“كومسومولدىڭ 100 جىلدىعىنا” ارنالعان فورۋمدا كومسومول جەتەكشٸلەرٸ سوۆەتتٸك جاستار ۇيىمىنىڭ بولشەۆيكتٸك قۋعىن-سٷرگٸنگە ارالاسقانى تۋرالى ايتپادى. ساحناعا قۇرمەتتٸ قاراۋىل ساپپەن ەكەلگەن قازاقستان لەنين كومسومولىنىڭ تۋى مەن لەنين وردەنٸن قول سوعىپ, تٷرەگەپ قارسى العاندار بۇل شارانى “ٶتكەندٸ ەسكە الۋ” دەپ تٷسٸندٸردٸ.
"ەلباسىعا شەكسٸز العىس"
سەنبٸ, قازاننىڭ 20-سى تٷستەن كەيٸن الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا قازاقستان كومسومولىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى فورۋم ٶتتٸ. فورۋمنىڭ نە سەبەپتەن بۇل تەاتردا ٶتەتٸنٸ جايلى الدىن-الا حابارلانعان ەدٸ. بۇل حابارعا قاراعاندا سوۆەت ٶكٸمەتٸ كەزٸندە كومسومول مەن كومپارتييانىڭ ٸرٸ جيىندارى وسى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا ٶتكٸزٸلٸپ كەلگەن.
فورۋمدى اشقان پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ "بۇل جيىننىڭ جٷز جىلدا بٸر ٶتەتٸن عاجاپ جيىن" ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. 1970 جىلدارى قازاقستان كومسومولىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸن اتقارعان قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ ەكپٸندەتە سٶيلەۋ مەنەرٸ مەن شەشەندٸگٸ سوۆەتتٸك كەزەڭدەگٸ كومسومول مەن كومپارتييا جەتەكشٸلەرٸن ەسكە تٷسٸردٸ.
ساحنانىڭ بەزەندٸرٸلۋٸ, بيٸك تٶرگە ٸلٸنگەن لەنين بەينەسٸ بار سوۆەتتٸك كومسومول بەلگٸسٸ, ونىڭ استىنداعى "1918-2018" دەگەن جازۋلار تەاتر زالىندا سوۆەتتٸك اۋرا ورناتتى. بۇلار ٶمٸرٸنٸڭ بٸر كەزەڭٸن كومسومول ۇيىمىنا ارناعان جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ كٶزدەرٸنە وتتاي باسىلعانى بايقالىپ تۇردى.
دەگەنمەن فورۋم قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ گيمنمەن اشىلىپ, قۋانىش سۇلتانوۆ "وسى كەزدەسۋگە جەنە وبلىستاردا ٶتەتٸن كەزدەسۋلەرگە كەلٸسٸم بەرٸپ, قولداۋ كٶرسەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا شەكسٸز العىسىن" بٸلدٸردٸ.
"كومسومول ساياسي ۇيىم رەتٸندە جۇمىسىن توقتاتقانىمەن, كەزٸندە سول ۇيىمنىڭ جۇمىسىن ادال اتقارعان مىڭداعان ادام بارمىز» دەگەن قۋانىش سۇلتانوۆ "بۇل كەزدەسۋدٸڭ ساياساتقا قاتىسى جوقتىعىن, ەلدٸڭ, قوعامنىڭ ٶز ٶمٸربايانىنا قۇرمەتپەن قاراۋ مەدەنيەتٸ, ادامي كەزدەسۋ" ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸ.
قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, "كومسومولدىڭ 100 جىلدىعى" بۇرىنعى سوۆەت ەلدەرٸنٸڭ باسقا دا ٶڭٸرلەرٸندە اتالاتىنعا ۇقسايدى. ول "كومسومولعا 100 جىل" حالىقارالىق ۇيىمداستىرۋ كوميتەتٸنٸڭ تەڭ تٶراعالارى, بٷكٸلوداقتىق لەنين كومسومولى كوميتەتٸنٸڭ بۇرىنعى تٶراعالارى, كەيٸن رەسەيدە تٷرلٸ جوعارى قىزمەتتەردە جٷرگەن بٸرنەشە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەردەن كەلگەن قۇتتىقتاۋدى وقىپ, قازاننىڭ 27-سٸنە كرەملدٸڭ سەزدەر سارايىندا ٶتەتٸن جيىنعا قازاقستانداعى "كومسومولعا 100 جىل" ۇيىمداستىرۋ كوميتەتٸنٸڭ اتىنان قۇتتىقتاۋ حات جٸبەرەتٸنٸن حابارلادى.
كٸرٸسپە سٶز كەزٸندە قۋانىش سۇلتانوۆ ساحناعا شىعارىلعان قازاقستان كومسومولىنىڭ تۋى مەن لەنين وردەنٸ تۇڭعىش پرەزيدەنت ارحيۆٸنە مەڭگٸلٸك ساقتاۋعا بەرٸلەتٸنٸن ايتتى. سٶيتٸپ كومسومول تۋى مەن وردەنٸن 27 جىل ساقتاپ كەلگەن قازاقستان جاستار وداعىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەسەنجول ەليياروۆتى ساحناعا شىعارىپ العىسىن بٸلدٸردٸ. تۋ مەن وردەندٸ ارحيۆكە تاپسىرۋ سەتٸ كٶپشٸلٸكتٸ تولقىتقانى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ تٸك تۇرىپ قۇرمەت كٶرسەتكەنٸنەن اڭعارىلدى.
"العا, كومسومول!"
قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ سٶزٸنەن كەيٸن فورۋم كونتسەرتتٸك باعدارلاماعا ۇلاستى. كونتسەرتتٸ جٷرگٸزۋشٸلەر قازاقستان كومسومولىنىڭ ٶمٸردەن ٶتكەن جەتەكشٸلەرٸ مەن كٶزٸ تٸرٸلەرٸن اتاپ شىقتى. 1950 جىلدارى قازاقستان لكسم-عا (لەنيندٸك كوممۋنيستٸك جاستار وداعى) جەتەكشٸلٸك ەتكەن قارييادان باستاپ كومسومول تاراعانعا دەيٸنگٸ جەتەكشٸلەرٸ تٷگەل اتالدى. سونىڭ ٸشٸندە بٸرنەشە جىل بۇرىن ساياساتتان كەتكەنٸن مەلٸمدەگەن سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگٸ ەلشٸسٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ورنىنان تۇرعاندا زالداعىلار ٷدەتە قول سوقتى.
بٸرعانىم ەيتٸموۆا, باقىتجان جۇماعۇلوۆ, عاني قاسىموۆ, ەسەت قوسۋباەۆ, مەجٸلٸستٸڭ قازٸرگٸ دەپۋتاتتارى جامبىل احمەتبەكوۆ, ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ, سەرٸك سەيدۋمانوۆ سەكٸلدٸ تاعى دا باسقا قازاقستان بيلٸگٸندە تانىمال ونداعان ادام كٶزگە شالىندى.
جينالعانداردىڭ كٶبٸ كەزٸندە جوعارى قىزمەتتە ٸستەگەن كومسومول جەتەكشٸلەرٸ ەكەنٸ سەزٸلدٸ. زالدىڭ ارتقى جاعىنان قولىندا اسا تاياعى, باسىنداعى ايىر قالپاعى, ٷستٸندە اق شاپانى بار امانتاي قاجى اسىلبەكوۆتٸڭ ايعايى اندا-ساندا ەستٸلٸپ تۇردى. سوڭىنان ازاتتىق تٸلشٸسٸمەن كەزدەسكەن ول بۇرىن كومسومول بولعانىن ايتتى.
ۇيىمداستىرۋ كوميتەتٸنٸڭ كونتسەرت باعدارلاماسىن مەيلٸنشە كومسومولدىق رۋحقا سەيكەس قۇرۋعا تىرىسقانى ۇدايى بايقالدى. ساحناعا شىققان ەنشٸلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەكەنٸ باسا ايتىلدى. ەنشٸ ەلٸبەك دٸنٸشەۆ كومسومول سىيلىعىن ماقتانىشپەن ەسكە الاتىنىن بٸرنەشە قايتالادى.
