الماتى وبلىسى, ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنداعى ەسٸك قالاسىن بٸلمەيتٸندەر كەمدە-كەم. سەبەبٸ تاريحتا ٷلكەن جاڭالىق سانالعان «التىن ادام» وسى ٶڭٸردەن تابىلعان. بٷگٸندە بۇل مۋزەيگە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلەتٸن شەتەلدٸك تۋريستٸڭ قاتارى كٶپ.
بيىلدىڭ ٶزٸندە ۇلىبريتانييا, اقش, قىتاي, كورەيا, نورۆەگييا, ۆەنگرييا, گەرمانييا, اۆسترييا, فرانتسييا, ٷندٸستان مەملەكەتتەرٸنەن كەلۋشٸلەردٸڭ قاراسى باسىم. وعان سوڭعى جىلدارى ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىلىپ كەلە جاتقان ەيگٸلٸ ەنشٸمٸز ديماش قۇدايبەرگەننٸڭ دە قوسقان ٷلەسٸ قوماقتى. نەگە دەسەڭٸز, مۇندا كەلگەن شەتەلدٸكتەردٸ ەڭگٸمەگە تارتساڭىز, «التىن ادامدى» ديماش ارقىلى بٸلگەنٸن ايتادى. بٸردە ەنشٸ ديماش قۇدايبەرگەن «التىن اداممەن» تٷسكەن سۋرەتٸن ينستاگرامداعى پاراقشاسىنا جارييالايدى. بۇدان سوڭ ونىڭ ەر ەلدەگٸ فانكلۋبتارى مەن جازىلۋشىلارى بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ قايدا ورنالاسقانى تۋرالى ٶز بەتٸنشە عالامتوردان ٸزدەپ, قىزىعۋشىلىعى ارتادى. سٶيتٸپ, ديماشتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى, تٸپتٸ, شاعىن ەسٸك قالاسىنا ات تەرلەتٸپ كەلٸپ جاتقاندار سانى كٶبەيگەن.
«ەسٸك» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى تاسقىن تويباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بٸر ديماش قۇدايبەرگەننٸڭ ٶزٸ ەلٸمٸزگە قانشاما تۋريستٸڭ كەلۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ جٷر. «ەگەر ديماش قازاقستاننىڭ تۋريستٸك ايماققا سۇرانىپ تۇرعان جەرلەردە سۋرەتكە تٷسٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ناسيحاتتاسا, بۇدان بٸز ۇتار ەدٸك. مۇنى تيٸستٸ مەكەمەلەر ەسكەرٸپ, ديماشقا ۇسىنىس ايتسا, قارسى بولمايدى دەپ ويلايمىن», – دەيدٸ ول.
شىن مەنٸندە, ەلەمدٸك مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتكە جاڭالىق رەتٸندە قوسىلعان «التىن ادامنىڭ» ورنى ساقتالماعان. «1963 جىلى ەسٸك كٶلٸندە ٷلكەن سەل جٷرگەندٸكتەن, ٶزەننٸڭ جاعاسىن سۋ شايىپ كەتكەن. 1969-70 جىلدارى جىلى ارحەولوگتار وسى جاعالاۋداعى قورعاندى زەرتتەۋگە كٸرٸسەدٸ.
«التىن ادام» تابىلعان قورعان بۇل ٶڭٸردەگٸ وبالاردىڭ ٸشٸندە ۇرلىقشىلاردىڭ توناۋىنان امان قالعان جالعىز قورعان. بۇعان ونىڭ ورتاڭعى ەمەس, شەتكٸ قابٸردە جاتۋى تٷرتكٸ بولعان. بۇل ارحەولوگتار ٷشٸن ٷلكەن سەنساتسييا دەۋگە بولادى. قابٸردەن 4000-ن استام التىن بۇيىمدار, تەمٸر قىلىش پەن قانجار, قولا اينا, بالشىق, مەتالل مەن اعاشتان جاسالعان وتىز بٸر بۇيىم, سونىمەن قاتار سابىندا اققۋ موينى بەينەلەنگەن كٷمٸس قاسىق, ٷلكەن جەنە كٸشٸ كٷمٸس توستاعاندار, اعاش شٶمٸش پەن 26 اقىق پەن ەينەك تاستاردان تٸزٸلگەن مونشاق تابىلعان. بٷيٸر جاقتاعى قابٸردٸڭ بايلىعىنا قاراعاندا ورتالىق قابٸردٸڭ قانداي قازىناعا يە بولعانىن ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قيىن.
