ەلٸپبي مەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ – ٶركەنيەتتٸك جەنە ۇلت قالىپتاستىرۋداعى تاڭداۋ (قازاقستان مىسالىندا)

فوتو: اna tili

جىلدام ٶزگەرٸپ جاتقان ەلەمدە جەنە جاھاندىق ارحيتەكتۋرانىڭ كٷردەلەنگەن كەزەڭٸندە ۇلتتىڭ مەدەني جەنە ٶركەنيەتتٸك تيەسٸلٸگٸ مەسەلەسٸ ەرەكشە ٶزەكتٸلٸككە يە بولادى. وسى كونتەكستە ەلٸپبي مەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن تاڭداۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ جاناما قۇرالى ەمەس, ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزٸ, ۇجىمدىق ٶزٸندٸك جولى مەن مەدەني-تاريحي دامۋدىڭ باعىتىن انىقتايتىن ماڭىزدى مەحانيزم بولىپ تابىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مىسالىندا بۇل تەحنيكالىق بولىپ كٶرٸنەتٸن شەشٸمدەردٸڭ تەرەڭ ماعىنالى سيمۆوليكالىق ٶزگەرٸستەر ەكەندٸگٸن اڭعارۋعا بولادى. ولار ۇلتتىق نارراتيۆتٸ قايتا قۇرۋعا, تاريحي سۋبەكتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە جەنە ەلەمدٸك ٶركەنيەتتە پوزيتسييامىزدى جاڭاشا انىقتاۋعا باعىتتالعان.

ەلٸپبي – مەدەني دەكولونيزاتسييا اكتٸسٸ جەنە سيمۆولدىق قايتا باعدارلاۋ قۇرالى رەتٸندە

قازاقستاننىڭ 2017 جىلى رەسمي تٷردە باستالعان لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸ – بۇل تەك تسيفرلىق جەنە حالىقارالىق كوممۋنيكاتسييانى جەڭٸلدەتۋ شاراسى عانا ەمەس. ول ەڭ الدىمەن مەدەني دەكولونيزاتسييا ەلەمەنتٸ بولىپ تابىلادى. كيريلليتسا — كەڭەستٸك تٸلدٸك ساياساتتىڭ مۇراسى رەتٸندە, ورىس تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ سيمۆولى بولدى, جەنە ۇلتتىق تٸلدٸك, مەدەني كودتىڭ پوستيمپەرييالىق ينەرتسيياسىن بەكٸتتٸ.

لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ — بۇل يمپەرييالىق ٶتكەنمەن سانالى قوش ايتىسۋ, قازاق جازۋىنىڭ تاريحي تٷپ-تامىرىنا (1929–1940 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا لاتىن گرافيكاسى قولدانىلعان) جەنە قازٸرگٸ تٷركٸ ەلەمٸمەن مەدەني بايلانىسىن جاڭعىرتۋ ەرەكەتٸ. فيلوسوفييالىق تۇرعىدان بۇل قادام — اكسيولوگييالىق بۇرىلىس, اشىقتىق پەن مەدەني اۆتونومييانى تاڭداۋ.

لاتىن ەلٸپبيٸ مەدەني رەپوزيتسييانىڭ الاڭى رەتٸندە كٶرٸنٸس تابادى: ول قازاقستاننىڭ ٶزٸندٸك سۋبەكتٸلٸگٸن, ايماقتىق جەنە جاھاندىق قاتىناستار جٷيەسٸندەگٸ ورنىن بٸلدٸرەتٸن سيمۆولى بولۋمەن قاتار تٷركٸ ٶركەنيەتٸ مەن باتىستىق مودەرنيزاتسييالىق جوبامەن بايلانىسىن ايقىندايدى.

بٸلٸم بەرۋ – ازاماتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ ماتريتساسى رەتٸندە

قازاقستاننىڭ 2010 جىلى بولون ٷدەرٸسٸنە قوسىلۋى — بٸلٸم بەرۋ جەنە ەلەمدٸك مەدەني-يدەولوگييالىق كەڭٸستٸككە ينتەگراتسيياعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق قادام بولدى. ەۋروپالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ (مودۋلدٸك جٷيە, اكادەمييالىق موبيلدٸك, ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ اۆتونوميياسى, بٸلٸمنٸڭ ٷش دەڭگەيلٸك قۇرىلىمى) بٸلٸم بەرۋدٸ تەك بٸلٸم بەرۋ قۇرالى ەمەس, جاڭا تيپتەگٸ ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋ تەتٸگٸ رەتٸندە قايتا ويلاستىرۋعا جەتەلەيدٸ.

فيلوسوفييالىق تۇرعىدان بٸلٸم بەرۋ رەفورماسى — بۇل يندۋسترييالىق قوعامنىڭ «باعىنىشتى ازاماتتارىن» دايىنداۋ مودەلٸنەن جاھاندىق كوممۋنيكاتسييالار مەن بٸلٸم ەكونوميكاسىنا قاتىسا الاتىن «پوستيندۋسترييالىق اۆتونومييالى سۋبەكتٸلەردٸ» قالىپتاستىرۋ مودەلٸنە كٶشۋٸن بٸلدٸرەدٸ.

سونىمەن بٸرگە, قازاقستانداعى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ – مودەرنيزاتسييا مەن ەۆروپەيزاتسييانى قاتار الىپ جٷرەتٸن, ۇلتتىق جوبانى قولداۋشى جەنە ۇلت قالىپتاستىرۋشى فاكتور رەتٸندە دە قىزمەت ەتەتٸن كٷردەلٸ قۇرىلىم. وقۋ باعدارلامالارى, وقۋلىقتار, تٸلدٸك ساياسات پەن تاريحي تٷسٸنٸك ارقىلى ۇلتتىق مۇراتتىڭ – ورتاق تاريح, ورتاق تٸل, ورتاق سيمۆولدار مەن قۇندىلىقتار جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزٸ قالايدى. وسىلايشا, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دەستٷر مەن زاماناۋيلىق, ۇلتتىق پەن جاھاندىق قاعيداتتار اراسىنداعى سيمۆولدىق سينتەز الاڭىنا اينالادى.

