فوتو: World History Archive/Alamy Stock Photo/Vostock Photo
كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىنىڭ مەكەنٸ بولعان ۇلى دالادان باستالعان التىن وردا جورىعىنىڭ الدىندا, ەرتەدەگٸ ورىس ەلٸ قانداي بولعان ەدٸ? بٸر تۇتاس مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ, دامىپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ, اينالاسىنداعى ٶزگە جۇرتقا ٷلگٸ – ٶنەگە بولىپ پا ەدٸ? ەلدە, ەل بولا الماي, ٶزارا قىرىلىسىپ, توبىردىڭ كەيپٸن تانىتىپ, توقىراۋىمەن تۇرمىس كەشۋدە مە ەدٸ? بۇلاردى تۇتاس ەل قىلىپ, بٸرٸكتٸرٸپ, جۇمىلدىرىپ, مەملەكەت دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن, كەيٸننەن استام يمپەريياعا اينالدىرعان التىن وردا قاعاناتىنىڭ ارقاسى ەمەس پە ەدٸ! بٸزدٸڭ وسى پٸكٸرٸمٸزدٸ كٶبٸسٸ بولماسا دا, كەيبٸر ورىس جازۋشىلارى مەن عالىمدارى تولىقتاي مويىندايدى.
وسى رەتتە, ۆ. دەمين ٶزٸنٸڭ «تاينى ەۆرازيي» اتتى كٸتابىندا بىلاي دەيدٸ: ... ناچنەم س توگو, چتو پودۆەرگشاياسيا ۋدارۋ باتىيا, يۋجنايا رۋس چۋت لي نە پياتدەسيات لەت دو توگو, س پوسلەدنيح لەت XII ۆەكا ي دو ۆتورجەنييا تاتار (كٶشپەلٸ قىپشاقتاردى ايتادى, ارى قاراي دا «تاتار» سٶزٸ وسى تٷسٸنٸكپەن وقىلادى) بىلا وحۆاچەنا نەپرەرىۆنىمي ي كروۆوپروليتنىمي ۆوينامي كنيازەي. وني برالي شتۋرموم, سجيگالي ي گرابيلي درۋگ ۋ درۋگا ستولنىە گورودا, زاحۆاتىۆالي چۋجيە «ستولى», پودسىلالي ۋبييتس, پرەسپوكوينو برالي ۆ زالوجنيكي جەن ي دەتەي سوپەرنيكوۆ, سپلوش ي ريادوم نارۋشالي چەستنوە سلوۆو («كرەستنوە تسەلوۆانيە»).
مەجدۋ پروچيم, ۆسە ەتو بىلا, سوبستۆەننو, ودنا بولشايا سەميا – پوتومكي پو پرياموي لينيي ۆلاديميرا سۆياتوگو. نو كوگدا رەچ يدەت و ۆلاستي, پرەستولە ي پروچيح بلاگاح زەمنىح, نيكاكيە رودستۆەننىە وتنوشەنييا ۆو ۆنيمانيە نە پرينيمايۋتسيا – ا پوتومۋ سپلوش ي ريادوم ۋبيۆالي, سۆەرگالي, وسلەپليالي ي پودسيجيۆالي درۋگ درۋگا رودنىە ي دۆويۋرودنىە براتيا, دياديا ي پلەمياننيكي ي پروچايا بليزكايا رودنيا.
...ودنيم سلوۆوم, نيكاككوگو «وبششەنارودنوگو سوپروتيۆلەنييا» تاتارام تاك ي نە پولۋچيلوس – پوسكولكۋ رۋس سوستويالا يز پرەۆەليكوگو منوجەستۆا كنياجەستۆ, سموترياششيح درۋگ نا درۋگا ۆولكامي, ۋ ۆسەح بىلي سۆوي, مەستنىە ينتەرەسى, ي ني و كاكوم تاكوم «وبششەناتسيونالنوم» ينتەرەسە ەششە ي رەچ نە شلا, توگداشنيە ليۋدي پوپروستۋ نە پونيالي بى, چتو ەتو تاكوە.
