Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Esik qalasyn bilmeitinder kemde-kem. Sebebi tarihta úlken jańalyq sanalǵan «Altyn adam» osy óńirden tabylǵan. Búginde bul mýzeige álemniń túkpir-túkpirinen keletin sheteldik týristiń qatary kóp.
Biyldyń ózinde Ulybritaniia, AQSh, Qytai, Koreia, Norvegiia, Vengriia, Germaniia, Avstriia, Frantsiia, Úndistan memleketterinen kelýshilerdiń qarasy basym. Oǵan sońǵy jyldary álemdik deńgeide tanylyp kele jatqan áigili ánshimiz Dimash Qudaibergenniń de qosqan úlesi qomaqty. Nege deseńiz, munda kelgen sheteldikterdi áńgimege tartsańyz, «Altyn adamdy» Dimash arqyly bilgenin aitady. Birde ánshi Dimash Qudaibergen «Altyn adammen» túsken sýretin Instagramdaǵy paraqshasyna jariialaidy. Budan soń onyń ár eldegi fanklýbtary men jazylýshylary bul eskertkishtiń qaida ornalasqany týraly óz betinshe ǵalamtordan izdep, qyzyǵýshylyǵy artady. Sóitip, Dimashtyń arqasynda Qazaqstandy, tipti, shaǵyn Esik qalasyna at terletip kelip jatqandar sany kóbeigen.
«Esik» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń direktory Tasqyn Toibaevtyń aitýynsha, bir Dimash Qudaibergenniń ózi elimizge qanshama týristiń kelýine septigin tigizip júr. «Eger Dimash Qazaqstannyń týristik aimaqqa suranyp turǵan jerlerde sýretke túsip, áleýmettik jelide nasihattasa, budan biz utar edik. Muny tiisti mekemeler eskerip, Dimashqa usynys aitsa, qarsy bolmaidy dep oilaimyn», – deidi ol.
Shyn máninde, álemdik mádeniet pen órkenietke jańalyq retinde qosylǵan «Altyn adamnyń» orny saqtalmaǵan. «1963 jyly Esik kólinde úlken sel júrgendikten, ózenniń jaǵasyn sý shaiyp ketken. 1969-70 jyldary jyly arheologtar osy jaǵalaýdaǵy qorǵandy zertteýge kirisedi.
«Altyn adam» tabylǵan qorǵan bul óńirdegi obalardyń ishinde urlyqshylardyń tonaýynan aman qalǵan jalǵyz qorǵan. Buǵan onyń ortańǵy emes, shetki qabirde jatýy túrtki bolǵan. Bul arheologtar úshin úlken sensatsiia deýge bolady. Qabirden 4000-n astam altyn buiymdar, temir qylysh pen qanjar, qola aina, balshyq, metall men aǵashtan jasalǵan otyz bir buiym, sonymen qatar sabynda aqqý moiny beinelengen kúmis qasyq, úlken jáne kishi kúmis tostaǵandar, aǵash shómish pen 26 aqyq pen áinek tastardan tizilgen monshaq tabylǵan. Búiir jaqtaǵy qabirdiń bailyǵyna qaraǵanda ortalyq qabirdiń qandai qazynaǵa ie bolǵanyn elestetýdiń ózi qiyn.
