Áli esimde, sonaý 1993 jyly, jaz aiynyń ortasynda qazaqtyń birtýar uly Shaqshaq Jánibek batyrdyń Torǵaidaǵy ótken dúbirli toiyna qatysqanym bar edi. Ol kezde Esil aýdany Torǵai oblysynyń quramyna kiretin. Keiin, osy oblys taraǵan kezde, Esil, Jaqsy, Derjavin (qazirgi Jarqaiyń) aýdandary Aqmola oblysynyń quramyna ótti. Toiǵa barýǵa ár aýdanǵa shaqyrtý túsken soń, bizdiń aýdannan úsh adam bardyq. Degenmen, aldyn ala, birneshe kún buryn, Torǵaiǵa eki kiiz úi, soiylatyn mal, sonymen qatar, aspazshylardy jáne kórkem ónerpazdardy jibergen bolatynbyz.
Artynan, sol kezdegi Esil aýdanynyń ákimi Amangeldi Muhitbekov, onyń orynbasary Merei Bailin, sondai-aq, ákimdiktegi ishki saiasattan men barǵan edim. Birneshe kúnge sozylǵan toi, shynynda da keremettei tartymdy, dý-dýmandy ótti. Osy toida alǵash ret, elimizge tanymal jazýshy Ábish Kekilbaevpen, onyń qasyna ergen ózge de aqyn, jazýshylarmen tanysqan bolatynmyn. Árine, meniń aitaiyn degenim bul emes.
Osy toida alǵash ret aqyn, ánshi Ásettiń «Injú – Marjan» ániń súisine tyndaǵan edim. Án keremettei unady. Qazirge deiin, bul ándi keide kóńil-kúiimdi kóterý úshin de aityp júremin. Sonymen qatar, osy kezge deiin Áset aqynnyń ónerine bailanysty, kezdesken derekterdi, materialdardy jinastyryp júretin ádetim bar.
Aitar bolsaq, Ásettiń boiyndaǵy tókpe aqyndyq, jeztańdai ánshilik, daryndy sazgerlik óneri onyń oryndaýshylyq sheberligimen astasyp órledi. Onyń ánderin tyndaǵanda, oi-sanańdy áserli de áýezdi áýen bilep, tyńdaýshysyn alysqa jetelep alyp ketedi. Aqiyq aqyn óz ómirinde elýge tarta án jazyp, otyzǵa jýyq qisa-dastandar shyǵaryp, bes júzden asa tolǵaýlaryn qalyń oqyrmandarǵa usynyp, óziniń asa daryndy tulǵa ekendigin, el-jurtyna óz zamanynda tanytyp ketti. Ol sonymen qatar, óz zamanynda biraz aqyn-jyraýlarmen aitysqa túsken óner adamy. Kezinde, tipti, Ahmet Jubanov:
«Oryndaýy kelisse, Áset ánderi qazaq sahnasynyń tórinen kórinedi»,- dep aityp ketken eken.
Sonaý 1916 jyldar shamasynda Ásetti alǵash kórip, tyndaǵan Iliias Jansúgirov óziniń bir sózinde:
«Eger aitsaq, Birjan ándi aspanǵa órlep, daýryǵyp salady. Áset bolsa aspanǵa da órleidi, jerde de jorǵalaidy... Bular dala mýzykasynyń ári akteri (salýshysy), ári avtory (shyǵarýshysy). Bulardai oidan án salýshy endi joq. Endigi jerde el ánin tyńnan salýshyny estý qiyn bolar», - depti.
Osylaisha, Áset týraly qundy pikir qaldyrypty. Shyndyǵyn aitsaq, Áset óziniń keremettei shyǵarmalaryn áýenmen, sazben ǵana árlep qoiǵan joq, án áýenin maǵynaly da mazmundy uiqastarymen qabystyra bildi. Sondyqtan da Ásettiń shyǵarǵan ánderiniń áýendiligin, iirimdi, asqaqtyǵyn qazirgi kúngi kez kelgen ánshi erkin igerip, oryndap kete almaidy. Kezinde, Ásettiń ánshiligi týraly Kenen Ázerbaevtyń aitqan baǵasynan artyq baǵa tabyla qoimas. Belgili jazýshy S.Begalin halyq aqyny Kenen Ázirbaevtyń týǵanyna 90 jyl tolý merekesi óterde Kenekeńnen:
«Osy Ásettiń daýysy qandai edi?» dep surapty.Sonda Kenekeń: «Men osy jasyma deiin Ásettiń daýysyndai zor daýysty estimegen edim, bolsa Ámireniń daýysy Ásetke jeteǵabyl bolar», -degen eken. Shynynda, Ásettiń án aitý erekshelikteri óte kúrdeli. Áýen qurylymy da aitýshyǵa jeńil túspesi haq.
