتاعاسىرداعى ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ بولسىن, ازييا ەلدەرٸ بولسىن – ولاردى ەر تٷرلٸ ەۋلەتتەردەن شىققان پاتشالارى, مونارحتارى بيلەگەن. ەۋروپادا گابسبۋرگتار, بۋربوندار, ۆالۋالار بولسا, تٷرٸكتٸ وسماندار, قىرىمدى گيرەيلەر باسقارسا, قىتايدا مين, تسين, تسزين ەۋلەتتەرٸ بٸر-بٸرٸن اۋىستىرسا, بٸزدٸ, قازاقتى شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى بيلەگەن. مۇنىڭ ەش جاماندىعى جوق, كەرٸسٸنشە بۇل – بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز. شىڭعىس حان ٶزٸ جامان-جاقسى بولسىن, بٷكٸل ەلەم تانىعان ۇلى تاريحي تۇلعا. دٷنيە جٷزٸندە رەسمي تٷرٸندە ٶتكەن مىڭجىلدىقتىڭ نار تۇلعاسى بولىپ سانالعان ادام. كٶشپەندٸ تايپالارىن بٸرٸكتٸرٸپ, باسىن قوستىرعان كٶشباسشى ەدٸ. دالا ٶركەنيەتٸندە ونىڭ اتى مٶدە, اتتيلا (ەدٸل), كٷلتەگٸن اتالارىمىزدىڭ اراسىندا قالدى. شىڭعىس حاننىڭ ەدٸل بيلٸك جٷيەسٸ, دانالىعى سان عاسىرلار بٸلٸمدٸ ادامدارىن تاڭ قالدىردى. قازاق حالقى تٷگٸل, قىتاي شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى باسقارعان مەملەكەت بولىپ سانالاۋىمەن ماقتان تۇتادى.
شىڭعىستىڭ نەمەرەسٸ حۋبيلاي حان 13 عاسىردىڭ اياعىندا قىتايدىڭ يمپەراتورى بولىپ, يۋان ەۋلەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان. ٸنٸسٸ حۋلاگۋ بولسا يراندى باسقارىپ, يلحان ەۋلەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىسى ەدٸ.
يران دا ٶز تاريحىنان قاشپايدى, ۇيالمايدى. ال قازاقتى شىڭعىس حان ۇرپاقتارى ەڭ ۇزاق باسقارعان. باسقا ەلدەر تٶرە تۇقىمىنان باس تارتقاندا, قازاق حالقى تٶرەلەرگە بەرٸك بولعان. تەكتٸ تٶرەلەرٸمٸز دە ەلدٸڭ ىستىعىنا كٷيٸپ, سۋىعىنا تونىپ, جاۋ كەلسە قول باستاعان, بەيبٸت زاماندا ەل باسقارعان. قازاقتىڭ تٶرەلەر باسقارعانى – بٸز التىن وردانىڭ (ناقتى ايتقاندا جوشى ۇلىسىنىڭ, اق وردانىڭ) ساياسي دەستٷرٸنٸڭ ميراسقورلارىمىز ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. تاريحتا التىن وردا دەگەن اتاۋىمەن قالعان (بۇل تەرميندٸ نەگٸزٸ تاريحشىلار سىناپ جاتادى, الايدا ەل اراسىندا كەڭ جايىلعان اتاۋ بولعان سوڭ “التىن وردا” دەپ جازىپ جاتىرمىز) دەشتٸ-قىپشاقتا ورنالاسقان جوشى ۇرپاقتارى باسقارعان مەملەكەت زاماناۋي رەسەيدٸڭ دە ساياسي جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى ەمەس پە?ورىس (مەسكەۋ) پاتشالىعىنىڭ ساياسي دەستٷرٸنٸڭ تٷبٸندە كيەۆتٸك رۋستٸڭ, ۆيزانتييا جەنە التىن وردانىڭ ساياسي دەستٷرلەرٸ جاتاتىنى ايداي انىق. “يگو” دەگەن سٶزٸنٸڭ ٶزٸ “يگٸ”, “يگٸلٸك” دەگەن
