ەلٸ ەسٸمدە, سوناۋ 1993 جىلى, جاز ايىنىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ بٸرتۋار ۇلى شاقشاق جەنٸبەك باتىردىڭ تورعايداعى ٶتكەن دٷبٸرلٸ تويىنا قاتىسقانىم بار ەدٸ. ول كەزدە ەسٸل اۋدانى تورعاي وبلىسىنىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن. كەيٸن, وسى وبلىس تاراعان كەزدە, ەسٸل, جاقسى, دەرجاۆين (قازٸرگٸ جارقايىڭ) اۋداندارى اقمولا وبلىسىنىڭ قۇرامىنا ٶتتٸ. تويعا بارۋعا ەر اۋدانعا شاقىرتۋ تٷسكەن سوڭ, بٸزدٸڭ اۋداننان ٷش ادام باردىق. دەگەنمەن, الدىن الا, بٸرنەشە كٷن بۇرىن, تورعايعا ەكٸ كيٸز ٷي, سويىلاتىن مال, سونىمەن قاتار, اسپازشىلاردى جەنە كٶركەم ٶنەرپازداردى جٸبەرگەن بولاتىنبىز.
ارتىنان, سول كەزدەگٸ ەسٸل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ امانگەلدٸ مۇحيتبەكوۆ, ونىڭ ورىنباسارى مەرەي بايلين, سونداي-اق, ەكٸمدٸكتەگٸ ٸشكٸ ساياساتتان مەن بارعان ەدٸم. بٸرنەشە كٷنگە سوزىلعان توي, شىنىندا دا كەرەمەتتەي تارتىمدى, دۋ-دۋماندى ٶتتٸ. وسى تويدا العاش رەت, ەلٸمٸزگە تانىمال جازۋشى ەبٸش كەكٸلباەۆپەن, ونىڭ قاسىنا ەرگەن ٶزگە دە اقىن, جازۋشىلارمەن تانىسقان بولاتىنمىن. ەرينە, مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم بۇل ەمەس.
وسى تويدا العاش رەت اقىن, ەنشٸ ەسەتتٸڭ «ٸنجٷ – مارجان» ەنٸڭ سٷيسٸنە تىنداعان ەدٸم. ەن كەرەمەتتەي ۇنادى. قازٸرگە دەيٸن, بۇل ەندٸ كەيدە كٶڭٸل-كٷيٸمدٸ كٶتەرۋ ٷشٸن دە ايتىپ جٷرەمٸن. سونىمەن قاتار, وسى كەزگە دەيٸن ەسەت اقىننىڭ ٶنەرٸنە بايلانىستى, كەزدەسكەن دەرەكتەردٸ, ماتەريالداردى جيناستىرىپ جٷرەتٸن ەدەتٸم بار.
ايتار بولساق, ەسەتتٸڭ بويىنداعى تٶكپە اقىندىق, جەزتاڭداي ەنشٸلٸك, دارىندى سازگەرلٸك ٶنەرٸ ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلٸگٸمەن استاسىپ ٶرلەدٸ. ونىڭ ەندەرٸن تىنداعاندا, وي-ساناڭدى ەسەرلٸ دە ەۋەزدٸ ەۋەن بيلەپ, تىڭداۋشىسىن الىسقا جەتەلەپ الىپ كەتەدٸ. اقيىق اقىن ٶز ٶمٸرٸندە ەلۋگە تارتا ەن جازىپ, وتىزعا جۋىق قيسا-داستاندار شىعارىپ, بەس جٷزدەن اسا تولعاۋلارىن قالىڭ وقىرماندارعا ۇسىنىپ, ٶزٸنٸڭ اسا دارىندى تۇلعا ەكەندٸگٸن, ەل-جۇرتىنا ٶز زامانىندا تانىتىپ كەتتٸ. ول سونىمەن قاتار, ٶز زامانىندا بٸراز اقىن-جىراۋلارمەن ايتىسقا تٷسكەن ٶنەر ادامى. كەزٸندە, تٸپتٸ, احمەت جۇبانوۆ:
«ورىنداۋى كەلٸسسە, ەسەت ەندەرٸ قازاق ساحناسىنىڭ تٶرٸنەن كٶرٸنەدٸ»,- دەپ ايتىپ كەتكەن ەكەن.