«Altyn adamdy» zertteýshi, arheolog-ǵalym Bekmuhanbet Nurmuhambetuly: «1963 jyly Esik kóli tasyp, mańyndaǵy aýyldy shaiyp ketken kezde sol jerdegi avtobeket te tasqyn astynda qalǵan eken. Osy avtobeketti qaita salý úshin qurylys ornyna barlaý jasaldy. Sol jerde 4-5 oba bar eken. Kóp uzamai 1969 jyly Kemal Aqyshevtiń tapsyrmasymen Aitbek Amandyqov ekeýmiz zertteý jumystaryn bastadyq. Alǵashynda qorǵannyń tutas aýmaǵyn qorshap, teń jartysyn qazdyq, onymyzdan túk shyqpady. Bir jyldan keiin qazba jumystaryn qaita jalǵastyrdyq. Ailar boiy aitarlyqtai eshteńe tappaǵanymyzǵa qynjyldym. Biraq túisigimniń túbinde bir oi meni osy jerden jibermei turǵandai sezimde boldym. Ábden ketýge ainalǵanymyzda býldozermen taǵy bir túrtkizdik. Osy zamatta býldozerdiń tumsyǵy bórenege tireldi. Bul oba eki qudyqtan sál qiys shette, úlken qorǵannyń bir jaq janynda jatyr eken. Ary qarai kúrekpen arshi bastadyq. Aldymen aǵashpen qaptalǵan obanyń syrtyn túgel tazaladyq, keiin bórenelerdiń tóbesin ashtyq. Obany jasaǵanda bórenelerdi jymdastyryp, qiiýlastyryp bekitken eken. Biiktigi 1,5 metr. Aldymen sol aǵashpen qaptalǵan tabytty tazalap shyqtyq. Obany ashpas buryn mán-jaidy Kemal Aqyshevke aityp, ol kisi bastaǵan arheologiialyq top jumysty ary qarai jalǵastyrdy. Top quramynda arheolog Aleksandr Stepanovich, eń alǵashqy kóshirmesin jasaǵan restavratorlar Vladimir Sadamskov, fotograf Oleg Medvedov, sýretshi Tamara Vorobeva men QazUÝ stýdenti Álisher Aqyshev bolǵan edi. Sodan keiingi jumysty Kemal Aqyshev qolyna aldy. Ol Shyǵys Germaniiadan Esik qorǵany jaily albom shyǵaryp, álem jurtshylyǵynyń nazaryn Qazaqstanǵa aýdardy. Úsh jyl boiy eńbektenip, «Altyn adamnyń» alǵashqy maketin jasatty» degen edi bir esteliginde.
Ǵalymdar qazaq jerinde altyn adamǵa uqsas qorymdardyń sany 40-tai bolý kerek dep boljaidy. Biraq qazaq dalasyndaǵy talai alasapyran ýaqyttarda olardyń kóbi tonalyp, joiylyp ketken eken. Búginde Qazaqstannyń ár óńirinen, aitalyq, Shilikti, Araltóbe sekildi qorymdardan tabylǵan Altyn adamǵa uqsas jádigerlerdiń sany altyǵa jetken eken. Alaida arheolog ǵalymdar, tarihshylar bul jádigerlerdi ekinshi, úshinshi «Altyn adam» dep aitýǵa bolmaitynyn eskertedi.
Elbasy N.Nazarbaev: «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Bul jańalyq Dala órkenietiniń zor qýaty men estetikasyn áigileitin bai mifologiiany pash etti. Dala halqy óz kósemderin osylaisha ulyqtap, onyń mártebesin kún sekildi qudiret deńgeiine kóterip asqaqtatqan. Qorymdaǵy sán-saltanatty jasaý-jabdyqtar ejelgi babalarymyzdyń ziiatkerlik dástúrlerinen de mol habar beredi. Jaýyngerdiń janynan tabylǵan kúmis keselerdiń birinde oiyp jazylǵan tańbalar bar. Bul – Ortalyq Aziia aýmaǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.
Keler jyly «Altyn adamnyń» tabylǵanyna 50 jyl tolady. Osy turǵyda Mádeniet jáne sport ministrligi 2010 jyly salynǵan mýzeidiń de tarshylyq etetinin eskerip, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda jańa mýzei salýǵa ruqsatyn beripti. Jan-jaqtan kelýshilerdi emin-erkin kútip alyp, mádeni-tarihi qundy jádigerlerdi jaily ornalastyrylmaq. Mýzei «Esik» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń janyndaǵy aýmaqtan boi kóteredi.
Saltanat Shyrynhan