قازاقستاندا تانىمال ٶنەرپازدار, كومسومول سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى جەنييا ەۋبەكٸروۆا, ايمان مۇساحودجاەۆا سيمفونييالىق وركەستردٸڭ قولداۋىمەن شىقتى. ەلٸبەك دٸنٸشەۆ, ناعيما ەسقاليەۆا, روزا رىمباەۆا, نۇرعالي نٷسٸپجانوۆ, "دوسمۇقاسان" جەنە كەزٸندە قىزداردان قۇرالعان "ايگٷل" انسامبلٸ, وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ سوليستەرٸ نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندەگٸ كومسومول ەندەرٸن كەزەكپە-كەزەك شىرقادى.
"العا, كومسومول" سەكٸلدٸ سوۆەتتٸك پاتريوتتىق رۋحتاعى ەندەر كٶپشٸلٸكتٸڭ دەلەبەسٸن قوزدىرعانداي كٶرٸندٸ. كومسومول ۇرانىمەن سالىنعان سوۆەتتٸك ٸرٸ قۇرىلىستاردى اتاپ ٶتكەن جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ سٶزٸ ەكپٸندٸ ەندەرگە جالعاسىپ, وتىرعانداردىڭ جاستىق شاعىن ەسكە تٷسٸردٸ. سوۆەتتٸك جازۋشى نيكولاي وستروۆسكييدٸڭ "قۇرىش قالاي شىنىقتى" رومانىنىڭ كەيٸپكەرٸ پاۆەل كورچاگين تۋرالى ەن دە ليريكالىق شەگٸنٸسكە ۇقسادى.
"كومسومولدار حالىققا جاقىن ەدٸ"
شامامەن ەكٸ ساعاتتان اسقان كونتسەرتتٸك باعدارلاماعا كٶپشٸلٸك رازى بولدى. بۇرىن بٸرگە قىزمەت ٸستەگەن ادامداردىڭ ەڭگٸمەسٸ تەاتر فويەسٸندە تۇرعان كومسومول ۇيىمىنىڭ شەجٸرەسٸنە ارنالعان كٶرنەكٸلٸكتەر جانىندا فوتوسۋرەتكە تٷسۋگە جالعاستى.
فورۋمعا كەلۋشٸلەر وسى سەتتەن باستاپ ەكٸگە بٶلٸندٸ. بٸر بٶلٸگٸ تەاتردىڭ ەكٸنشٸ قاباتىنداعى فۋرشەتكە كٶتەرٸلسە, قولىندا ارنايى شاقىرتۋ قاعازى جوقتار تەاتردان شىعا باستادى.
ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قازاقستان لكسم جەتەكشٸلەرٸنەن فورۋم جايلى پٸكٸر سۇراۋ مٷمكٸن بولمادى. "سوۆەتتٸك يدەولوگييانىڭ قۇرالى ەرٸ ناسيحاتشىسى بولعان كومسومول ۇيىمىنا وسىنشا قۇرمەت كٶرسەتۋگە نە سەبەپ?" دەگەن ساۋالعا كومسومول قىزمەتكەرلەرٸ جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلمەدٸ. كەيبٸرٸ "مەرەكەلٸك كٶڭٸل كٷيدٸ بۇزبايىق, توي بولعانى جاقسى" دەپ كەتتٸ.