پورا پونيات, چتو ناشيح دالەكيح پرەدكوۆ نيچۋت نە ۋنيجاەت توت فاكت, چتو منوگيە كنيازيا پوليۋبوۆنو دوگوۆوريليس س باتىەم ي پريزنالي سەبيا ەگو ۆاسسالامي, ي, بولەە توگو, رۋسسكيە يز سامىح رازنىح كنياجەستۆ پرەسپوكوينو ۆستۋپالي ۆ تاتارسكوە ۆويسكو. سيە ۆوۆسە نە سۆيدەتەلستۆۋەت و كاكوي – تو «يسكوننو رۋسسكوي ۋششەربنوستي».
ۆسە توگدا جيلي پو زاكونام فەودالنوي ەپوحي. پونياتييا «ناتسيونالنوە گوسۋدارستۆو» پوپروستۋ نە سۋششەستۆوۆالو.
ا تەپەر پوگوۆوريم و سۋششەستۆەننەيشەم وتليچيي تاتارسكيح ناشەستۆيي وت رۋسسكيح ۋسوبيتس.
ۆ وتليچيي وت رۋسسكيح, كوچەۆنيكي نە گرابيلي تسەركۆي ي نە وبيجالي سۆياششەننوسلۋجيتەلەي. «زلىە تاتاروۆيا», ناوبوروت, ۆو يسپولنەنيە پيساننىح زاكونوۆ چينگيسحانوۆوي «ياسى», وتنوسيليس ك رۋسسكوي تسەركۆي س ۆەليچايشيم ۋۆاجەنيەم. ۋجە باتىي سرازۋ پوسلە پوكورەنييا رۋسي دال تسەركۆي پريۆيلەگيي, كاكيح ونا نيكوگدا نە يمەلا پري رۋسسكيح كنيازياح. «ۆسە ەتو پرينادلەجيت بوگۋ, ي سامي وني بوجي. دا پومولياتسيا وني و ناس».
كٶردٸڭٸز بە, قىپشاق ەلٸ قۇرعان التىن وردا يمپەريياسى رۋستٸ جەنە ٶزگە ەلدەردٸ جاۋلاعاندا, ارتىق قييانات جاساماعان (قالاي دەگەنمەن دە, بٸزدٸڭ ارعى اتا – بابالارىمىز وبال مەن ساۋاپتى قاسيەت تۇتىپ, اسىرا ەپەرباقاندىققا بارماعان).
... ا كوگدا رەچ زاحوديت و رۋسسكيح ليۋدياح, ۋگناننىح كوچەۆنيكامي نا چۋجبينۋ, سلەدۋەت سدەلات نەمالوۆاجنوە ۋتوچنەنيە.
ۆو ۆرەمەنا «يگا», تاتارى نە زانيماليس پروداجەي رۋسسكيح پلەننيكوۆ زا گرانيتسۋ سۆوەي دەرجاۆى – رازۆە چتو ۆ نيچتوجنوم كوليچەستۆە. وني ۋگونيالي ك سەبە, ۆ پەرۆۋيۋ وچەرەد, ۋمەلىح رەمەسلەننيكوۆ, كوتورىە پوتوم نە ۆ تسەپياح سپينۋ گنۋلي گدە – نيبۋد ۆ پودزەمەلە – ناوبوروت, سۋديا پو ۆوسپومينانييام ينوستراننىح پۋتەشەستۆەننيكوۆ, جيلي سۆوبودنو, پولۋچالي پلاتۋ زا ترۋد ي پولزوۆاليس ۆسەمي تەمي جە پراۆامي, چتو ي كوچەۆنيكي.
وسى سٶيلەمدەرگە قاراپ, التىن ورداعا بٸرٸككەن كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارى, ٶزگە جۇرتتان الىنعان تۇتقىندارعا دا ايتارلىقتاي جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ىنتامەن ەڭبەكتەنۋٸنە جەنە اتقارعان جۇمىسىنىڭ اقىلارىن ەدٸل تٶلەۋگە, ەردايىم ادامدىق تۇرعىدان قاراعاندىعىن كٶرەمٸز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