سٶزٸنەن شىققان ەمەس پە? قىرعىزدىڭ ارىس اينال دەگەن بيلەۋشٸنٸڭ ٶزٸ كەزٸندە شىڭعىس حانعا اق سۇڭقار جٸبەرٸپ, قۇرمەتٸن بٸلدٸرگەن عوي. كەيٸن قىرعىزدار موعولستاندا تۇرىپ, موعولستاننىڭ تاۋلى ايماقتىڭ ارىستاندارى اتالىپ شاعاتاي ۇرپاقتارىنا باعىنعان ەمەس پە? الايدا, شاعاتايلار, شايبانيلەر, اشتارحان ەۋلەتٸ قازٸرگٸ ٶبەك, تاتار, سٸبٸر تاتار حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارىن بيلەپ, ەكٸ-ٷش عاسىردان كەيٸن تاريحي ساحناسىنان كەتتٸ. قازان, اشتارحان مەن سٸبٸردٸ رەسەي جاۋلاپ الىپ ٶزٸنٸڭ قۇرامىنا قوسسا, ورتا ازيياداعى ەۋلەتتەرٸ قارادان شىققان حان بولعاندارىنا اۋىستىرىلدى. ياعني, قازاقپەن قانداس كٶشپەندٸ ٶزبەك ٶز اعالارىنان شىققان قوڭىرات, ماڭعىت, مىڭ ەۋلەتتەرٸ بۇقاردا, بەسقالادا (حيۋادا), قوقاندا ەمٸر, حان بولىپ شىقتى. وسىنداي جاعدايدا تەك قازاق باسقالاردان كٶپ تٶرەلەرٸنە – جەنٸبەك پەن كەرەي حاندارىنىڭ ۇرپاقتارىنا بەرٸك بولعان حالىق ەدٸ.قىرعىزدىڭ قولىنان قازاسىن تاپقان حان كەنەمٸزگە دەيٸن سان عاسىر قازاقتىڭ حاندارى, تٶرەدەن شىققان بيلەۋشٸلەرٸمٸز حالقىمىزدىڭ اجىراتىلمايتىن بٶلٸگٸ ەدٸ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ, قازاق بولعانىمىزدىڭ نىشانى ەدٸ.
حاندارىمىز شەكسٸز مونارحتار ەمەس, دالا دەموكراتيياسىنىڭ, كٶشپەدٸ, ەسكەري دەموكراتيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. حان تٶرەلەرٸنٸڭ اراسىنان عانا شىقسا-داعى, حاننىڭ تاعى ەردايىم اتاسىنان بالاسىنا ميراس بولىپ قالعان ەمەس. بيلٸككە بالادان دانالىعى, ەرلٸگٸ اسقان بٸر تۋعان باۋىرى, نەمەرە-شٶبەرە اعايىن, كەرەك بولسا تٶرە ەۋلەتٸنٸڭ مٷلدەم باسقا تارماعىنان شىققان ادام كەلە الاتىن ەدٸ. حان بولۋعا جارامايتىن حانىنان ەل كٶشٸپ كەتە الاتىن ەدٸ. ەلٸ تاستاپ كەتكەن حان حاندىقسىز قالاتىن ەدٸ. حانتالاپاي دا بولاتىن ەدٸ, حاندى انت ۇرسىن دەپ تاعىنان قۋۋ دا مٷمكٸنشٸلٸك بولاتىن ەدٸ.
كەرەك بولسا قىرعىزدىڭ ٶزٸ دە ەسٸم حانىمىزدى مويىنداپ, قازاقتارعا قوسىلىپ تۇرسىن حاندى شاپقان عوي, قازاق-قىرعىز بٸرٸگٸپ 1628 جىلى تاشكەنتتٸ العان ەمەس پە? بۇل قازاق-قىرعىز قوسىندى باسقارعان دا شىڭعىستىڭ ۇرپاعى تٶرە ەسٸم حانا ەمەس پا ەدٸ?