ازاتتىق تٸلشٸسٸمەن سٶيلەسكەن مەجٸلٸس دەپۋتاتى جامبىل احمەتبەكوۆ كەۋدەسٸنە كومسومول بەلگٸسٸ مەن باسقا دا بٸرنەشە ماراپات بەلگٸلەرٸن تاعىپ, مەرەكەلٸك كٶڭٸل كٷيدە جٷرگەندەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە "كومسومولدى بۇلايشا ەسكە الۋدىڭ ايىبى جوق. كومسومول كومپارتييانىڭ ٸزباسارى بولعانىمەن ونىڭ ٸسٸنە جاۋاپ بەرمەيدٸ"
- كومسومول تٷگٸلٸ قازٸرگٸ كوممۋنيستٸك پارتييا بولساق تا, سوۆەتتٸك كومپارتييانىڭ ٸسٸنە بٸز دە جاۋاپ بەرمەيمٸز. كومسومول ٸشٸندە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەرگە ارالاسقاندار جوق. ەسٸرەسە, 1960 جىلداردان بەرٸ بۇرىنعىداي ەسٸرەقىزىل ناۋقاندار بولعان جوق. كومسومول قاتارىندا وتانىمىزعا ادال قىزمەت ەتكەندەر كٶپ. بۇل - ادال ادامداردىڭ جاستىق شاعىن ەسكە الۋ جيىنى, - دەيدٸ مەجٸلٸستەگٸ قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا فراكتسيياسىنىڭ مٷشەسٸ جامبىل احمەتبەكوۆ.
جامبىل احمەتبەكوۆ "قازٸرگٸ بيلٸكتە بۇرىنعى كومسومولدار مەن كوممۋنيستەر كٶپ دەگەن" پٸكٸرمەن كەلٸسەدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە "ولاردىڭ بارلىعىنىڭ پارتبيلەتٸ قالتاسىندا. ولاردىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ, جٷرەگٸمەن كوممۋنيست. بٸراق زامان اعىمىنا قاراي باسقاشا اتالىپ جٷر".
1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقستان كومسومولىنا جەتەكشٸلٸك ەتكەن سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ كومسومول كەزەڭٸنٸڭ سوڭعى جاعىن بٶلە قارايدى. “سوۆەتتٸك سوتسياليزم سوڭعى جاعىندا ادامعا بەت بۇردى. سول كەزدە كومسومول بەيبٸتشٸل كٷش بولدى, ەكپٸندٸ قۇرىلىسقا قاتىستى. بٸزدٸڭ جٷرەگٸمٸزدەگٸ كومسومول – سول كەز" دەدٸ ول.
سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ "سوۆەتتٸڭ سوڭعى ونجىلدىعىنداعى بيلٸك, سونىڭ ٸشٸندە كومسومول بيلٸگٸ قازٸرگٸ بيلٸكتەن گٶرٸ حالىققا, ەل مٷددەسٸنە جاقىن بولدى" دەپ سانايدى.
جيىنعا قاتىسقانداردىڭ بٸرٸ, تاريحشى بەيبٸت قويشىباەۆ "كومسومول پارتييانىڭ قولشوقپارى بولسا دا كومسومول ۇيىمىندا ادال ادامداردىڭ كٶپ بولعانى راس. ول كەزدە دە تامىر-تانىستىق تا, سىبايلاستىق تا بولدى. بٸراق ٷلكەن ماعىنادا العاندا, ەلدٸڭ دامۋىنا ەسەر ەتتٸ" دەپ باعالايدى.
ونىڭ ايتۋىنشا جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ دەنٸ تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ.
- ەڭبەك ادامدارى بٸرلٸ-جارىم سيياقتى. كومسومولدىڭ قىزىعىن شەنەۋنٸكتەر كٶردٸ. ٶيتكەنٸ كومسومولدان كەيٸن, پارتيياعا ٶتٸپ ەل باسقاردى. دەگەنمەن, ادال قىزمەت ەتكەندەر بولدى,-دەيدٸ ول.
بەيبٸت قويشىباەۆ جيىندا نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندەگٸ ەندەر شىرقالعانىنا كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن بٸلدٸردٸ.
- ەلٸ كٷنگە كوسموپوليتتتٸك ەندەر تىڭدايمىز. كومسومولعا ارنالعان قازاقشا ەندەر دە كٶپ ەدٸ, - دەيدٸ ول.
