فوتو: اشىق دەرەككٶز
قازاقستان ارميياسىندا تاعى بٸر داۋلى وقيعا قوعامدى الاڭداتتى. گۆاردەيسك گارنيزونىندا مەرزٸمدٸ قىزمەتٸن ٶتەپ جٷرگەن ساربازدىڭ جاق سٷيەگٸ سىنىپ, مۇرنى سىنعانى تۋرالى اقپارات ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تارادى. كەيٸن بەلگٸلٸ بولعانداي, ول قازٸر الماتى قالاسىنداعى ەسكەري گوسپيتالدا ەم قابىلداپ جاتىر. ال ەسكەري پوليتسييا قىلمىستىق ٸس قوزعاپ, تەرگەۋ امالدارىن باستاعان. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەسكەري رەفورما مەن شىندىقتىڭ اراسىن سارالاپ كٶردٸ.
جاراقات, جاسىرىنۋ, جاۋاپكەرشٸلٸك
جوعارىدا اتلعان وقيعا بويىنشا العاشقى مەلٸمەتتەردە ساربازعا وپەراتسييا جاسالعانىمەن, تولىققاندى مەديتسينالىق باقىلاۋ ۇيىمداستىرىلماعانى ايتىلدى. تۋىستارى ونى بٸر پەتەردە ۇستالعان كٷيدە تاپقان. قوسىمشا تەكسەرٸس بارىسىندا جاسالعان وپەراتسييانىڭ دۇرىس جٷرگٸزٸلمەگەنٸ انىقتالعانى دا حابارلاندى.
27 قاڭتار كٷنٸ گۆاردەيسك گارنيزونىنىڭ ەسكەري پوليتسيياسى ەسكەري قىزمەتشٸگە فيزيكالىق كٷش قولدانۋ دەرەگٸ بويىنشا قىلمىستىق ٸس تٸركەدٸ. ماتەريالدار سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋدٸڭ بٸرىڭعاي تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزٸلدٸ. تەرگەۋ بارىسىندا وقيعاعا قاتىسى بار تۇلعالاردىڭ ەرەكەتتەرٸمەن قاتار, جوعارى باسشىلىققا دەر كەزٸندە بايانداما جاساماعان جەنە مەديتسينالىق كٶمەكتٸ ۇيىمداستىرۋدا كەمشٸلٸك جٸبەرگەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ قارالاتىنى مەلٸمدەلدٸ. بٸرقاتار وفيتسەر ۋاقىتشا قىزمەتٸنەن شەتتەتٸلگەن.
«ماتەريالدار سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋدٸڭ بٸرىڭعاي تٸزٸلٸمٸنە تٸركەلدٸ. جان-جاقتى تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. تەرگەۋ بارىسىندا وقيعاعا قاتىسى بار بارلىق تۇلعالاردىڭ, سونداي-اق ەسكەري بٶلٸمدە جارعىدان تىس قارىم-قاتىناس فاكتٸسٸ تۋرالى جوعارى باسشىلىققا دەر كەزٸندە بايانداما جاساماعان جەنە مەديتسينالىق كٶمەكتٸ ۇيىمداستىرماعان لاۋازىمدى ادامداردىڭ ەرەكەتتەرٸنە قۇقىقتىق باعا بەرٸلەدٸ», – دەلٸنگەن ەسكەري پوليتسييانىڭ حابارلاماسىندا.
قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ ەسكەري-كلينيكالىق گوسپيتالٸندە ەم الىپ جاتقان قاتارداعى جاۋىنگەر ەسبول قاپاردىڭ جاعدايى, دەرٸگەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, تۇراقتى. جاقسٷيەك-بەت حيرۋرگيياسى بٶلٸمشەسٸنٸڭ باستىعى, مەديتسينا قىزمەتٸنٸڭ پودپولكوۆنيگٸ ۆلاديسلاۆ مۋساتوۆ ساربازدىڭ جالپى جاعدايى قاناعاتتانارلىق ەكەنٸن, وڭالتۋ شارالارى تولىق كٶلەمدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن جەتكٸزدٸ.