ال ەندٸ قىرعىزدىڭ ماناپتارىنا, قارادان شىعىپ ٶزدەرٸن حان دەپ ساناعاندارىنا قارايىق. شوقان ۋەليحانوۆتىڭ جازبالارىنا سٷيەنسەك, ماناپتاردىڭ بيلٸگٸ شەكسٸز ەدٸ (ايتا كەتەيٸك, “ماناستى” قاعازعا تٷسٸرٸپ, قىرعىزدىڭ تاريحىن, سالتىن, تۇرمىسىن زەرتتەگەن شوقان دا اتامباەۆ تٸل تيگٸزگەن تٶرەنٸڭ تۇقىمى). ماناپتار ٶز ەلٸنەن ياعني قارادان شىقسا-داعى قۇتىرعان ەركە شونجارلار ەدٸ. مۇنى سوتسياليستتٸك قىرعىزستاننىڭ بيلەۋشٸسٸ جٷسٸپ ەبدٸراحمانوۆ تا جازدى. مىسالى, ٷمبەتەلٸ دەگەن ماناپ بٸر كەزدە “ٷمبەتەلٸ” دەپ بالاسىن شاقىرعان ەيەلدٸڭ داۋسىن ەستٸدٸ. بايقاسا, كٸشكەنتاي بالانىڭ اتىن ٷمبەتەلٸ دەپ قويعان ەكەن. “جەر بەتٸندە ەكٸ ٷمبەتەلٸ سيمايدى” دەپ, اشۋى قىزعان ماناپ بەيكٷنە بالانىڭ باسىن قىلىشپەن شاۋىپ تاستاعان. قىرعىزدىڭ دەستٷرٸ بويىنشا حان سوعىس كەزٸندە-اق سايلانعان, ونى رۋباسىلار – ماناپتاردىڭ اراسىنان تاڭداعان. قارادان شىعىپ حان بولىپ سايلانعان ماناپتار ەلدٸ ٶز رۋىنا-اق تارتقان, ٶزٸمشٸل, رۋشىل بولىپ, جەكە جەنە ٶز رۋىنىڭ مٷددلەرٸن جالپىۇلتتىق مٷددەلەرٸنەن جوعارى قويعان. مىسالى. ورمان حان بٷكٸل قىرعىزدىڭ حانى بولا تۇرىپ, ٶزٸنٸڭ سارىباعىش رۋىنىڭ مٷددەلەرٸن اسىرا بيٸك تۇرعىزىپ, بۇعى دەگەن رۋىن شاۋىپ, ونى تۇزداي قۇرتايىن دەپ جٷردٸ. اقىرى ٶز قىرعىزدىڭ قولىنان قازاسىن تاپتى.
بٸزدٸڭ تٶرەلەرٸمٸز بولسا جٷزگە, رۋعا جاتپاعان سوڭ بٷكٸل ەلدٸ بٸردەي كٶردٸ, تەڭ كٶردٸ. ەدٸلەتتٸ بيلٸك جٷرگٸزٸپ, بٸر رۋدىڭ مٷددەسٸن باسقادان جوعارى قويعان جوق.
«حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدٸ, تٸرٸ بولسام, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن», - دەپ ايتقان الاشتىڭ كٶشباسشىسى ەليحان بٶكەيحانوۆ تا شىڭعىس حاننىڭ, ەز جەنٸبەكتٸڭ, تٶرەلەردٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. ەتتەڭ, زامانىمىزدىڭ ەليحاندارى, الاشتىڭ تۋىن تٸككەن احمەت, مٸرجاقىپ, ماعجان, جاقىپ-ەلٸمحاندارى, رايىمجاندارى قايدا? سول تٶرەدەن شىققان ەليحانعا, قازاق الاش زييالىلارىنا سەرٸك بولعان قىرعىزدىڭ يشانعالي اراباەۆ, ەبدٸكەرٸم سىدىقوۆ, قاسىمدار تىنىستانوۆتار ەمەس پە?...سوندا قىرعىزدىڭ دا زييالىلارى 100 جىل بۇرىن تٶرەدەن شىققان ەليحانعا باعىنعانى سىنعا جاتاتىن سٶز بە? قىسقاسى, تٶرەلەرٸمٸز, حاندارىمىز – تاريحىمىز, بابادان قالعان شەجٸرەلٸ اسىل ميراسىمىز.
تاريحىمىزدى ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناسپەن ارالاستىرماعانى جٶن-اق.
اسقار دايىربەك
.jpg)