Ásettiń «Injý-Marjan» áni qazaq án óneriniń biik shyńy dese bolǵandai. Budan basqa Ásettiń «Maqpal», «Qarakóz», «Maida qońyr», «Láilim shyraq», «Qysymet», «Qońyr qaz», «Shama», «Ardaq», «Jeldirme», «Kóktas», «Gaýhar qyz», «Ápitók», «Qanapiia», «Jiyrma bes», «Yrǵaqty» ánderi - diapozony óte joǵary, keń tynysty ánder. Áset ánderiniń áýezdi áýenderi búginde dramalyq shyǵarmalardan basqa operalyq qoiylymdarda, kinofilmderde de paidalanylýda. «Qazaqstan» teledidary daiyndap, sahnalaǵan «Ǵasyrlar úni» atty dástúrli án kontserttik jobasynyń alǵashqy shymyldyǵy da jyl saiyn Ásettiń «Injý-Marjan» ániniń áýenimen ashylady. Bul, árine, Áset ániniń qudireti. Onyń ánderiniń bizge jetýi belgili ánshi, halyq ártisi Dánesh Raqyshovtyń 1959 jyly óz Otanyna kelýimen bailanysady. Dáneshten keiin M.Eshekeevtiń, J.Kármenovtyń, B.Tileýhanovtyń, N.Janpeiisovtyń oryndaýynda ǵana Áset ánderin tyńdaýǵa múmkindik aldyq.
Jetisý jeri men Altaidy óziniń ásem ánine bólep, Alakól men Arqa atyrabyn jyrǵa qosqan dúldúl aqyn, bulbul ánshi ári daryndy sazger, aqqýǵa ún qosqan kúmis kómei aqiyq óner iesi Áset Naimanbaiulyn máńgi este qaldyrý maqsatynda Qazaq SSR-i Ministrler Keńesiniń qaýlysymen 1990 jyldyń kúzinde burynǵy Semei oblysynyń Maqanshy aýdanynda Ásetke ádebi memorialdyq murajai ashylǵan edi. Jazda Alakólge barǵan saiyn, jolda osy murajaiǵa qalaida kire ketetiń ádetimiz bar.
Aqynnyń shyqqan tegi: Rýy — Arǵyn, onyń ishinde Qarakesekten taraityn Qarashory, onyń ishinde Mailyq Qojambergisinen taraǵan Qalybaidyń balalary Naimanbai men Qairanbai. Bulardyń ertedegi ata qonystary burynǵy Qarqaraly ýezine qarasty, Qyzylarai taýynyń bókterindegi nýly Qarshyǵaly ózeniniń boiynda ornalasqan «Keregetas» degen jer.
Naimanbai qolynan is keletin kásip iesi bolǵandyqtan, sonaý bir aýyr kúnderde Arqanyń aqshomyrlaryna ilesip Semei jerine, keiinirek Qytai elimen shektesip jatqan Muqanshy óńirine kelip, Alakól kóliniń jaǵasyn jailaǵan «Emil-Barlyq» bolysyn meken etedi. Osy jerden jańbyrshy rýynyń bir qyzy Kermeqasqaǵa (Kerimbala) úilenip, turaqtap qalǵan. Qazirgi kezde Naimanbaidyń qystaýy men ziraty Maqanshy óńiriniń Alakól jaǵasyndaǵy Qarabulaq aýylyna jaqyn Sasyqkól degen jerde.
Alash eliniń óz ýaqytyndaǵy alabóten daryndy tulǵasy, aqiyq aqyndyǵymen de, jeztańdai ánshiligimen de, sunǵyla sazgerligimen de aldaǵy kezeńderde de óner áleminde óziniń shyqqan biiginen túspeitindigi aqiqat. Onyń shyǵarǵan mazmundy da maǵynaly, keremet áýezdi ánderin qai kezde de súisinip tyńdai bergiń keledi.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