«گوسپيتالگە تٷسكەن كەزدە ونىڭ جاعدايى سالىستىرمالى تٷردە قاناعاتتانارلىق دەپ باعالاندى. ەمدەۋ تولىق كٶلەمدە جٷرگٸزٸلۋدە. قازٸرگٸ تاڭدا حالٸنٸڭ جاقسارعانى بايقالادى. پسيحولوگييالىق جاعدايى تۇراقتى, شايناۋ جەنە اۋىز اشۋ فۋنكتسييالارى قالپىنا كەلٸپ كەلەدٸ. جاقىن ارادا بەكٸتۋشٸ شينالار الىنادى. ەسكەري قىزمەتشٸ فيزيوتەراپييا, دەرۋمەندٸك تەراپييا, جالپى نىعايتۋشى ەم جەنە ەمدٸك دەنە شىنىقتىرۋ شارالارىنان ٶتۋدە. الداعى ۋاقىتتا گيپەربارييالىق وكسيگەناتسييا سەانستارى جوسپارلانعان. وڭالتۋ كەزەڭٸ اياقتالعان سوڭ ەسكەري-دەرٸگەرلٸك كوميسسييادان ٶتەدٸ», – دەدٸ ۆلاديسلاۆ مۋساتوۆ.
الايدا قوعامدى تولعاندىرعان مەسەلە – بٸر ساربازدىڭ جاراقاتى عانا ەمەس, وسىعان ۇقساس وقيعالاردىڭ جيٸلەپ كەتۋٸ.
ٶلٸم ستاتيستيكاسى جەنە سەنٸم داعدارىسى
قازاقستاندا 18-27 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارعا ەسكەري مٸندەتتٸلٸك جٷكتەلگەن. جىل سايىن ەكٸ شاقىرىلىم كەزەڭٸندە ونداعان مىڭ جاس ەسكەر قاتارىنا الىنادى. رەسمي يدەولوگييادا بۇل – ابىرويلى بورىش. قىزمەتتەن كەيٸن بٸلٸم مەن ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان.
بٸراق ٸس جٷزٸندە كٶپتەگەن جاس ەسكەردەن جالتارۋدىڭ جولىن ٸزدەيدٸ. سەبەپ – بٸر جىلدىق ٷزٸلٸس قانا ەمەس, ەلٸمجەتتٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى قورقىنىش.
رەسمي مەلٸمەتتەردە مۇنداي قۇبىلىس 2010 جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالاردان كەيٸن جويىلدى دەلٸنگەنٸمەن, قوعامدا وعان سەنٸم از. 2025 جىلعى 28 تامىز – 10 قىركٷيەك ارالىعىندا DEMOSCOPE بيۋروسى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ نەتيجەسٸ وسى كٷدٸكتٸ كٷشەيتە تٷستٸ. رەسپوندەنتتەردٸڭ 37,8 پايىزى ارميياداعى زورلىق پەن بەيرەسمي بيلٸك قۇرىلىمدارىنىڭ دەڭگەيٸ جوعارى دەپ سانايدى. 34,9 پايىزى سىبايلاس جەمقورلىقتى, 30,9 پايىزى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ەسكٸرۋٸن باستى پروبلەما رەتٸندە اتاعان.
سونىمەن قاتار ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 66,9 پايىزى ارمييا ەلدٸ قورعاۋعا قابٸلەتتٸ دەپ سەنگەنٸمەن, 26,2 پايىزى كٷمەن كەلتٸرگەن. بۇل قوعام ساناسىنداعى ەكٸۇداي كٶزقاراستىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸن كٶرسەتەدٸ.
سوڭعى جىلدارى بەيبٸت ۋاقىتتا ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ قازا تابۋى قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى. 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا 259 ەسكەري قىزمەتشٸ كٶز جۇمعان. 2023 جىلدىڭ باسىندا تاعى كەمٸندە 11 ٶلٸم تٸركەلگەن. مەجٸلٸس دەپۋتاتى نارتاي سەرسەنعاليەۆ ٷش جىل ٸشٸندە 270 ساربازدىڭ قازا تاپقانىن مەلٸمدەگەن بولاتىن.