«التىن ادامدى» زەرتتەۋشٸ, ارحەولوگ-عالىم بەكمۇحانبەت نۇرمۇحامبەتۇلى: «1963 جىلى ەسٸك كٶلٸ تاسىپ, ماڭىنداعى اۋىلدى شايىپ كەتكەن كەزدە سول جەردەگٸ اۆتوبەكەت تە تاسقىن استىندا قالعان ەكەن. وسى اۆتوبەكەتتٸ قايتا سالۋ ٷشٸن قۇرىلىس ورنىنا بارلاۋ جاسالدى. سول جەردە 4-5 وبا بار ەكەن. كٶپ ۇزاماي 1969 جىلى كەمال اقىشەۆتٸڭ تاپسىرماسىمەن ايتبەك اماندىقوۆ ەكەۋمٸز زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادىق. العاشىندا قورعاننىڭ تۇتاس اۋماعىن قورشاپ, تەڭ جارتىسىن قازدىق, ونىمىزدان تٷك شىقپادى. بٸر جىلدان كەيٸن قازبا جۇمىستارىن قايتا جالعاستىردىق. ايلار بويى ايتارلىقتاي ەشتەڭە تاپپاعانىمىزعا قىنجىلدىم. بٸراق تٷيسٸگٸمنٸڭ تٷبٸندە بٸر وي مەنٸ وسى جەردەن جٸبەرمەي تۇرعانداي سەزٸمدە بولدىم. ەبدەن كەتۋگە اينالعانىمىزدا بۋلدوزەرمەن تاعى بٸر تٷرتكٸزدٸك. وسى زاماتتا بۋلدوزەردٸڭ تۇمسىعى بٶرەنەگە تٸرەلدٸ. بۇل وبا ەكٸ قۇدىقتان سەل قيىس شەتتە, ٷلكەن قورعاننىڭ بٸر جاق جانىندا جاتىر ەكەن. ارى قاراي كٷرەكپەن ارشي باستادىق. الدىمەن اعاشپەن قاپتالعان وبانىڭ سىرتىن تٷگەل تازالادىق, كەيٸن بٶرەنەلەردٸڭ تٶبەسٸن اشتىق. وبانى جاساعاندا بٶرەنەلەردٸ جىمداستىرىپ, قييۋلاستىرىپ بەكٸتكەن ەكەن. بيٸكتٸگٸ 1,5 مەتر. الدىمەن سول اعاشپەن قاپتالعان تابىتتى تازالاپ شىقتىق. وبانى اشپاس بۇرىن مەن-جايدى كەمال اقىشەۆكە ايتىپ, ول كٸسٸ باستاعان ارحەولوگييالىق توپ جۇمىستى ارى قاراي جالعاستىردى. توپ قۇرامىندا ارحەولوگ الەكساندر ستەپانوۆيچ, ەڭ العاشقى كٶشٸرمەسٸن جاساعان رەستاۆراتورلار ۆلاديمير سادامسكوۆ, فوتوگراف ولەگ مەدۆەدوۆ, سۋرەتشٸ تامارا ۆوروبەۆا مەن قازۇۋ ستۋدەنتٸ ەلٸشەر اقىشەۆ بولعان ەدٸ. سودان كەيٸنگٸ جۇمىستى كەمال اقىشەۆ قولىنا الدى. ول شىعىس گەرمانييادان ەسٸك قورعانى جايلى البوم شىعارىپ, ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن قازاقستانعا اۋداردى. ٷش جىل بويى ەڭبەكتەنٸپ, «التىن ادامنىڭ» العاشقى ماكەتٸن جاساتتى» دەگەن ەدٸ بٸر ەستەلٸگٸندە.
عالىمدار قازاق جەرٸندە التىن ادامعا ۇقساس قورىمداردىڭ سانى 40-تاي بولۋ كەرەك دەپ بولجايدى. بٸراق قازاق دالاسىنداعى تالاي الاساپىران ۋاقىتتاردا ولاردىڭ كٶبٸ تونالىپ, جويىلىپ كەتكەن ەكەن. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ەر ٶڭٸرٸنەن, ايتالىق, شٸلٸكتٸ, ارالتٶبە سەكٸلدٸ قورىمداردان تابىلعان التىن ادامعا ۇقساس جەدٸگەرلەردٸڭ سانى التىعا جەتكەن ەكەن. الايدا ارحەولوگ عالىمدار, تاريحشىلار بۇل جەدٸگەرلەردٸ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ «التىن ادام» دەپ ايتۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدٸ.
ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىندا: «بۇل جاڭالىق دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ زور قۋاتى مەن ەستەتيكاسىن ەيگٸلەيتٸن باي ميفولوگييانى پاش ەتتٸ. دالا حالقى ٶز كٶسەمدەرٸن وسىلايشا ۇلىقتاپ, ونىڭ مەرتەبەسٸن كٷن سەكٸلدٸ قۇدٸرەت دەڭگەيٸنە كٶتەرٸپ اسقاقتاتقان. قورىمداعى سەن-سالتاناتتى جاساۋ-جابدىقتار ەجەلگٸ بابالارىمىزدىڭ زيياتكەرلٸك دەستٷرلەرٸنەن دە مول حابار بەرەدٸ. جاۋىنگەردٸڭ جانىنان تابىلعان كٷمٸس كەسەلەردٸڭ بٸرٸندە ويىپ جازىلعان تاڭبالار بار. بۇل – ورتالىق ازييا اۋماعىنان بۇرىن-سوڭدى تابىلعان جازۋ اتاۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كٶنەسٸ» دەگەن بولاتىن.
كەلەر جىلى «التىن ادامنىڭ» تابىلعانىنا 50 جىل تولادى. وسى تۇرعىدا مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ 2010 جىلى سالىنعان مۋزەيدٸڭ دە تارشىلىق ەتەتٸنٸن ەسكەرٸپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا مۋزەي سالۋعا رۇقساتىن بەرٸپتٸ. جان-جاقتان كەلۋشٸلەردٸ ەمٸن-ەركٸن كٷتٸپ الىپ, مەدەني-تاريحي قۇندى جەدٸگەرلەردٸ جايلى ورنالاستىرىلماق. مۋزەي «ەسٸك» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ جانىنداعى اۋماقتان بوي كٶتەرەدٸ.
سالتانات شىرىنحان