سوناۋ 1916 جىلدار شاماسىندا ەسەتتٸ العاش كٶرٸپ, تىنداعان ٸليياس جانسٷگٸروۆ ٶزٸنٸڭ بٸر سٶزٸندە:
«ەگەر ايتساق, بٸرجان ەندٸ اسپانعا ٶرلەپ, داۋرىعىپ سالادى. ەسەت بولسا اسپانعا دا ٶرلەيدٸ, جەردە دە جورعالايدى... بۇلار دالا مۋزىكاسىنىڭ ەرٸ اكتەرٸ (سالۋشىسى), ەرٸ اۆتورى (شىعارۋشىسى). بۇلارداي ويدان ەن سالۋشى ەندٸ جوق. ەندٸگٸ جەردە ەل ەنٸن تىڭنان سالۋشىنى ەستۋ قيىن بولار», - دەپتٸ.
وسىلايشا, ەسەت تۋرالى قۇندى پٸكٸر قالدىرىپتى. شىندىعىن ايتساق, ەسەت ٶزٸنٸڭ كەرەمەتتەي شىعارمالارىن ەۋەنمەن, سازبەن عانا ەرلەپ قويعان جوق, ەن ەۋەنٸن ماعىنالى دا مازمۇندى ۇيقاستارىمەن قابىستىرا بٸلدٸ. سوندىقتان دا ەسەتتٸڭ شىعارعان ەندەرٸنٸڭ ەۋەندٸلٸگٸن, يٸرٸمدٸ, اسقاقتىعىن قازٸرگٸ كٷنگٸ كەز كەلگەن ەنشٸ ەركٸن يگەرٸپ, ورىنداپ كەتە المايدى. كەزٸندە, ەسەتتٸڭ ەنشٸلٸگٸ تۋرالى كەنەن ەزەرباەۆتىڭ ايتقان باعاسىنان ارتىق باعا تابىلا قويماس. بەلگٸلٸ جازۋشى س.بەگالين حالىق اقىنى كەنەن ەزٸرباەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋ مەرەكەسٸ ٶتەردە كەنەكەڭنەن:
«وسى ەسەتتٸڭ داۋىسى قانداي ەدٸ?» دەپ سۇراپتى.سوندا كەنەكەڭ: «مەن وسى جاسىما دەيٸن ەسەتتٸڭ داۋىسىنداي زور داۋىستى ەستٸمەگەن ەدٸم, بولسا ەمٸرەنٸڭ داۋىسى ەسەتكە جەتەعابىل بولار», -دەگەن ەكەن. شىنىندا, ەسەتتٸڭ ەن ايتۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ ٶتە كٷردەلٸ. ەۋەن قۇرىلىمى دا ايتۋشىعا جەڭٸل تٷسپەسٸ حاق.
ەسەتتٸڭ «ٸنجۋ-مارجان» ەنٸ قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ بيٸك شىڭى دەسە بولعانداي. بۇدان باسقا ەسەتتٸڭ «ماقپال», «قاراكٶز», «مايدا قوڭىر», «لەيلٸم شىراق», «قىسىمەت», «قوڭىر قاز», «شاما», «ارداق», «جەلدٸرمە», «كٶكتاس», «گاۋhار قىز», «ەپيتٶك», «قاناپييا», «جيىرما بەس», «ىرعاقتى» ەندەرٸ - دياپوزونى ٶتە جوعارى, كەڭ تىنىستى ەندەر. ەسەت ەندەرٸنٸڭ ەۋەزدٸ ەۋەندەرٸ بٷگٸندە درامالىق شىعارمالاردان باسقا وپەرالىق قويىلىمداردا, كينوفيلمدەردە دە پايدالانىلۋدا. «قازاقستان» تەلەديدارى دايىنداپ, ساحنالاعان «عاسىرلار ٷنٸ» اتتى دەستٷرلٸ ەن كونتسەرتتٸك جوباسىنىڭ العاشقى شىمىلدىعى دا جىل سايىن ەسەتتٸڭ «ٸنجۋ-مارجان» ەنٸنٸڭ ەۋەنٸمەن اشىلادى. بۇل, ەرينە, ەسەت ەنٸنٸڭ قۇدٸرەتٸ. ونىڭ ەندەرٸنٸڭ بٸزگە جەتۋٸ بەلگٸلٸ ەنشٸ, حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشوۆتىڭ 1959 جىلى ٶز وتانىنا كەلۋٸمەن بايلانىسادى. دەنەشتەن كەيٸن م.ەشەكەەۆتٸڭ, ج.كەرمەنوۆتىڭ, ب.تٸلەۋحانوۆتىڭ, ن.جانپەيٸسوۆتىڭ ورىنداۋىندا عانا ەسەت ەندەرٸن تىڭداۋعا مٷمكٸندٸك الدىق.