قازاقستان – تٷركٸلٸك جاڭعىرۋ مەن ەۋرازييالىق پراگماتيزمنٸڭ ارالىعىندا: مەدەني ينتەگراتسييا باعىتى

قازاقستاننىڭ مەدەني-ٶركەنيەتتٸك تاڭداۋىندا ايماقتىق ينتەگراتسييالىق باستامالار ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ەلٸمٸز ەكٸ, بٸرٸن-بٸرٸ ٶزارا تولىقتىراتىن باعىتتا – تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى (تمۇ) مەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتا (ەاەو) بەلسەندٸلٸك تانىتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار كەڭ ماعىنادا كٶپۆەكتورلى ساياساتتى جٷزەگە اسىرادى.

تمۇ اياسىندا قازاقستان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مەدەني, تٸلدٸك, تاريحي تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋشى رەتٸندە: ورتاق تٷركٸ ەلٸپبيٸن جاساۋ, ورتاق تاريح پەن ەدەبيەت وقۋلىقتارىن ەزٸرلەۋ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار الماسۋىن ۇيىمداستىرۋ, بٸرلەسكەن زەرتتەۋ الاڭدارىن قۇرۋ باستامالارىن قولدايدى. بۇل مەدەني ساياساتتىڭ جەلٸسٸ كولونيالدىق رەجيمدەردٸڭ اجىراتىپ جٸبەرگەن تاريحي جەنە ٶركەنيەتتٸك تۇتاستىقتى قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان شارالار.

سونىمەن بٸرگە, قازاقستان رەسەيمەن ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸك اياسىندا ەاەو-دا ماڭىزدى ويىنشى بولىپ قالا بەرەدٸ, بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن تۇراقتىلىققا باعدارلانعان پراگماتيكالىق قادام. الايدا, ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى مەدەني جەنە بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, ۇلتتىق مودەلٸن قۇرۋعا ۇمتىلىسى ايقىن بايقالادى.

وسىلايشا, قازاقستان ينتەگراتسييادا كٶپقىرلى جەنە كٶپارنالى باعىتتى ۇستانادى: تٷركٸ ەلەمٸمەن مەدەني جاقىنداسۋ, باتىستىق ٷلگٸدەگٸ بٸلٸم بەرۋدٸ جاڭعىرتۋ جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق پراگماتيزم – بارلىعى ەگٸز ماقسات: ەگەمەندٸك پەن سۋبەكتٸلٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان.

ٶركەنيەتتٸك تاڭداۋ – فيلوسوفييالىق-ساياسي جوبا

بۇل رەفورمالاردى ۋتيليتارلىق نەمەسە تەك ساياسي شەشٸمدەر رەتٸندە قاراستىرۋعا بولمايدى. فيلوسوفييالىق تۇرعىدان العاندا, ەلٸپبي مەن بٸلٸم بەرۋ مودەلٸن تاڭداۋ – ۇلتتىڭ ەكزيستەنتسيالدىق ەرەكەتٸ, مەدەني اۆتوكونستيتۋتسييا اكتٸسٸ, قوعامنىڭ «بٸز كٸم بولدىق», «بٸز كٸمبٸز» جەنە «بٸز كٸم بولعىمىز كەلەدٸ» دەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ەرەكەتٸ.

پوستكەڭەستٸك ترانزيتتٸ ٶتكەرگەن قازاقستان تٸل, بٸلٸم بەرۋ, مەدەني ساياسات جەنە حالىقارالىق پوزيتسييالاۋ ارقىلى ٶزٸن جاڭاشا قۇرۋدى ماقسات ەتەدٸ. بۇل مەدەني ساياساتتىڭ ونتولوگييالىق ساياسات رەتٸندەگٸ سيپاتىن كٶرسەتەدٸ, ول تاريحي ەسكە الۋ, قۇندىلىق يەرارحيياسى جەنە سيمۆولدىق بولاشاقتىڭ كٶكجيەگٸن ايقىندايدى.

قورىتىندى

وسىلايشا, ەلٸپبي مەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن تاڭداۋ – ۇلتتىق بولمىس پەن مەدەني ەگەمەندٸكتٸ قايتا قاراۋ, ستراتەگييالىق ٶزٸن-ٶزٸ انىقتاۋ باعىتىنداعى مەدەني جەنە ٶركەنيەتتٸك ساياساتتىڭ اجىراماس بٶلٸكتەرٸ. قازاقستان ەرتٷرلٸ تاريحي جەنە گەومەدەني ۆەكتورلاردىڭ توعىسىندا تۇرىپ, دەستٷر مەن زاماناۋيلىقتى, جەرگٸلٸكتٸ جەنە جاھاندىقتى, شىعىس پەن باتىستى ٷيلەستٸرەتٸن جاڭا ۇلت قالىپتاستىرۋ پاراديگماسىن جاساۋعا ۇمتىلادى.

بۇل كونتەكستە ەلٸپبي – جاي گرافيكا عانا ەمەس, ويلايتىن جەنە وقيتىن ەلەمنٸڭ سيمۆولى. ال بٸلٸم – تەك بٸلٸم ەمەس, ۇلتتىڭ ٶز بولمىسىن ساقتاي وتىرىپ, ەلەمگە اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن بولاشاقتى قالىپتاستىرۋ قۇرالى.

شىڭعىس ەرگٶبەك

ساياساتتانۋشى