2026 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا عانا ٷش وقيعا تٸركەلدٸ: شىمكەنتتە ۇلتتىق ۇلان قىزمەتشٸسٸ قايتىس بولدى, ٶسكەمەندە سارباز وق جاراقاتىنان كٶز جۇمدى, جامبىل وبلىسىندا تاعى بٸر ەسكەري قىزمەتشٸ اتىس قارۋىنان جارالانىپ, قازا تاپتى. رەسمي نۇسقالار ەرتٷرلٸ بولعانىمەن, اتا-انالار مەن قوعام اراسىندا «جارعىدان تىس قاتىناس بار ما?» دەگەن ساۋال جيٸ قويىلادى.
«ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك تۋرالى ەستٸپ جٷرمٸن» دەگەن قازاقستاننىڭ «حالىق قاھارمانى», گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ اتالعان باعدارلامانى تولىعىمەن زەرتتەۋ كەرەگٸن ايتادى.
«بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ونداي بولماعان ەدٸ. قازٸر «قاي جەردەن كەلدٸڭ, ەكەڭ كٸم, ەكەڭە جاز, اقشا جٸبەرسٸن» دەپ سۇراپ, ەلٸمجەتتٸك جاسايدى. امالى جوق سارباز ەكە-شەشەسٸنەن اقشا سۇراپ حابارلاسادى. بٸزدٸڭ جاڭا قازاقستانعا, ەسكەردٸڭ جاڭا سابىنا جاڭا رەفورما كەرەك. «ەسكەردەگٸ نٶلدٸك ٶلٸم» باعدارلاماسىنان حابارىم بار. بٸراق ول قالاي بولادى? قالاي جٷزەگە اسىرادى? مەن دە شەتتەپ قالمايمىن, اتسالىسامىن, سٶيلەسەمٸز, تالقىلايمىز. نيەتتەرٸ جاقسى, بٸراق سونى قالاي ٸستەۋگە بولادى, سٶزبەن با, تٸلمەن بە, جوق, جارنامامەن بە? وسى جاعىن انىقتاپ الۋ كەرەك», – دەيدٸ گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, «ەسكەردەگٸ نٶلدٸك ٶلٸم» باستاماسى دۇرىس نيەتتەن تۋعانىمەن, ونى ٸسكە اسىرۋدىڭ ناقتى مەحانيزمٸ ايقىن بولۋى تيٸس. «جاڭا قازاقستانعا – جاڭا ەسكەري رەفورما كەرەك» دەگەن گەنەرال قوعام تالقىسىنان تىس قالماي, اشىق ساراپتاما جٷرگٸزۋدٸ ۇسىنادى.
«نٶلدٸك ٶلٸم» باعدارلاماسى – ناقتى تەتٸك بار ما?
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلعى قاڭتارداعى مەلٸمدەمەسٸندە ەسكەردە ەلٸمجەتتٸككە, رۋشىلدىققا, ٶڭٸرشٸلدٸككە ورىن جوق ەكەنٸن قاداپ ايتتى جەنە بۇل مەسەلەنٸ جەكە باقىلاۋىنا الاتىنىن جەتكٸزدٸ. قورعانىس مينيسترلٸگٸ باقىلاۋدى كٷشەيتۋگە, مونيتورينگ جٷيەسٸن جاڭارتۋعا جەنە اشىقتىقتى ارتتىرۋعا ۋەدە بەردٸ.
بٷگٸندە باستى سۇراق, بۇل باستامالار جٷيەلٸ ٶزگەرٸسكە ۇلاسا ما? ەلدە كەزەكتٸ مەلٸمدەمەلەرمەن شەكتەلە مە?
گۆاردەيسك گارنيزونىنداعى وقيعا – جالعىز دەرەك ەمەس, قوعامداعى سەنٸم داعدارىسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. بٸر جاعىنان, ارمييانىڭ قورعانىس قابٸلەتٸنە سەنٸم بار. ەكٸنشٸ جاعىنان, سارباز قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كٷمەن كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ەگەر «نٶلدٸك ٶلٸم» ۇران ەمەس, ناقتى مەملەكەتتٸك ساياساتقا اينالسا عانا قوعام سەنٸمٸ قالپىنا كەلەدٸ. ەيتپەسە ەربٸر جاراقات پەن ەربٸر قايعىلى وقيعا ەسكەري رەفورمانىڭ قاعاز جٷزٸندەگٸ كٷيدە قالعانىن اڭعارتا بەرەدٸ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