"كومسومول تويى – "پوزور"
الماتىدا "كومسومولدىڭ 100 جىلدىعىنا" ارنالعان ٷلكەن فورۋم ٶتەتٸنٸ جايلى جۇرتشىلىقتىڭ حابارسىز قالعانى بايقالادى. ەدەتتە جيٸ تالقىلاناتىن مۇنداي جايتتار بۇل جولى فورۋمنان سوڭ عانا سٶز بولىپ, تاڭىرقاۋشىلاردىڭ جەنە مۇنداي شاراعا نارازىلاردىڭ كٶپ بولعانى بايقالدى.
فورۋم ٶتپەي تۇرىپ Facebook ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە پٸكٸر قالدىرعان مارات توقاشباەۆ "كومسومول تويى - پوزور" دەپ جازدى. “22 جىل كومسومول مٷشەسٸ بولدىم, ونشاقتى جىل باستاۋىش كومسومول ۇيىمىن دا باسقاردىم” دەگەن ول “كومسومولدىڭ كٶك تيىن پايداسى بولماعانىن” ايتادى.
- كومسومول - پارتييانىڭ قولشوقپارى بولدى. قازاق جەرٸندەگٸ اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە, قۋدالاۋعا كٶز جۇما قارادى. حالىقتى بٸرە تالادى, بٸرگە قانادى. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە قازاق جاستارىنا قىسىم جاساۋدىڭ ماشيناسىنا اينالدى. قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا «توپ مەنەدجەرلەرٸ» بولماسا, قاراپايىم قاتارداعى كومسومول ەش جاقسىلىق كٶرگەن جوق, - دەپ جازدى.
"كومسومول – سوتسيالدى قۇرىلىستىڭ ەكپٸندٸ وتريادى, پارتييانىڭ سەنٸمدٸ كٶمەكشٸسٸ" دەگەن ۇران تاستاعان كومسومول ۇيىمى سوۆەتتٸك كەزەڭدەگٸ بارلىق ساياسي ناۋقاندارعا, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەرگە بەلسەنە قاتىسقان ەدٸ.
1931-33 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزٸندە كومسومول ۇيىمى "استىق جوسپارى ورىندالماعان اۋدانداردا كومسومول قاتارى وپپورتۋنشىل, بايشىل, وڭشىلدارمەن تولىپ وتىر" ("لەنينشٸل جاس" №10, 1931 ج.) دەپ ۇران سالسا, 1937-38 جىلدارداعى قۋعىن-سٷرگٸن كەزٸندە «حالىق جاۋلارىنا قارسى كٷرەس بەسەڭدەمەسٸن" ("لەنينشٸل جاس" 30 قازان 1937 ج.) دەگەن ۇران تاستاعان بولاتىن.
الايدا, وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا ٶتكەن جيىندا بۇل تۋرالى سٶز بولعان جوق.
1991 جىلعى قازان ايىنىڭ 12-سٸندە قازاقستان كومسومولىنىڭ تٶتەنشە جەنە سوڭعى 18-سەزٸ ٶتٸپ, قازاق-سوۆەت ٶكٸمەتٸ تۇسىندا «كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ جاۋىنگەر رەزەرۆٸ, ەرٸ سەنٸمدٸ كٶمەكشٸسٸ» اتانعان كومسومول ۇيىمى تاراپ, قازاقستان جاستار وداعى بوپ قايتا قۇرىلعان.
قازاقستان كومسومولىنىڭ سوڭعى سەزٸ ٶتەردەن بٸر اي بۇرىن, ياعني قىركٷيەك ايىندا بٷكٸلوداقتىق كومسومول ۇيىمى (ۆلكسم) تاراعان. 1991 جىلعى قىركٷيەكتٸڭ 7-ٸ قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى دا ٶزٸن-ٶزٸ تاراتىپ, سەزد ٷستٸندە سوتسياليستٸك پارتيياعا اينالعان بولاتىن.
قازاقستاننىڭ بۇرىنعى كومسومولدارى بٷكٸلوداقتىق لەنين كومسومولىنىڭ 90 جىلدىعىن 2008 جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا اتاپ ٶتكەن.
اسىلحان ماماشۇلى, ازاتتىق