جەتٸسۋ جەرٸ مەن التايدى ٶزٸنٸڭ ەسەم ەنٸنە بٶلەپ, الاكٶل مەن ارقا اتىرابىن جىرعا قوسقان دٷلدٷل اقىن, بۇلبۇل ەنشٸ ەرٸ دارىندى سازگەر, اققۋعا ٷن قوسقان كٷمٸس كٶمەي اقيىق ٶنەر يەسٸ ەسەت نايمانبايۇلىن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا قازاق سسر-ٸ مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسىمەن 1990 جىلدىڭ كٷزٸندە بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ ماقانشى اۋدانىندا ەسەتكە ەدەبي مەموريالدىق مۇراجاي اشىلعان ەدٸ. جازدا الاكٶلگە بارعان سايىن, جولدا وسى مۇراجايعا قالايدا كٸرە كەتەتٸڭ ەدەتٸمٸز بار.
اقىننىڭ شىققان تەگٸ: رۋى — ارعىن, ونىڭ ٸشٸندە قاراكەسەكتەن تارايتىن قاراشورى, ونىڭ ٸشٸندە مايلىق قوجامبەرگٸسٸنەن تاراعان قالىبايدىڭ بالالارى نايمانباي مەن قايرانباي. بۇلاردىڭ ەرتەدەگٸ اتا قونىستارى بۇرىنعى قارقارالى ۋەزٸنە قاراستى, قىزىلاراي تاۋىنىڭ بٶكتەرٸندەگٸ نۋلى قارشىعالى ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان «كەرەگەتاس» دەگەن جەر.
نايمانباي قولىنان ٸس كەلەتٸن كەسٸپ يەسٸ بولعاندىقتان, سوناۋ بٸر اۋىر كٷندەردە ارقانىڭ اقشومىرلارىنا ٸلەسٸپ سەمەي جەرٸنە, كەيٸنٸرەك قىتاي ەلٸمەن شەكتەسٸپ جاتقان مۇقانشى ٶڭٸرٸنە كەلٸپ, الاكٶل كٶلٸنٸڭ جاعاسىن جايلاعان «ەمٸل-بارلىق» بولىسىن مەكەن ەتەدٸ. وسى جەردەن جاڭبىرشى رۋىنىڭ بٸر قىزى كەرمەقاسقاعا (كەرٸمبالا) ٷيلەنٸپ, تۇراقتاپ قالعان. قازٸرگٸ كەزدە نايمانبايدىڭ قىستاۋى مەن زيراتى ماقانشى ٶڭٸرٸنٸڭ الاكٶل جاعاسىنداعى قارابۇلاق اۋىلىنا جاقىن ساسىقكٶل دەگەن جەردە.
الاش ەلٸنٸڭ ٶز ۋاقىتىنداعى الابٶتەن دارىندى تۇلعاسى, اقيىق اقىندىعىمەن دە, جەزتاڭداي ەنشٸلٸگٸمەن دە, سۇنعىلا سازگەرلٸگٸمەن دە الداعى كەزەڭدەردە دە ٶنەر ەلەمٸندە ٶزٸنٸڭ شىققان بيٸگٸنەن تٷسپەيتٸندٸگٸ اقيقات. ونىڭ شىعارعان مازمۇندى دا ماعىنالى, كەرەمەت ەۋەزدٸ ەندەرٸن قاي كەزدە دە سٷيسٸنٸپ تىڭداي بەرگٸڭ كەلەدٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
